او اعلام میکند که از این جلسه روال درس عوض میشود: به جای ارائهٔ دفاعی نظریهٔ فروید، نقدها را شروع میکند. نخست از آرمانهای فروید برای علمی کردن روانکاوی، یعنی ریداکشن و ماتریالیسم و داروینیسم، میگوید و بعد نقد پوپر و گرونبام، تلقین، و غیبت زبان و رشد را میآورد. در پایان از ارزشهایی میگوید که به نظرش در فروید و یونگ میماند و با مثال هلن کلر نشان میدهد ذهنیت ما در دیدن فکتها اثر دارد.
تغییر روال درس
او میگوید عادتش این است که دربارهٔ تئوریهای یک نفر طوری حرف بزند که حالت دفاع داشته باشد، انگار پیرو رسمی او است؛ دربارهٔ فروید هم همینطور صحبت کرده است. این شیوه را خوب و عادلانه میداند، چون وقتی تئوری همراه نقدش گفته شود شنونده آن را خوب نمیفهمد؛ به نظر او تئوری فروید هماهنگیهای درونی جالبی دارد.
قصدش این بود که اول فروید را بگوید، بعد کاربردهای فرهنگی، سپس ایرادها و بعد یونگ و لکان. ولی جلسهٔ قبل احساس بدی داشت، چون چیزهایی میگفت که خودش قبول ندارد و نقدهایی میکرد که به نظر خودش نقد چندان جالبی نبود. تصمیم گرفته در یکی دو جلسه مقداری از دیدگاههای انتقادی را بگوید و بعد چیزهایی را که خودش قبول دارد.
او میگوید دانشجوهای رشتههای فنی به تئوریهای علوم انسانی عادت ندارند و اولین کتابی را که برمیدارند مثل کتاب درسی میخوانند، در حالی که باید عادت کنند نظریات را حلاجی کنند. نمیخواهد نقد را افراطی کند و میکوشد در یکی دو جلسه به حالتی متعادل برسد.
دیدگاه فروید دربارهٔ دین را که در «توتم و تابو» آمده فعلاً کنار میگذارد. به گفتهٔ او فروید احساس دینی را به عقدهٔ ادیپ ربط میدهد و تئوریاش عجیب است؛ خود فروید هم بعد اشاره کرد که آن را نباید خیلی جدی گرفت.
انواع نقد و آرمانهای فروید
نقدها میتوانند بگویند بعضی نظریهها غلطاند یا ناقصاند. نوفرویدیها چیزهای جزئی را اصلاح میکنند، یونگ چیزهای زیادی اضافه میکند ولی به نظر او در چارچوب فرویدی میماند، و لکان ادعا داشت فروید را بهتر از نوفرویدیها میفهمد، هرچند او میگوید صادقانه باید لکان را شاخهای از روانکاوی بدانیم.
نقدهای افراطی از شعبههای دیگر روانشناسی میآیند، مثلاً رفتارگرایی. او از کتاب «افول امپراتوری فروید» نوشتهٔ آیسنک نام میبرد که برای هیچکدام از دیدگاههای فروید ارزشی قائل نیست و معتقد است نوعی شارلاتانبازی در کار بوده و بیوگرافینویسها از فروید قهرمان ساختهاند.
سپس به نقدهای فلسفی میرسد، مثل نقد پوپر و ادامهاش از گرونبام. به گفتهٔ او فروید میخواست روانکاوی را در سنت علمی زمان جا بدهد: مدلی علمی که تا حد ممکن قابل ریداکشن به عصبشناسی و فیزیک باشد، با داروینیسم سازگار باشد و ماتریالیستی بماند، چنانکه از روح در آن خبری نیست. مفهوم انرژی هم برای همین در نظریهٔ او اساسی است.
او دو پرسش میآورد: آیا این آرمانها اصلاً خوباند، و اگر خوب بودند نظریهٔ فروید چقدر آنها را ارضا میکند. میگوید این ایدههای کلی نظریه را به سمتی هدایت میکنند؛ فروید میخواهد در دیسیپلین علمی مورد علاقهاش بگنجد و برای همین برای همهچیز توضیح جسمانی میدهد، مثلاً سه مرحلهٔ رشد را برای جریان لیبیدو در جسم.
