→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۹ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

ادامهٔ نقدها به نظریهٔ فروید

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید این جلسه را به اجزای نظریهٔ فروید اختصاص می‌دهد تا آن‌ها را یکی‌یکی بگوید و نقد کند. نخست دو منبع را معرفی می‌کند و دربارهٔ فروید حرف می‌زند. سپس مدلی دوبعدی از رشد و عدم تعادل را در برابر تأکید فروید بر جنسیت می‌آورد و به سه‌گانهٔ فرویدی و غریزهٔ مرگ می‌رسد. در پایان به رؤیا و تداعی آزاد می‌پردازد.

هدف جلسه و منابع معرفی‌شده

او می‌گوید در جلسه‌های پیشین دربارهٔ مبانی نظریهٔ فروید، از جمله گرایش او به ریداکشن، مفصل صحبت کرده، چون فکر می‌کند این گرایش‌ها برای سنت روان‌کاوی مشکلات جدی پدید آورده‌اند. حالا هر جزء نظریه را مطرح می‌کند و دربارهٔ درستی و نادرستیِ خودِ آن بحث می‌کند، نه دربارهٔ اینکه فروید آن را گفته یا نگفته. او یادآوری می‌کند که جمع‌بندی همهٔ حرف‌های فروید در نظریه‌ای منسجم سخت است، چون فکر او تحول داشته است.

به درخواست یکی از حاضران، جلد دوم فصل‌نامهٔ ارغنون را معرفی می‌کند که به روان‌کاوی اختصاص دارد. دلیل اصلی‌اش این است که نخستین مقاله‌اش، «رئوس نظریهٔ روان‌کاوی»، نوشتهٔ خودِ فروید است. او آن را به نظر خودش بهترین منبع فارسی برای خواندن فروید می‌داند، با کمتر از هفتاد صفحه، ولی متنی فشرده و شاید کمی سخت می‌داند که فروید آن را به گمان او برای کسانی نوشته که با نظریه آشنا بوده‌اند. به گفتهٔ او این مقاله نشان می‌دهد سه‌گانهٔ ایگو، اید و سوپرایگو جانشین سه‌گانهٔ ناخودآگاه، پیش‌آگاه و خودآگاه نشده، و چند جمله دربارهٔ زبان در آن هست که کم‌توجهی فروید به زبان را نشان می‌دهد.

کتاب دیگری را هم معرفی می‌کند که فروید را از دید رفتارگرایی و به‌شدت نقد می‌کند و معتقد است نظریه به اندازهٔ کافی علمی و آزمایشگاهی نیست. او می‌گوید نظرش درست برعکس است: شاید کمی فاصله‌گرفتن از سنت‌های علمیِ موجود برای روان‌کاوی مفید باشد، هرچند برای اینکه فروید نابغه بود و روان‌کاوی را شروع کرد احترام زیادی دارد.

مبانی فروید و نقاط قوت و ضعف او

او می‌گوید نظریه را تا پیش از نقد در قوی‌ترین شکلش گفته، چون در علوم انسانی ساختن نظریه‌های غلطِ جذاب آسان است. به نظر او مشکل فروید استفاده از مبانی نادرست است، مثلاً ادامه‌دادن کار داروین؛ فروید این را اعلام نمی‌کند، ولی ارجاع به حیوانات و زیست‌شناسی و مقایسهٔ روان‌کاوی با فیزیک آن را نشان می‌دهد.

فروید به گمان او نابغه‌ای با شهودی استثنایی است و بیش از مشاهده به شهود خودش تکیه می‌کند؛ به نظر می‌رسد مطالعاتش حداکثر در بیمارستان‌ها و مطب بوده، لکان در این جهت به‌شدت افراطی و یونگ به‌شدت متکی به شواهد است. او این را نه ضعف می‌داند نه قوت. فروید متفکری منظم است و به نظر او حس نظریه‌پردازی قوی او ضعف نیست، چون فروید نخستین کسی است که کوشیده در روان‌کاوی مدلی علمی و چارچوب فکری مشخصی پدید آورد و یونگ و لکان هم در چارچوبی کار می‌کنند که او گذاشته.

ایراد اساسی از نظر او التزام فروید به سنت فکری زمان خودش است: آرزوی نظریه‌ای علمی، پایه‌گذاری دانشی تازه و تکمیل کار داروین. نقطهٔ ضعف دیگر این است که مشاهداتش محدود است. دربارهٔ ریداکشن می‌گوید افراطی و یک‌طرفه است، ولی چون فروید می‌کوشد علوم را به هم مربوط کند، کارش چیزهای جالبی هم دارد و برای تلاشی که فروید برای ریداکشن می‌کند احترام قائل است.

