این جلسه ادامهٔ بحث انتقادی دربارهٔ نظریهٔ فروید است و به گفتهٔ او بخش عمدهٔ بحثهای امروز در فلسفهٔ علم جا میگیرد. از علمی نبودن روانکاوی به معنای پوپری و مفهوم فکت شروع میکند و با دفاعی محتاطانه از روانکاوی ادامه میدهد. سپس به ریداکشن و فیزیکالیسم میرسد و در پایان از ایدههای هاوکینگ و پنروز دربارهٔ بالا و پایین دانش میگوید.
روانکاوی پس از فروید و هدف کلاس
او میگوید روانکاوی واژهای است که خود فروید ابداع کرد. حرفهایی شبیه حرفهای فروید پیش از او هم بوده، مثلاً دربارهٔ تداعی معانی، و کتاب «سقوط امپراتوری فروید» که یک بار نشانشان داده همین را میگوید. ولی به نظرش روانکاوی بهعنوان دیسیپلینی با مجموعهای از مفروضات، مدلی برای روان و روشی برای درمان چیزی نبود که پیش از فروید داشته باشیم، و بیانصافی است که چون کسی جایی از تداعی آزاد استفاده کرده او را بانی بدانیم.
پس از فروید شاخههایی پیدا شد. روانکاوی از آغاز حالتی انجمنی داشت و مخالفتهایی بود؛ یونگ از نخستین کسانی بود که به فروید ایمان آورد و بعداً کافر شد، و به نظر او تاریخ روانکاوی شبیه تاریخ ادیان است. نوفرویدیها فقط اصلاحات جزئی کردند و چارچوب کلی را حفظ کردند؛ استثنا ژاک لکان است که معتقد است ادامهدهندهٔ راستین راه فروید اوست.
هدفش این است که چیزهایی از روانکاوی را بدانیم که در تحلیل مباحث فرهنگی به کار بیاید، نه اینکه روانکاوی یاد بگیریم. فروید را مفصل بررسی کرده، چون فکر میکند ریشهٔ خیلی از ایدهها یا در فروید است یا در مخالفت با او؛ به گمانش این کلاس بعداً بیشتر دربارهٔ یونگ و لکان ادامه پیدا میکند. آدلر از نظر تئوری به نظرش جالب نیست و اریک فروم را برای کاربرد اجتماعی روانکاوی جالب میداند.
یکی از ایرادهایی که به فروید میگیرند این است که تصوری از سلامت روانی ندارد؛ او این را از نقایص کار فروید میداند ولی نتیجهٔ ضروری ایدههای او نمیداند و نمیخواهد رویش تأکید کند. بحث این جلسه را ادامهٔ بحث انتقادی جلسهٔ قبل میداند و بخش عمدهٔ آن را قطعاً فلسفهٔ علم، و میگوید همهٔ کسانی که با دانش سروکار دارند لازم است کمی فلسفهٔ علم بدانند.
علمی نبودن به معنای پوپری
جلسهٔ قبل گفته شد که نظریهٔ روانکاوی به معنای پوپری علمی نیست، یعنی بهطور تجربی آزمونپذیر نیست. به گفتهٔ او مشکل این نیست که روانکاوی پیشبینی نمیکند؛ پیشگوییهایش چون دقت ندارند آزمونپذیر تجربی نیستند، و دیتاهای روانکاوی هیچوقت مثل فیزیک دقیق نمیشوند. پس روانکاوی چیزی شبیه فیزیک نیست.
او دو شیوه برای ساختن نظریه میشمارد. یکی کمکگرفتن از نظریههای پیشین است، که به نظرش فروید خیلی میکوشد انجام دهد و نوعی ریداکشن است. دیگری استفاده از مشاهدات است؛ در نگاه پوپری نظریه باید فکتهای موجود را توجیه کند و پیشگوییهای تازهٔ آزمونپذیر بدهد، مثل کشف نپتون با محاسبه. پوپر الزامی نمیبیند که نظریه با استقرا بیاید و نمیپرسد از کجا آوردهاید، فقط میآزماید.