ریداکشن و بحران فیزیک
وقتی یکی از حاضران میپرسد آیا دربارهٔ علمی بودن توافقی هست، جواب میدهد نه، ولی میشود پرسید آیا فروید به همان معنایی که خودش میگوید به نتیجه رسیده است. ممکن است برای شنوندگان بدیهی بیاید که علم همهچیز را ریدیوس میکند، فیزیک پایه است و روانکاوی بالای هرم؛ ولی او میگوید فلاسفه دستکم توافق دارند که این چندان بدیهی نیست.
در زمان فروید احساس میشد فیزیک مشکلی ندارد، اما در همان دوران دو انقلاب، نسبیت و کوانتوم، قواعد نیوتن را از استحکام انداخت. به گفتهٔ او حدود ۸۰ سال از کوانتوم میگذرد و هنوز نسبیت و کوانتوم تلفیق نشدهاند و فیزیک چندپاره است. اگر فروید مفهومی مثل گراویتی را به روانکاوی وارد کرده بود، با تغییر فیزیک تکلیف روانکاوی چه میشد، و دربارهٔ دارک متر هم میگوید که فیزیک از دیدگاه فلسفی دچار بحران است.
او میگوید شاید نظریهٔ غالب در فلسفهٔ علم این باشد که هر دیسیپلین میتواند قواعد خودش را داشته باشد و در آینده هم لازم نیست ریداکشن انجام شود. ریداکشن مثل غلوزنجیری است که برای ساختن مدل محدودیت میگذارد، در حالی که علمی بودن میتواند یعنی استفاده از متد علمی، مشاهدهٔ زیاد و ساختن مدلی که فکتها را توجیه کند.
او یونگ را خدای جمع کردن فکت و مشاهدات روان میداند، چنانکه رؤیاهای قبیلههای آفریقایی را جمع میکرد، در حالی که فروید به تجربههای شخصی خودش قناعت میکند. به گفتهٔ او تقریباً همه به فروید این ایراد را میگیرند که بیش از مشاهده به تئوریپردازی علاقه داشت و نظریهپردازی خیلی زودرسی انجام داد. خودش شخصاً ریداکشن را دوست دارد ولی میگوید الان نمیشود، پس بهتر است شور علمیجلوهدادن را کم کنیم و فکت و مشاهده بیشتر فراهم کنیم.
ماتریالیسم روشی
او میگوید فرض ماتریالیستی در علم، یا فیزیکالیسم، پیشفرضی متدولوژیک است. در آزمایشگاه کسی حق ندارد بگوید موجودی ناشناخته آزمایش را خراب کرد؛ دارک متر هم قرار است دستکم به طرق غیرمستقیم قابل دیتکت باشد، وگرنه چیزی مثل جن و پری است که در دانش نمیپذیرند.
به گفتهٔ او دانشمند بودن یعنی رعایت متد ماتریالیستی، نه اینکه کسی واقعاً معتقد باشد چیزی جز ماده و انرژی نیست. مثال میزند که نیوتن در «اصول» نوشت پایداری منظومهٔ شمسی را خدا انجام میدهد و این از نظر علمی خلاف آن فرض است؛ بعداً لاپلاس نشان داد محاسبات مشکل داشته است. او میگوید شاید روح وجود داشته باشد و روانکاوی هیچوقت تئوری فیزیکال پیدا نکند.
او تأکید میکند که این یک میانپرده بود و جزو انتقادات به نظریهٔ فروید نبود. استدلالش این است که علم طوری تعریف شده که ماتریالیسم را نقض نکند، پس هرچقدر پیش برود تأییدی بر ماتریالیسم نیست و ما فقط میفهمیم آن جاهایی را که میشد با متدولوژی ماتریالیسم توجیه کرد میشود توجیه کرد؛ برخلاف داوری عوامانه که میگوید با پیشرفت دانش ماتریالیسم تثبیت میشود.