محور رشد و محور عدم تعادل

مهم‌ترین چیز در نظریهٔ فروید به گفتهٔ او تأکید بر جنسیت است، و او می‌خواهد به‌جای این حالت تک‌بعدی مدلی دوبعدی را، که با یونگ کامل‌تر می‌شود، معرفی کند. به گمان او ادعای عمومی این است که دو نظریهٔ بعدی برای رفع نقیصه‌های نظریهٔ فروید پدید آمدند؛ یکی آنکه رشد در نظریهٔ فروید بسیار محدود است و روان‌شناسی کمال ندارد، به‌گونه‌ای که همهٔ انسان‌ها و پدیده‌ها بیمارگونه‌اند؛ مثلاً فروید رؤیا را نوعی روان‌پریشی می‌داند.

مدل این است که محوری عمودی به رشد مربوط است و محوری افقی به عدم تعادل که جنسیت مهم‌ترین عامل آن است. به گفتهٔ او فروید فقط دربارهٔ محور افقی حرف می‌زند، در حالی که بزرگ‌ترین میل کودک به‌وضوح میل به رشدکردن است. او احساس می‌کند رشد شاید خواستِ اصلی انسان باشد و یونگ آن را هستهٔ روان می‌گیرد. برای فروید کودک چون گرسنه است غذا می‌خورد تا تنش برود و لذت ببرد؛ برای یونگ تغذیه عامل رشد است و لذت مرحلهٔ دیگری است. جنسیت در این مدل عدم تعادل است و تعادل در روایت یونگ ترکیب متعادل با نیمهٔ جنس مخالف است، یعنی آنیما در مرد و آنیموس در زن، و خودش مقدمهٔ رشد است.

او می‌گوید فروید در این موفق است که اکثر آدم‌ها رشد نمی‌کنند، و نظریهٔ او برای مردم عادی و بیماران شاید بهتر کار کند. ولی چون بیشتر مردم رشد نمی‌کنند، نمی‌شود نتیجه گرفت روان چنین تمایلی ندارد. یونگ نقشهٔ رشد را در «فرایند فردانیت» می‌بیند که به نظر او شبیه مقام عرفانی است و او می‌پرسد چند نفر را می‌شود یافت که آن را تا انتها طی کرده باشند.

یونگ به گفتهٔ او رؤیاهای آدم‌های عادی از اقوام مختلف را بررسی کرده و از تحلیل رؤیاهای پیاپی گفته که نمادهایی مانند ماندالا به‌طور دوره‌ای از خواستِ رشد پدید می‌آیند. او می‌گوید در کودکی لذت‌بردن و رشدکردن بر هم منطبق‌اند و بعد ممکن است در جهت مخالف هم قرار بگیرند. او تصور می‌کند نظریهٔ یونگ برای درمان لزوماً کارآمدتر از فروید نیست، و یونگ هم از روان‌درمانی دور شد.

سه‌گانه، والد و سنت

او می‌گوید سه‌گانهٔ فروید از راه کودک، والد و بالغِ اریک برن در فرهنگ روان‌شناسی جا افتاده است؛ این‌ها دقیقاً یکی نیستند، ولی شباهت را در حدی می‌داند که نمی‌شود گفت برن دست‌کم تحت تأثیر آن پدید نیامده، هرچند خود برن مدعی است مستقلاً به این ایده رسیده. به نظر او سه‌گانه بسیار محترم است، چون تقریباً حصر منطقی دارد: فعالیت روانی یا تحت تأثیر امیال درونی است، یا مجموعه‌ای از دستورالعمل‌ها که از بیرون داده شده، یا تجربه و ایده‌های خودِ شخص.

او می‌گوید در فرهنگ سنتی بیشتر از نفس و عقل حرف می‌زنیم و والد، یعنی عامل سوم، جدی گرفته نمی‌شود. به نظر او سنت بر والد سوار است و به طور طبیعی آن را محو می‌کند. در سنت عرفانی سه‌گانهٔ «نفس مطمئنه» و «نفس لامه» و «نفس عمار» شبیه کودک، والد و بالغ است ولی دقیقاً مطابق نیست، و کمتر دربارهٔ خطرناک‌بودن سوپرایگو بحث شده است.

او می‌گوید در فرهنگ ما سنتی ضدسنت هم هست: عرفا هزاران بار بر ضد سنت‌ها قیام کردند، هرچند هر چیزی به سنت تبدیل می‌شود و سنت عرفانی هم مراسم خاص خودش را پیدا می‌کند. به گفتهٔ او احتیاط در مقابل تقلید جزو دین است و در اصول دین نمی‌شود تقلید کرد. همهٔ قهرمان‌های قرآن را آدم‌هایی می‌داند که بر ضد سنت زمان خودشان قیام کردند، و به نظر او احتیاط در مقابل والد در قرآن همان مسئلهٔ شرک است، چون از مشرکان می‌پرسند چرا بت می‌پرستید و جوابشان این است که پدران ما این کار را کرده‌اند؛ البته نه اینکه هر کس از پدرش پیروی کند حتماً گمراه باشد.