انتقاد اول این است که روانکاوی به معنایی که علوم تجربی را علم میدانیم علم نیست. یک پاسخ این است که این بار را از دوش خود برداریم؛ ولی به گفتهٔ او پوپر این محک را به دلیلی پیش میکشد: اگر قرار است نظریه پیشگوییهایی با کاربرد عملی داشته باشد، باید ابطالپذیر باشد. پس بحث بر سر نام «ساینس» نیست؛ چون روانکاوی برای درمان ابداع شده، کاربرد عملی روانکاوی زیر سؤال میرود.
او میگوید برای این جلسه تقریباً تغییر موضع داده و دستکم در آغاز میکوشد از روانکاوی دفاع کند. نبودِ چنین آزمونهایی در حال حاضر نفی نمیکند که در آینده پدید بیایند، مثلاً با دستگاههایی که فرایندهای روانی را سنجشپذیر کنند؛ پس مشکل شاید ذاتی نیست و مشکل حال حاضر است، هرچند شاید کسانی مثل پوپر معتقد باشند هیچوقت نمیشود تئوریهای موجود را دقیق کرد. مشکل فعلی این است که در روانکاوی فکت به معنای واقعی کلمه نداریم.
فکت چیست و دفاع محتاطانه از روانکاوی
او میپرسد چقدر مهم است که فکتهایی که داریم مثل فیزیک باشند، و ایدهٔ پوپر را میآورد که فکتها چیزی نیستند جز مجموعهای از گزارهها که مجامع علمیِ فعال آنها را بهعنوان واقعیت پذیرفتهاند؛ حتی در فیزیک ممکن است غلط باشند. انبساط کیهان و مادهٔ تاریک نتیجهٔ تئوریهای ما بهاضافهٔ مشاهدات است، و در مثالی فرضی از کسوف نشان میدهد که حتی مشاهدهٔ مستقیم را بر پایهٔ اعتماد به جامعهٔ علمی و سرپرست تیم میپذیریم. در هر دانشی جامعهای علمی گواهی میدهد که اینها در حال حاضر فکتهای ما هستند، و خودشان هم هیچوقت یقین ندارند.
پس به نظر او چه اشکالی دارد که روانکاوها هم روی فکتها توافق کنند، نه بهطور مصنوعی؟ اگر همهٔ آنها قانع شوند که مثلاً مشاهدهٔ فروید و برویر دربارهٔ تخلیه درست است، تلقین تا حد ممکن کم شده و بارها تکرار شده، میشود آن را فکت پذیرفت. در فیزیک هم عدم دقت هست، مثل ساختن خلأ آزمایشگاهی، و در ذرات بنیادی ذاتی است؛ به روانکاوها هم اجازه بدهیم فکتهای خودشان را داشته باشند.
مشکل این است که جامعهٔ روانکاوی روی هیچ چیز توافق ندارد: فرویدیها، یونگیها و رفتارگراها فکتهای متفاوتی میپذیرند. به گفتهٔ او لزومی ندارد فکر کنیم روانکاوی هیچوقت دانشی با فکتهای خودش نمیشود؛ اگر مدلهای بهتر پیدا شود، اکثریت ممکن است به یکی اعتقاد پیدا کنند. ریشهٔ نبودِ توافق این است که فکتها و دادهها دقیق نیستند، در حالی که در فیزیک آزمایشها تکرارپذیرند و مثلاً پیشبینیهای نسبیت عام را تا ۱۴ رقم اعشار اندازه میگیرند. با این همه امید دارد که در آینده دادهها کمّیتر شوند، مثلاً با نوروساینس.
با این حال میپذیرد که روانکاوی چون در حال حاضر فکتهای توافقپذیری ندارد، دانشی بینالاذهانی نیست. میگوید دارد عقبنشینی میکند و سنگرهایی را از دست میدهد، ولی سنگر نهایی هم هست: چه لزومی دارد همهٔ دانشها بینالاذهانی باشند؟ آدمی که از رؤیاهای خودش به این نتیجه رسیده که نظریهٔ یونگ بهتر کار میکند نمیتواند آن را برای دیگران توضیح بدهد، همانطور که نمیتواند به آدم شکاکی ثابت کند وجود دارد، ولی در وجود خودش شک ندارد. به نظرش اینکه مکاتب مختلف یکدیگر را قبول ندارند یعنی علم نبودن نیست؛ خیلی از دانشها در ابتدا چنین وضعیتی داشتهاند. این دفاع محتاطانه است: روانکاوی همچنان دانشی درخور توجه است.
