این جلسه سومین جلسهٔ نقد نظریهٔ فروید است و به مباحثی بنیادی با جنبهٔ فلسفهٔ علم میرسد. ابتدا فرض متدولوژیک ماتریالیسم در علم و مثال کیسهٔ گلولهها میآید، بعد بحث علمیبودن روانکاوی و مسئلهٔ ریداکشن. سپس از استقلال روانکاوی و وحدت دانش دفاع میشود و از علم حضوری و حصولی سخن میگوید. در پایان خود میل به ریداکشن را روانکاوانه تحلیل میکند.
فرض متدولوژیک ماتریالیسم و مثال آهنربا
او میگوید نقد فروید به مباحثی بنیادی رسیده و نگرانی ندارد که از روانکاوی مستقیم فاصله بگیرند. فرض ماتریالیسم یا فیزیکالیسم در علم فرضی متدولوژیک است، نه متافیزیکی: دانشمند باید برای مفاهیمی که وارد میکند روشهای آزمایشگاهی داشته باشد. علتش این است که ساینس معطوف به پیشبینی و کنترل است؛ عناصر ماورای طبیعی مختار قابل کنترل نیستند و سخنگفتن از آنها مجاز نیست، ولی اگر عنصری از قوانینی پیروی کند، ماوراییبودنش مشکلی ایجاد نمیکند.
وقتی این فرض گذاشته شد، ساینس نمیتواند دربارهٔ درستی یا نادرستی آن قضاوت کند. مثال کیسهٔ گلولهها: اگر گلولهها را فقط با آهنربا درمیآورند، هر گلولهای که درمیآورند آهنی است، ولی این تأیید نمیکند که هرچه در کیسه هست گلولههایش آهنی است، مگر اینکه کیسه خالی شود. به گمان او ساینس هم هیچوقت همهٔ مسائل را حل نمیکند، چون احساس دانشمندان این است که با پیشرفت مسائل بیشتر میشود.
اما تمثیل واقعی به گفتهٔ او چیز دیگری است: آهنربا گاهی چیزهای دیگری هم درمیآورد، مثل آلیاژها، و ما آنها را هم آهن حساب میکنیم؛ یعنی تعریف آهن شده آنچه این ابزار درمیآورد. میدان در زمان نیوتن ماورایی به نظر میرسید و پس از ماکسول جزو فیزیک شد، انتنگلمنت هم به آن اضافه شد؛ پس هیچوقت به نتیجهای خلاف فیزیکالیسم نمیرسیم.
عجیب نیست که چالمرز پیشنهاد کند کانشسنس را هم وارد فیزیک کنیم. به گفتهٔ او این پیشنهاد خوب نیست، چون آن کانشسنس در هیچ معادلهای صدق نمیکند، در حالی که میدان و انتنگلمنت پیش از ورود معادله داشتند؛ پس فرض اصلی بیشتر فرضی فرمالیستی است. اگر پیشنهاد چالمرز پذیرفته شود، خدا را هم میشود بهعنوان پارامتری جدید وارد فیزیک کرد و فیزیکالیسم دیگر کرانهای نخواهد داشت.
عقبنشینی از علمیبودن به معنای فیزیک
او یادآوری میکند که ادعای علمیبودن نظریهٔ فروید را به دلیل عدم دقت مشاهدات و اینکه مشاهدات روانشناسی قابل تکرار نیستند نمیشود جدی گرفت. چون با آدمها سروکار داریم، کنترل ما به اندازهٔ اشیا نیست و فکتهایی که روی آن توافق داریم مثل فیزیک نداریم؛ پس محک پوپر صدق نمیکند و باید یک سری سنگرها را، هرچند موقتاً، ترک کرد. حتی شاید دانشی بینالاذهانی هم نتوانیم بسازیم.
به نظر او اشکالی ندارد که علمی مثل فیزیک نخواهیم؛ روانکاوی نوعی معرفت است، مثل فلسفه که پیشگویی دقیق ندارد ولی بیارزش نیست. چون روانکاوی به سمت درمان میرود باید تا حدودی قدرت پیشگویی داشته باشد و میشود آن را به معنای آماری هم آزمود، مثلاً با امتحان درمانهای مختلف.