ابطالپذیری: پوپر و گرونبام
پوپر شرط سادهای برای نظریهٔ علمی میگذارد: باید با آزمون تجربی ابطالپذیر باشد، یعنی بتوان تصور کرد آزمایشی آن را ابطال کند. به این معنا او میگوید نظریهٔ فروید علمی نیست، چون پیشگویی قابل آزمون ندارد؛ و فروید لافش را میزند که فلان پیشگویی را کرده و درست درآمد، در حالی که اگر هیچ آزمون تجربیای نباشد که نظریه را نقض کند، هیچ آزمون تجربیای هم فروید را تأیید نمیکند.
او مثالهایی از خودش میآورد: اگر رؤیاها تحقق آرزو باشند، رؤیاهای وحشتناک چه؟ فروید در «تفسیر رؤیا» میگوید بیماران برای نقض نظریهاش چنین رؤیاهایی میبینند. دربارهٔ پارانویا هم اگر طرف بپذیرد نظریه تأیید شده و اگر نپذیرد مقاومت میکند، و آنچه به کودکی دو سالگی برمیگردد جعبهای تاریک است که هر چیزی در آن میگنجد.
به گفتهٔ او کتاب «افول امپراتوری فروید» فکتهای زیادی دارد، مثلاً اینکه دورهٔ ادیپی در بچهها مشاهده نشده؛ ولی کسانی که به فروید ایمان مذهبی دارند از حرفشان دست برنمیدارند. فروید اول هر هیستری را به ترومای جنسی برمیگرداند و بعد گفت میتواند خیالپردازانه باشد، و این را نمیشود تست کرد. پوپر میگوید چیزی که ابطالپذیر نیست اطلاعاتی هم به ما نمیدهد.
او گرونبام را الان معروفترین کسی میداند که از نظر فلسفی دربارهٔ دیدگاههای فروید صحبت کرده است. گرونبام معتقد است نظریهٔ فروید به نوعی تستپذیر است و نمیشود گفت مطلقاً علمی نیست، ولی نظریهٔ علمی خیلی بدی است؛ به نظر خود او با ابهامهایی که در همهٔ نظریات روانکاوی هست همیشه راه فرار وجود دارد.
تلقین، پلاسیبو و حافظه
یکی از مسائل مورد نظر گرونبام تلقینپذیری است. فروید خودش ترنسفرنس را توصیف میکند، یعنی اینکه بیمار به رواندرمانگر اتوریتهٔ والد میدهد. او میگوید دروننگری ما هم تحت تأثیر تلقین است، چنانکه قبل از این جلسات کسی اید را در درون خود نمیدید و بعد میبیند. او اثر پلاسیبو را توضیح میدهد و میگوید ممکن است کل رواندرمانی فرویدی تأثیر تلقین باشد و خود فروید هم نگران آن بود.
به گفتهٔ او ذهن ما خاطرات را تغییر شکل میدهد، مخصوصاً تحت تلقین. ممکن است بیماری تحت تلقین فروید واقعاً احساس کند در کودکی به مادرش میل جنسی داشته، ولی پدر و مادرش بگویند چنین نبوده. بنابراین فکتهای روانیای که تئوری با آنها ساخته میشود دچار اختلالی اساسیاند.
او به استدلال گرونبام اشاره میکند که از تئوری فروید برمیآید اگر درمان فرویدی نباشد درمان موقت است؛ ولی اگر بیماران فروید خوب نشوند یا با رفتارگرایی خوب شوند، باز هم میشود توجیه کرد، مثلاً با تلقین. گرونبام میپرسد از کجا میتوان بین اثر تخلیهٔ فرویدی و اثر تلقین فرق تجربی گذاشت. به گفتهٔ او مهمترین نکته این است که تلقین میتواند همهٔ فکتهای رواندرمانی را تحت تأثیر قرار دهد و فروید هم این را تأیید کرده، پس نقض قاطعی برای تئوری پیدا نمیشود.