ریداکشن در کار فروید
ریداکشن یعنی چیزی را علم بدانیم اگر بتوان نشان داد نتیجهٔ دانشهای پیشین است، حتی بدون فکت. به گفتهٔ او بخشی از کار فروید همین است: تکیه بر مفهوم انرژی، عصبشناسی و داروینیسم، و استدلال از حداقل تنش و لذت جسمانی تا اینکه جنسیت منبع اصلی انرژی باشد، هرچند فروید خودش میگوید از تجربه رسیده. ولی ریداکشن از نظر فلسفی امروز زیر سؤال است: در زمان فروید فیزیک نیوتونی پایهای قابل اتکا به نظر میرسید، اما نسبیت و کوانتوم آن را فروپاشاند؛ شاید بهتر باشد در دیسیپلین خودمان فکتهای خوب بگیریم و نگران جور درآمدن با فیزیک نباشیم.
او میگوید با روحیهٔ ریداکشنیستی ممکن است مشاهداتی را که با فیزیک نمیخواند، چون دقت کامل ندارند، توهم یا تلقین بدانیم. مثال: در قرن نوزدهم، با مکانیک نیوتونی و جهان لاپلاسی، همهچیز دترمینیستیک بود و اختیار توهم شمرده میشد، پس روانکاوی ریداکشنیستی هم باید همین را میگفت. میپرسد چرا واضحترین چیزی را که احساس میکنیم، یعنی اختیار، به خاطر تئوریهایی کنار بگذاریم که بعداً به هم خوردند؛ دترمینیسم لاپلاسی دیگر نیست و از دیدگاه بعضی فیلسوفها مکانیک کوانتوم راه را برای اختیار باز کرده است.
میانپرده: جنبهٔ اجتماعی علم
به گفتهٔ او جهان لاپلاسی ایراد واضحی داشت، همان که یونانیها به اتمها میگرفتند: توپهای کوچک خودشان از چه ساخته شدهاند؟ ولی در قرن نوزدهم کسی بهشدت به آن حمله نکرد. دلیلش اجتماعی بود، نه علمی: فیزیکدانها آدمهای موجهی شده بودند و فلسفه کسی را جذب نمیکرد. اینکه چه چیزی در دانش جریان اصلی شود بهشدت امری اجتماعی است، و شاخههایی که به نتایج تکنولوژیک نزدیکاند سرمایهگذاری میگیرند.
مثال میزند: میگویند انقلاب شناختی با کتاب چامسکی پدید آمد، ولی به گفتهٔ او ملاحظات مهندسی هم بود؛ هوش مصنوعی پدید آمد، سرمایه آمد و علوم شناختی به دنبالش. گرایش کامپیوتیشنالیست طرفدار دارد چون اگر ذهن مثل کامپیوتر رقمی کار کند میشود به مهندسها مدل داد. دیسیپلینهایی با نتیجهٔ مهندسی تقویت میشوند و فلسفه در برابر فیزیک ضعیف میشود؛ آدمهای قوی به فیزیک و ریاضی میروند چون شغل هست.
به نظر او اینکه صدای چه کسی بلندتر است فقط نتیجهٔ دقیقتر بودن حرفش نیست؛ فوکو همین را میگفت که دانش بیشتر قدرت است. فیزیکدانها به منابع قدرت وصلاند و فیلسوفها نه، و شاید واقعاً همینطور بوده و الان هم باشد؛ هومیوپاتی هم با همهٔ فکتهایی که میآورد، چون دیسیپلین قدرتمند پزشکی جلویش را میگیرد، در دانشگاهها درس داده نمیشود.
او کتابی از آلن سوکال را معرفی میکند و خودش این بحث را حاشیهای و طولانی میداند. سوکال مقالهای برای ژورنال معروفی از پستمدرنها فرستاد و چاپش کردند؛ فردای روزی که چاپ شد، نوشت که کل مقاله پرتوپلا بود و فقط برای مسخره نوشته. بعد با کسی دیگر کتابی نوشت که گفتههای آدمهای معروف پستمدرن را جمع کرده و مسخره کرده است.