تمثیلی میآورد: کسی رؤیاهای خودش را بررسی میکند و به نتیجهٔ قطعی میرسد که در رؤیا مکانی را که هرگز ندیده میبیند و بعد عیناً همان منظرهای را در واقعیت میبیند. نمیتواند این تجربه را بینالاذهانی کند، ولی میتواند آن را برای خودش فکت بداند و نظریهاش را بر آن بنا کند، به امید اینکه ۲۰ یا ۳۰ سال بعد جا بیفتد. بینالاذهانیشدن اینگونه است که از مردم بخواهند که رؤیاهای خودشان را یادداشت کنند و جامعهٔ روانکاوی شاید تصویب کند که این جزو فکتهاست.
او میگوید روانکاوی نهتنها به معنای علمی قابل تجربه نیست، بلکه فعلاً قابل بینالاذهانیشدن هم نیست و هیچ اشکالی ندارد؛ ادعاهای گندهگنده نباید کرد، ولی دانش خودمان را داریم. شخصاً چون به تثبیت دانشگاهی علاقه ندارد نگرانی ندارد.
چه چیزی نظریه را غالب میکند
وقتی فکتها آنقدر عینی نیستند که توافق قطعی شود، نظریههای رقیب پیدا میشوند؛ روانکاوی، جامعهشناسی، علوم انسانی و فلسفه چنیناند، ولی فیزیک نه. در این حالت اینکه کدام نظریه غلبه کند به چیزهای بیرون از علم برمیگردد: اینکه اکثریت کدام را بپذیرد، یکی دو آدم بزرگ، مد روز یا تبلیغ شخصیتی کاریزماتیک.
کامپیوتشنالیسم در فلسفهٔ ذهن، یعنی فرض اینکه ذهن مثل کامپیوتر دیجیتال کار میکند، به نظر او نظریهٔ فلسفی کاملاً بیبنیانی است و شاهدی برایش وجود ندارد، ولی میناستریم است، چون AI را تأیید میکند و مهندسها را تشویق میکند. سرل و پنروز استدلالهای روشن علیه آن دارند، ولی اقلیتاند.
به گفتهٔ او ماجرای فروید و یونگ هم تقریباً همین است: فروید موفق شد عدهٔ زیادی را دور خودش جمع کند، شخصیتی بود و نثر و آموزش خوبی داشت؛ یونگ آدمی منفرد بود که برایش مهم نبود دیگران بپذیرند و ذهنش نامنظمتر بود. به یاد دارد که ظاهراً توماس مان گفته کتاب فروید حتی اگر غلط باشد شاهکاری ادبی است، ولی نمیداند کجا خوانده که ارجاع بدهد.
ریداکشن و دلایل عملی علیه آن
فروید ادعا میکرد نظریهاش علمی است. دو معنا برای این ادعا هست: یا متدولوژی آن علمی است، که اگر متدولوژی علم را آنگونه که پوپر تعریف میکند بگیریم علمی نیست، یا علمی است به این معنا که نتیجهٔ دانشهای دیگر است، یعنی ریداکشن. ریداکشن یعنی تعریف ترمهای یک نظریه بر اساس ترمهای مدل دیگر و نتیجه گرفتن اصولش از اصول آن؛ مثال کلاسیک ریدوسکردن ترمودینامیک به فیزیک با مکانیک آماری است، که دما را انرژی جنبشی متوسط مولکولها میگیرد، هرچند قانون دوم ترمودینامیک ایراد دارد.
ریداکشنیسم یعنی فیزیکالیسم را فرضی متافیزیکی بپذیریم: هرچه در جهان هست پدیدهها و قوانین فیزیکی است و هر پیشآمد روانی هم فیزیکی است. نکتهٔ منهای یک این است که چقدر امید داریم عملاً ریداکشن انجام شود؛ ترم «طرف خندید» را باید به حالتهای مغز ریدوس کرد، در حالی که هنوز چیزهای سادهای مثل دیدن را در مغز نمیفهمیم، پس عملاً میشود از آن صرفنظر کرد.
نکتهٔ صفر این بود که روانشناسها فیزیک کافی بلد نیستند؛ شرودینگر برای سازگاری حیات با اصل دوم ترمودینامیک استدلال پیچیدهای میکند. ولی نکتهٔ اساسی این است که فیزیک فعلی آنقدر قابل اعتماد نیست و هر لحظه ممکن است در آن انقلابی رخ دهد، پس به تمامیت آن ایمان نداریم که دنبال ریداکشن برویم.