هر عقیده‌ای، حتی مدرنیسم یا مارکسیسم، به سنت تبدیل می‌شود، و سنت چون با عوام سروکار دارد دستورالعمل می‌دهد. نمونه‌اش به نظر او لنین و اصول دیالکتیک است که مارکس نگفته بود اصل یک، دو، سه، چهار. او می‌گوید در عرفان ما رگهٔ خوبی هست که با تعلیم به‌شدت حضوری، مثلاً علامه طباطبایی که فقط به چهار نفر آدم خاص اجازهٔ حضور می‌داد، و احتیاط در شعر و تمثیل تلاش می‌کرد حرفش به سنت تبدیل نشود، هرچند به نظر او حتی این هم به بازی و دکان تبدیل شده است.

اید به‌عنوان بنیاد و جایگاه ایگو و زبان

به گفتهٔ او توصیف فروید این است که نهادِ بشر اید است؛ در برخورد با واقعیت ایگو پدید می‌آید و سوپرایگو از طریق والدین منتقل می‌شود. او می‌گوید فایدهٔ سه‌گانه مستقل از پذیرفتن این توصیف است، و این توصیف به نظر او اشکال اساسی دارد: ناشی از اینکه بشر را با نظریهٔ تکامل با حیوانات یکی بگیریم و دیدگاهی سنتی داشته باشیم که حیوانات فقط از یک اید تشکیل شده‌اند، و نیز از مشاهدهٔ نادرست.

فروید می‌گوید نوزاد فقط اید است، چون همهٔ حرکاتش لذت‌جویی است. او پاسخ می‌دهد که در آغاز لذت و رشد یکی‌اند: هیچ کودکی مواد مخدر نمی‌خواهد و شیر مادر، مفیدترین چیز، بیشتر از همه محبوب اوست؛ پس می‌شود گفت لذت‌جویی ثانوی است، و یونگ همان بچه را نگاه می‌کند و می‌گوید نظریهٔ او تأیید می‌شود. دام مشاهده این است که مشاهده‌ای که نظریه را تأیید کند کافی نیست و باید نشان داد نظریهٔ دیگری آن را توجیه نمی‌کند؛ مکانیک نیوتونی هم خیلی چیزها را توجیه می‌کرد ولی غلط بود.

او می‌گوید یونگ رشد را فرایندی بسیار طولانی می‌داند و برای شناخت مرکز روان باید رؤیاها را تحلیل کرد، نه از خودآگاهی مردم پرسید. او تأکید می‌کند نمی‌خواهد بگوید تئوری یونگ درست است، فقط می‌گوید رفتار نوزاد را چند نظریه توجیه می‌کنند.

همه می‌گویند خودشان ایگو هستند، ولی به نظر می‌رسد فروید در نظریه‌اش ایگو را زائد می‌شمارد. او می‌گوید این در لکان بسیار جدی می‌شود، چون لکان با ایگو دشمن است؛ ولی یونگ «سلف» را در مقابل ایگو قرار نمی‌دهد.

نقص اساسی دیگر را او این می‌داند که زبان در سه‌گانهٔ فرویدی نقش کلیدی ندارد، در حالی که بیشترین فعالیت نوزاد در دو سال اول تلاش برای یادگرفتن زبان است. از دو مکتب بعدی، یکی رشد را وارد روان‌کاوی می‌کند و بحث‌های لکان بیشتر معطوف به زبان است.

غریزهٔ مرگ

فروید از جایی به بعد دو غریزه را در انسان می‌پذیرد: حیات یا اروس که معطوف به وحدت‌بخشی است و مرگ که معطوف به جداکردن و گسستن پیوندهاست. او با احتیاط می‌گوید وجود دو غریزهٔ مستقل در نظریه به نظر او نقص است: شواهد کافی نیست و ایده از نظر شهودی هم جذاب نیست. فروید می‌خواست مدلی ریداکشنیستی با کمترین عناصر داشته باشد، ولی بعداً به تجربه‌هایی رسید که غریزهٔ مرگ را در کنار حیات لازم دانست.