مشکلهای ریداکشن به پایین
یک مشکل این است که بیشتر کسانی که در دیسیپلینهای سطح بالاتر کار میکنند فیزیک را خوب بلد نیستند؛ چند روانکاو واقعاً مکانیک کوانتوم بلدند؟ به گفتهٔ او این ریداکشنها معمولاً موفق نیستند چون سادهانگارانهاند، و به نظرش ایدههای فیزیکی فروید، که واقعاً ریداکشنیست بود، در حد محصلی است که کمی فیزیک خوانده؛ او ۲، ۳ سال بعد از اعلام مکانیک کوانتوم مرد.
مثال: مفهوم رشد در فیزیک معنا ندارد و قانون دوم ترمودینامیک میگوید آنتروپی جهان زیاد میشود، در حالی که حیات موضعاً آنتروپی را کم میکند؛ شرودینگر کوشید این را توضیح دهد. کسی که فیزیک را عمیق نداند ممکن است در پدیدههای روانی هم رشد را قبول نکند و مدل روانی را سیستمی در حداقل تنش بداند؛ شرودینگر چون فیزیک بیشتری میداند میتواند مدلی ریداکشنیستی ولی پیچیدهتر بدهد که در آن انسان کمالطلب باشد.
نکتهٔ مهمتر غایتشناسی است: فیزیک توجیه غایی نمیپذیرد و باران را با علت فاعلی توضیح میدهد، نه علت غایی. این حس را در نظریهٔ فروید میبیند، که رفتار را با جریانها و مکانیسمها توضیح میدهد نه با هدف. ولی میپرسد فروید چقدر میدانست که در فیزیک امروز جاهایی بهطور مرموزی انگار ممکن است دلایلی غایی باعث پدیدهها شده باشد: مسئلهٔ دیراک دربارهٔ شرایط اولیهای که سیستم نمیپذیرد، و آزمایشهای کوانتومی که انگار ذره میفهمد دتکتوری گذاشتهاند؛ اینها در زمان فروید شناختهشده نبود.
فیزیکالیسم و ریداکشن به بالا
او میپرسد چرا فیزیک را علم پایه میدانیم؛ اگر این هرم زیر سؤال برود، هدفهای ریداکشنیسم هم زیر سؤال میرود. در مقام مدافع میگوید فیزیک عامترین علم است و شیمی زیرمجموعهای از آن؛ ولی خودش میگوید این توضیح قانعکننده نیست و زیر این ریداکشن فیزیکالیسم هست، اعتقادی متافیزیکی که هر پدیدهای فیزیکی است و این بدیهی نیست. با مثال نظریهٔ اعداد دو بحث را جدا میکند: بحث فلسفی که آیا همهٔ پدیدهها فیزیکیاند، و بحث روششناختی که آیا مستقل دیدنِ یک دیسیپلین به نفع ماست.
در پاسخ به حاضران میگوید فیزیکالیسم امروز بحث پیچیدهای است: چه چیزی فیزیکی است، هرچه فیزیکدانها بگویند؟ میدان در زمان دکارت ماورایی شناخته میشد و بعد جزو فیزیک شد. چالمرز میگوید آگاهی را در فیزیک موجود نمیشود وارد کرد، مگر بهعنوان پارامتری تازه؛ ولی اگر هر چیزی را بشود وارد فیزیک کرد، خدا را هم میشود. فیزیکالیستها حداقلهایی قائلاند: عنصر باید در فرمالیسم با عناصر دیگر برهمکنش داشته باشد و روش اندازهگیری داشته باشد؛ برای همین پیشنهاد چالمرز را نمیپذیرند، ولی به گمان او نمیفهمند چالمرز چه میگوید.
برای نشاندادن مبانی فلسفی ریداکشن، دیدگاه عرفانی را مثال میزند و میگوید لازم نیست آن را قبول یا رد کنیم: جهان از خداوند و اسمای الهی تا عالم اجسام تجلی کرده و فلوتین مراتب آن را توصیف کرده است. عارف ریداکشن را به بالا انجام میدهد، مثلاً عشق زن و مرد را به اسمای جمال و جلال برمیگرداند، در حالی که فروید آن را به غریزهٔ جنسی و والایش برمیگرداند. ریداکشن به بالا بهطور طبیعی غایتشناسانه است، و ریداکشن به پایین با دیدگاهی همراه است که علم نباید توجیه غایی بپذیرد؛ این پیشفرض است، نه الزام.