غیبت زبان و رشد در نظریهٔ فروید
او میگوید کودک از بدو تولد نسبت به زبان حساس است و شاید مهمترین نقش در زندگی روانی انسان را زبان داشته باشد، ولی در نظریهٔ فروید اصلاً ظاهر نمیشود. اگر کودک در ابتدا اید خالص است، پس حساسیتش به زبان چه میشود؟ به گفتهٔ او لکان میخواهد این را برطرف کند.
نکتهٔ دیگر رشد است: انسان از ابتدا دنبال رشد و کمالجویی است و روانشناسی رشد در دانشگاهها تدریس میشود. او میگوید محال است کسی بگوید اساس رشد در پنجسالگی تمام شده است. فروید اینها را تصعیدیافتهٔ نیاز جنسی میداند و او میپرسد چه کسی میتواند بگوید نه.
به گفتهٔ او فروید دو نقص عمده دارد: فقدان مفهوم کمال و رشد و نبودن زبان. یونگ از فرایند فردانیت میگوید و لکان زبان را وارد میکند. ولی نظریهٔ فروید طوری است که همهچیز در آن میگنجد و دربارهٔ زبان هم میتواند بگوید این آغاز مرحلهٔ ماقبل، یعنی مرحلهٔ دفعکردن، است.
او میگوید حتی اگر سهگانهٔ اید و ایگو و سوپرایگو در توجیه رفتار آدمها خوب جواب دهد، مثل مدل کودک و بالغ و والد اریک برن یا سه نفس در عرفان، فکتها نمیگویند کدام اول بوده است. اساس مدل فروید این است که اید اول است و ایگو بعد میآید؛ تأیید یک سری نتایج هیچ نظریهای به معنای تأیید خودش نیست، چنانکه از جعبهٔ نیوتنی هم چیزهای درست درآمد و بعد از ۲۰۰ سال اجزای غلط آن نقض شد.
ذهنیت، فکت و ارزشهایی که میماند
او میگوید فرویدیها یونگ و لکان را دانشمند حساب نمیکنند و از روانکاوهای ایران شنیده است که لکان شیاد است. احساس خودش این است که لکان و نظریههای بعدی همراه فروید و با اصلاحهایی روانکاویای ساختهاند که به دیدگاه خوبی دربارهٔ انسان نزدیک شده است؛ مثلاً مکانیسمهای دفاعی فروید را ارزشمند میداند و فکر میکند فروید اشتباه کرد که سراغ ریداکشن و علمی بودن رفت.
به گفتهٔ او مهمترین بلایی که سر نظریهٔ فرویدی آمده این است که ذهنیت در اینکه چه چیزی فکت است اثر میگذارد. یونگ رؤیاهای پیشگویانه را بهعنوان فکت پذیرفته و میگوید ۱۰۰ هزار رؤیا را در طول زندگیاش تفسیر کرده، در حالی که فرویدیها چنین چیزی را نمیپذیرند. او میگوید فروید پیشفرضهای زیادی داشت و یونگ تقریباً پیشفرضی نداشت.
برای حسن ختام فیلم «معجزهگر» دربارهٔ هلن کلر را یادآوری میکند که آن روز با تئوری فروید توجیهش کرد و هیچکس اعتراض نکرد. به گفتهٔ او نکتهٔ کلیدی یادگرفتن زبان بود که آن را وارد حیطهٔ خودآگاهی کرد و انگار ایگوی او را بیدار کرد، و این را فرویدی نمیبیند؛ و چون در روانکاوی آزمایش قابل تکرار نیست، در اینکه چه چیزی را میبینیم آزادی عمل داریم.
او میگوید تئوریهای یونگ و لکان هم به همان مقدار که تئوریهای فروید علمی نیستند علمی نیستند و این خیلی مهم نیست؛ بد این است که فروید مدام میخواهد نظریهاش را به زور در دیسیپلین علم بگنجاند. یونگ رمال نیست و او از روحیهٔ او سمپاتی دارد، از اینکه از کنجکاوی میمرد و میخواست تمام دنیا را بگردد، و از اینکه برای کشف ناخودآگاه همهٔ کتابهای کیمیاگری را خواند.
→ متنِ کاملِ این جلسه