او می‌گوید وجود حالت‌های ویرانگرانه، مثل خودکشی و حالت‌های مازوخیستی، را منکر نیست؛ مسئله این است که آیا مستقلاً جزو ذات انسان‌اند و هم‌ارز صیانت ذات، یا ثانوی‌اند و از سوپرایگو یا رنج‌های زندگی پدید می‌آیند. به نظر او تئوری خوب باید به چیزی وحدت‌بخش برسد، و شأن غریزه‌دادن به خودویرانگری غیرشهودی است. او حدس می‌زند فروید شاید از مشاهدهٔ بیماران به آن رسیده باشد.

اگر غریزهٔ مرگ از آغاز وجود می‌داشت، به گفتهٔ او باید حالت‌های مازوخیستی را از نوزادی دید. خودکشی بیشتر پدیده‌ای انسانی است و خودکشی دسته‌جمعی حیواناتی مثل لمینگ‌ها نادر است و خودویرانگری فردی نیست؛ به نظر او نتیجه‌گرفتن غریزهٔ مرگ از آن‌ها قابل بحث نیست. او گریه‌کردن نوزاد را به‌عنوان نشانهٔ غریزهٔ ویرانگری به شوخی می‌گوید.

رؤیا در نظریهٔ فروید

از جنبه‌های مثبت فروید به نظر او پدیدآوردن توجه به ناخودآگاه و رؤیاست، در دورانی که رؤیا را بی‌معنا می‌دانستند. ایده‌های او دربارهٔ چگونگی پدیدآمدن رؤیا به نظرش فوق‌العاده جالب‌اند هرچند کامل نیستند، ولی به روش‌های تفسیرش علاقه‌ای ندارد و بخش دوم را بد می‌داند.

ایدهٔ اصلی فروید این است که همهٔ رؤیاها نوعی تحقق آرزو و محافظ خواب‌اند؛ مثلاً در خواب آب خوردن تا از تشنگی بیدار نشود. او می‌گوید اگر خواستِ اید را کنار بگذارند و بگویند ناخودآگاه درخواست‌هایی مثل رشد دارد، این حرف‌ها به معنایی درست‌اند. در پاسخ به پرسشی می‌گوید ایگو در رؤیا کاملاً تعطیل نیست و به شکل سانسور اثر می‌گذارد.

تداعی آزاد و تعبیر رؤیا

به گمان او در خاطرات یونگ آمده که یونگ در قطار از تابلوهایی که کنار ریل بود تداعی‌هایی یافت و فهمید که رؤیا بهانه‌ای است برای تداعی‌های بیماران فروید. نمونه‌اش زنی بود که با تداعی از رؤیایش به خاطره‌ای از جوانی نظامی رسید. یونگ می‌گوید می‌شود داستان یا رؤیای دیگری را مبنا گذاشت و به همان مرکزها رسید؛ پس موفقیت روش فروید درستی آن را نشان نمی‌دهد. او این را ایراد وارد و شاید ضعیف‌ترین ایدهٔ فروید می‌داند.

به گفتهٔ او اگر نظریهٔ یونگ پذیرفته شود، آدم‌ها مرجع خوبی برای معنای نمادها نیستند، چون نمادها بین‌المللی‌اند. یونگ با تکنیک تداعی واژه‌ها و ثبت زمان پاسخ کمپلکس‌ها را پیدا می‌کند. در بیداری دخالت ایگو فقط کمی کم می‌شود و با خواب فاصله دارد؛ پس تداعی آزاد حداکثر چیزی از پیش‌آگاهی بیرون می‌کشد، و برای شناسایی کمپلکس‌ها خوب است ولی تحلیل رؤیا با آن به نظر او ایدهٔ بسیار بدی است.

او در پایان نقد می‌گوید فروید توجه به نمادپردازی رؤیا را احیا کرد که به خرافه تبدیل شده بود، و اگر یونگ بهتر عمل کرده باشد این ارزش فروید را کم نمی‌کند. او جابه‌جایی در رؤیا را مشاهدهٔ واقعی فروید می‌داند، ولی می‌گوید یونگ به تحریف معتقد نیست و ناخودآگاه با زبان خودش حرف می‌زند که باید آن را یاد گرفت.

او ایراد دیگری می‌گوید: اگر در رؤیا اید حاکم باشد و اید هیولایی درنده، باید صبح‌ها حالت تهاجمی داشت، ولی به نظر او آدم‌ها دم صبح معنوی‌ترین و روحانی‌ترین حالات را تجربه می‌کنند. در پاسخ به توجیه یکی از حاضران می‌گوید روان‌کاوی هر مشاهده‌ای را به‌نوعی توجیه می‌کند. جملهٔ فروید دربارهٔ اینکه «راهکار ما در برابر هر انتقادی پابرجا می‌ماند» به نظر او اعتراف به ابطال‌ناپذیری است، چون نظریهٔ علمی باید با مشاهدهٔ مخالف کنار گذاشته شود.

→ متنِ کاملِ این جلسه