ماتریالیسم و ناتورالیسم بهعنوان فرض متدولوژیک در ساینس معتبر است؛ مثلاً نباید مثل نیوتن پایداری منظومهٔ شمسی را با دخالت خدا توجیه کرد. ولی این فرض مدام به فرضی متافیزیکی تبدیل میشود، مثل استدلال فروید که لذت روحانی هم باید منشأ جسمانی داشته باشد. مثال کیسهٔ گویها: اگر فقط اجازه دهند دربارهٔ گویهای آبی حرف بزنیم، هر چه آبی درآوریم تأیید نمیکند که همهٔ گویها آبیاند؛ پس فیزیک نه ماتریالیسم را رد میکند نه اثبات.
هاوکینگ، پنروز و داد و ستد سطوح
هاوکینگ به گفتهٔ او اخیراً ادعا کرده که اگر قوانین فیزیکی وجود داشته باشند، پدید آمدن جهان مادی را میشود از آنها نتیجه گرفت؛ او تأکید میکند که خود مقاله را ندیده و فقط شنیده است. اگر درست باشد، شبیه حرف فلوتین است که همهچیز از عقل اول پدید میآید. هاوکینگ قوانین را واقعاً موجود فرض میکند، در حالی که فیزیکالیستها آن بالا را ذهنی میدانند، ولی افلاطون، گودل و پنروز به وجود ریاضیات در عالم معتقدند. به گفتهٔ او هاوکینگ از عدم نمیگوید جهان چگونه پدید آمد؛ میگوید اگر آن برش بالای هرم را بدهید، زیرش را میسازد.
به گفتهٔ او ریداکشن به پایین مجاز است، ولی آنچه غلط است این است که هیچوقت برای فهم دیسیپلینهای پایین از بالا کمک نمیگیریم. حق دارد روانکاوی را مستقل از دانشهای پیشین بسازد، و اگر فیزیک چیزی را نفی کند که در سطح انسانی مطمئن است، آنها بگردند و تئوریشان را درست کنند؛ میان دیسیپلینهای پایین و بالا باید داد و ستد باشد. او حتی برای جهان انسانی به یک معنا اولویت قائل است، بهویژه اگر بپذیریم جهان طوری خلق شده که انسان پدید بیاید.
پنروز ایدهای دارد که برای او مسحورکننده است: ۸۰ سال است نتوانستهاند نسبیت عام را با کوانتوم تلفیق کنند، و پنروز میگوید مشکل این است که قوانین را طبق عادت در ریاضیات کامپیوتیشنال جستوجو میکنیم، در حالی که بخشی از ریاضیات نانکامپیوتیشنال است. چون به شواهد او ذهن ما نانکامپیوتیشنال کار میکند و برای این از قضیهٔ گودل استفاده میکند، پس جایی در فیزیک هم باید قانون نانکامپیوتیشنال باشد. به نظر او این کمک گرفتن از سطحی بالاتر برای فهم فیزیک است و کار غیرمجازی نیست؛ خودش طرفدار آن است، هرچند اکثریت فیزیکدانها و نوروساینتیستها مخالفاند.
او میگوید هاوکینگ عملاً چیزی را حل نمیکند، چون میپرسیم قوانین از کجا آمدهاند، ولی اینکه بتوانی جهان را به لایهای خیلی سادهتر ریدوس کنی را جذاب و نوعی پیشرفت میداند. انگیزهٔ فیزیکدانها برای اینکه قوانین را یکی کنند این است که قوانینشان کمتر شود و ربطی به متافیزیک ندارد؛ به تعبیر پنروز فیزیک مثل کتاب آشپزی شده و دنبال «تئوری همهچیز» هستند. در پایان به پرسشی دربارهٔ شبکههای عصبی پاسخ میدهد که پوپر میگوید استقرا معنا ندارد: از چهار کلاغ سیاه نمیشود نتیجه گرفت همه سیاهاند، و تئوری را میشود از خواب هم گرفت، مهم این است که از آزمونها سربلند بیرون بیاید.
→ متنِ کاملِ این جلسه