فرض متافیزیکی ریداکشن: معنا و فیزیک
مشکل بزرگتر خود فرض متافیزیکی است: چرا سایکولوژی باید قابل ریداکشن به فیزیک باشد؟ این نگاه خاصی به دنیاست؛ عرفا به سمت بالا ریداکشن میکردند. مثلاً دربارهٔ عشق و زن و مرد، از پایین نظریهٔ تکامل دلیل دوجنسی را تنوع ژنتیک میداند، و از بالا نخستین چیزی که ظاهر شد اسمای الهی جمال و جلال بود و عشق به آغاز خلقت برمیگردد. به گفتهٔ او فرض اینکه همهچیز باید به سمت فیزیک ریداکشن شود دربارهٔ خلقت فرضی ناگفته دارد: اول جهان فیزیکی و بعد معنا، در حالی که در دیدگاه عرفانی جهان فیزیکی فقط نوعی ظهور چیزهایی است که معنوی وجود دارند.
مثال ترس: فیزیکالیست میگوید ترس حالتی است که آدرنالین زیاد میشود؛ عارف میگوید حالتی است که در مواجهه با اسم قهار پیدا میشود. او میگوید تقدم معنا علّی است، نه زمانی: کسی که ترسیده از چیزی ترسیده، و اگر برایش توضیح بدهند که آن چیز پردهٔ سینماست، ترس و آدرنالینش فروکش میکند.
برعکسش هم میشود: روانپزشکی از پایین به بالا کار میکند، با دارو تعادل هورمونها را برمیگرداند و علامتی درمان میکند، در حالی که روانکاوی میخواهد از بالا به پایین با حرفزدن درمان کند. به نظر او روانپزشکی ثابت نمیکند که عوامل جسمانی علتاند؛ تعاملی میان حالتهای ذهنی و جسمانی هست و تقدم معنا بر تحقق فیزیکی، که عرفا معتقدند، از نظر شهودی دور از ذهن نیست. او از فلسفهٔ علم هم میپرسد قوانین کجا وجود دارند و آیا اگر انسانها بمیرند از بین میروند، و توصیه میکند به این سؤال فکر کنند.
استقلال روانکاوی و وحدت دانش
نظر خودش این است که ریداکشن عملی نیست و فیزیک قابل اعتماد نیست، پس میتوان روانکاوی را دیسیپلینی مستقل دانست که حتی از بینالاذهانیبودن موقتاً صرفنظر میکند. ولی به ایدهٔ Unity of Science، یعنی وحدت دانش، خیلی علاقهمند و مقید است: هم میشود از فیزیک ایده گرفت و هم مشاهدات روانکاوی میتواند چیزی به فیزیک اضافه کند. پنروز از اینکه ذهن کامپیوتشنال کار نمیکند نتیجه میگیرد ریاضیات بخشی از قوانین فیزیکی باید نانکامپیوتشنال باشد.
فروید ایدههایی از عصبشناسی گرفته و این اشکالی ندارد، ولی روانکاوی میتواند به فیزیک هم ایده بدهد. مثلاً اگر کسی در روانکاوی به این برسد که آینده بر زمان حال تأثیر میگذارد، میتواند دنبال جایی در فیزیک بگردد که این ممکن باشد؛ او به تعبیر تراکنشی مکانیک کوانتوم اشاره میکند که در آن بخشی از آینده میتواند روی حال تأثیر علّی بگذارد، و میگوید کرامر که این تعبیر را داده از روانکاوی ایده نگرفت، ولی ممکن بود کسی از روانکاوی یونگ به آن برسد.
او میگوید به وحدت دانش علاقهمند است، هرچند شاید نشود. فیزیکدانها شبها خوابشان نمیبرد، چون برای سطح ساباتومیک و ماکروسکوپیک فرمولهای جدا دارند و فیزیک الان شبیه کتاب آشپزی است؛ و به نظر او دانستن یعنی همین: وحدت دادن به چیزهای پراکنده.
او روانکاویای مغرور و مستقل میخواهد؛ اگر تأثیر آینده بر حال تثبیت شود، به فیزیکدانها نامه مینویسد که دنبالش بگردند، هرقدر هم مسخرهاش کنند. به نظر او فروید با ترس و دلهره میخواهد با حرف دیگران جور شود و فقط میگیرد، در حالی که یونگ و لکان به وحدت دانش اعتقادی ندارند و دانشهای دیگر را نمیبینند. از اینکه فروید دستکم به فیزیک فکر میکند خوشش میآید.
دانش حضوری و حصولی
او میخواهد شأن روانکاوی را حتی بالاتر ببرد. در فلسفهٔ قدیم دو جور دانش بود: حضوری، مثل درک وجود خودمان، و حصولی، مثل دانشی که از راه کتاب و حواس دربارهٔ عالم خارج پیدا میکنیم؛ و علوم حضوری بر حصولی تقدم داشتند. با مثال دکارت و هوسرل: شاید این میز نباشد، ولی اینکه پترنی به رنگ قهوهای میبینم یا ترسیدهام دیگر قابل تردید نیست؛ حتی اگر مغزی در خمره باشیم، دانش حضوری از بین نمیرود.
روانکاوی به مشاهدات حضوری یا نزدیک به حضوری تکیه میکند و فیزیک به مشاهدات خارجی که با نظریهها تعبیر میشوند؛ ترم خندیدن برای او بدیهیتر از مسیر حلزونی در اتاقک ابر است. پس میشود نوعی اولویت برای روانکاوی قائل شد.
به زبان دیگر، فیزیک چیزی ذهنی است که بشر ساخته، و تا ذهن را نشناسیم نمیتوانیم به فیزیک اعتماد کنیم؛ این حرف کوآر است که فلسفه را جزئی از روانشناسی میداند.
نقص روانکاوی این است که علم حضوری خصوصی است، ولی از هر دانش دیگری قویتر است؛ اگر تنها آدم دنیا باشید، روانکاوی معتبرتر و مقدمتر است. از نظر تاریخی علوم حصولی رشد کردند، چون دانش مدرسهای باید بینالاذهانی و قابل انتقال باشد، و انتقال علم حضوری به چیزی شبیه تعالیم عرفانی احتیاج دارد؛ به همین دلیل علوم حصولی قدرتمندتر شدند.
تحلیل روانکاوانهٔ فیزیکمحوری
پس هر جا فروید بر اساس داروینیسم یا عصبشناسی یا جسمانیبودن لذتها حرف زده میشود فراموش کرد و به آنجا که از تجربهٔ بیماران نتیجه گرفته اعتماد کرد. او برای اولین بار تحلیلی روانکاوانه میکند: چرا روانکاوی میخواهد ریداکشن کند و تجربهٔ خودش را به خاطر دیسیپلینی فیزیکی پاک کند؟ جواب یکی از حاضران والد است و او سوپرایگو میگوید: نظام آموزشی پس از پدر و مادر مهمترین منبع گزارههای سوپرایگوست، و وقتی اخبار میگوید دانشمندان گفتند همه میپذیرند؛ دانشمندان بزرگترین عنصر والد در ذهن ما هستند، مثل قدرت کلیسا. فایرابند معتقد است روش علمی وجود ندارد، جامعهٔ علمی مثل کلیسا حکم میدهد و ساینس در حد قصههای پریان است.
مثال: جلسهای از ستارهشناسهای بزرگ قرار است دربارهٔ تعداد سیارات رأیگیری کند، مثل شوراهای کلیسا که تصمیم گرفتند عیسی پسر خداست؛ فرقش این است که مجازات سختی ندارد، ولی اتوریتهای هست که تصمیم میگیرد کتابها چه نوشته شوند. به نظر او اینکه روانکاوی بر فیزیک اولویت پیدا نکرده نشانهٔ تأثیر آموزش از ۶ سالگی است. دربارهٔ هفتآسمان میگوید آدمهای مذهبی مسئله دارند که چرا در قرآن از هفت آسمان حرف زده شده و دانشمندان ۹ سیاره؛ ملاک قدیم دیدهشدن با چشم غیرمسلح بود و ملاک دانشمندان بزرگی و کوچکی. دیسیپلین دینی و علمی ملاک شمارش متفاوتی دارند و آن یکی قدرت دارد. در جامعهٔ ما تعلیمات دینی و علمی با هم تناقض دارد و بعضی این دو را در دو جای ذهنشان نگه میدارند.
او میگوید فیزیک با زبان فرمال جعلی ساخته شده، در حالی که در روانکاوی به ترمهایی مثل خندیدن و ترسیدن مستقیماً شهود داریم و لازم نیست کسی برای ما تعریف کند. فیزیک به این معنای جدید چند قرن بیشتر سابقه ندارد، ولی مفاهیم روانشناسی عامیانه از آغاز بشر بوده است.
به گفتهٔ او روانکاوی محک خوبی است برای اینکه فیزیک درست است یا غلط: اگر فکتهای روانکاوی را فیزیک تأیید نکرد، فیزیک غلط است، و میخواهد روحیه بدهد که دیگر از فیزیک و فیزیکدانها نترسید. در عین حال تأکید میکند همهٔ دیسیپلینها باید بدهبستان داشته باشند، نه فقط بستانبستان، و فروید را چون به فیزیک فکر میکند تحسین میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه