او با معرفی کتابی که با مقالهٔ فروید شروع میشود آغاز میکند. بعد میگوید ایدههای فروید برای تحلیل آثار هنری، مخصوصاً سینما، خوباند، و از عقدهٔ ادیپ و جنسیت میگوید. سپس به دورهٔ جنینی میرسد، چند کتاب دربارهٔ یونگ معرفی میکند و در پایان به یادگیری زبان در کودک میپردازد.
سهگانه و مبانیاش
او مقالهٔ فروید را مرجع بسیار خوبی برای خواندن فروید میداند، چون خود فروید آن را در اواخر عمر برای خلاصهٔ نظریهاش نوشته است. کتابی که معرفی میکند ترکیبی از فروید و لکان است و یونگ تقریباً سهمی در آن ندارد.
جلسهٔ قبل از سهگانهٔ فرویدی بحث شده بود که اریک برن و پیروانش آن را به صورت کودک، والد و بالغ بازسازی کردهاند. او از این سهگانه فوقالعاده استفاده میکند، نه مثل یک تئوری، بلکه مثل واقعیتی جاافتاده در رفتار انسان؛ ولی میگوید مطلقاً لازم نیست ریشهاش را بپذیریم، یعنی اینکه اول اید هست و ایگو و سوپرایگو روی آن قرار میگیرند.
به گفتهٔ او میشود در هر تئوری علمی نصف بیشتر را، یعنی ایدههایی را که منشأ کار بودهاند، کنار گذاشت و کاربردها را نگه داشت؛ تئوریها همیشه به شکلی غیر از آنچه کشف شدهاند بیان میشوند. از فروید نقل میکند که در یادداشتی نوشته بود مسیر افکارش را نابود کرده، و با حسی شیطنتآمیز لذت میبرد که آدمهایی که کارهایش را میخوانند سردرگم شوند. او میگوید این پنهانکردن مسیر کشف مخصوص روانکاوی نیست و در فیزیک و ریاضیات هم ابهامها گاهی عمدی به نظر میرسد، هرچند ممکن است اکثریت چنین نباشند.
او میگوید از این سهگانه خیلی خوشش میآید و از مبادیاش خیلی بدش میآید؛ برای همین هیچوقت از آن سه واژهٔ فرویدی استفاده نمیکند و کودک و والد و بالغ را مناسبتر میداند.
تعبیر رؤیا: فروید و یونگ
او میگوید یونگ به شیوهٔ تداعی آزاد فروید ایراد گرفت. یونگ از تجربهٔ قطار و تابلوهای کنار جاده نقل میکند و میگوید از هر جا شروع کنید تداعی آزاد به کمپلکسها میرسد، مثل اتراکتور؛ پس با وجود موفقیت این شیوه ممکن است کمپلکسها منشأ و معنای رؤیا نباشند و رؤیا فقط نقطهٔ شروع خوبی باشد.
او میگوید در اینجا نظرات شخصی خودش را میگوید. تئوری فروید دربارهٔ منشأ و مکانیسم رؤیا را جالب میداند، ولی در بخش عملی، یعنی تعبیر با تداعی آزاد، ضعیف. تصور او این است که فروید رؤیا را دستکم میگیرد و منشأ آن را نزدیک به خیالپردازیهای روزانه میگیرد، و تداعی آزاد احتمالاً چیزها را از همان نیمهخودآگاه بیرون میکشد، نه از لایههای بسیار عمیق ناخودآگاه.
به گفتهٔ او توجه یونگ بیشتر به لایههای بسیار عمیقی است که فروید سراغشان نرفته و از نظر یونگ میان همهٔ انسانها مشترکاند. به نظر او تئوری رؤیای فروید شاید برای رؤیاهای نزدیک به نیمهخودآگاه جالب باشد. در نظریهٔ یونگ نمادها بیشتر معنای ثابت دارند، مثل دختربچه که نماد آنیماست، ولی یونگ بارها گفته که برای رؤیا نمیشود دیکشنری درست کرد و باید به بافت رؤیا رجوع کرد.
با این حال او میگوید نظریه و شیوهٔ تفسیر رؤیای فروید منقرض شده و دورریختنی نیست؛ به نظر او کاربردش در خیالپردازی است، که نزدیک به خودآگاهی است، مثل افکاری که به بیمار هجوم میآورند و از دستشان خلاص نمیشود، مثلاً بیماری که فروید برای او اسم مستعار «موشمرد» گذاشته بود.
هنر، ژانر و اسطوره
او میگوید آثار هنری هرچه به حالتهای الهام نزدیکتر شوند، بیشتر در قالب فرویدی میافتند؛ هنرمند خودش نمیداند چرا شخصیتش را کشت، و هر کار هنری هرچقدر آگاهانه باشد رگههایی ناخودآگاه دارد. این رگهها ممکن است بیشتر به پیچیدگیهای روانی خود هنرمند مربوط باشد تا به ناخودآگاه جمعی یونگی. عنوان این سخنرانیها «روانکاوی و فرهنگ» است و او میخواهد نشان بدهد ایدههای فرویدی برای آثار هنری، مخصوصاً سینما، چقدر خوباند.
مثالهایش از سینماست. او مقالهای از آنتونیونی را به یاد میآورد، دربارهٔ ایدههای اولیهٔ فیلمی که هیچوقت نساخت، و با اینکه درست یادش نیست فکر میکند ایدهٔ اولیه چند اسب سفید در جاده و دو زن بود. از ژانکلود کاریه دیالوگی نقل میکند، که یادش نیست از گدار بوده یا از کس دیگری، که در آن کسی ایدهٔ فیلمش را با پیاپی شاید و شاید هم نه میگوید و آخرش معلوم میشود حس عمیقی از یک سفر میخواهد در فیلم باشد. او میگوید اثر هنری خوب در عمقش حسی عمیق دارد که اجزایش را به هم پیوند داده است.
به گفتهٔ او آثار هنری از دخالتهای بیجای خودآگاه لطمه میبینند، مثلاً ملاحظات سانسور. «سرخ و سیاه» استاندال را نمونه میآورد که قهرمانش در یکی دو فصل پایانی بدون دلیل موجه دراماتیک کسی را میکشد؛ او میگوید در تاریخ ادبیات میخوانیم قرارداد استاندال با مجلهای که داستان را پاورقی چاپ میکرد مشکل پیدا کرده بود، و این را نمونهٔ دخالت خودآگاه میداند که آن حس را خراب میکند. از کاریه هم نقل میکند که فیلم خوب فیلمی است که آن حس عمیق در هر نمایش دیده شود.
او میگوید هرچه رؤیا سطحیتر باشد فروید بهتر کار میکند و هرچه عمیقتر باشد یونگ؛ در رؤیای محل کار نماد ثابتی نیست و باید از خود شخص پرسید. اسطورهها و ژانرها، مثل وسترن، نوآر، رمانس و فیلم جیمزباندی، به نظر او جذابیتهایی ناخودآگاه و غیرشخصی دارند، شبیه آثار فولکلوریک، و یونگ برای شناختنشان کمک میکند. هرچه اثر هنری شخصیتر باشد روش فرویدی بیشتر جواب میدهد.
مکانیسمهای دفاعی و عقدهٔ ادیپ
او از مکانیسمهای دفاعی فروید ستایش میکند و میگوید به این تئوریهای عمیق، مثل سهگانه، وابسته نیستند. ولی دربارهٔ مراحل رشد و جنسیت و عقدهٔ ادیپ میگوید غلط نیستند، اما بینهایت ناقص و ضعیفاند؛ این را از نقطهضعفهای فروید میداند که از تعهد به اصول ساینتیفیک و اهمیت بسیار زیاد جنسیت آسیب دیده است. مقاله نشان میدهد عقدهٔ ادیپ در افکار فروید مرکزی بوده است.
او میگوید به دلیل شرم حضور این قسمتها را سانسور کرده بود و حالا قطعهای از متن فروید را میخواند دربارهٔ عقدهٔ ادیپ و عقدهٔ اختهگی. جملهٔ «مادر پسربچه بهخوبی میداند که هیجان جنسی پسرش به او مربوط است» را عجیب میخواند و لحن را شبیه داستان فانتزی میداند؛ فکر میکند همه میدانیم که به این شکل عجیب برای تقریباً هیچکس اتفاق نمیافتد.
او میگوید دلوز و گتاری و دیگران، بهویژه در سنت لکانی، بسیار از مسائل ادیپی میگویند. ایدهای که همه دچار ادیپ باشند به نظر او ابلهانه است، ولی گاهی آنان به چیزی واقعی در جوامع اشاره میکنند، مثل رابطهٔ کاپیتالیسم و عقدهٔ ادیپ. هشدار میدهد که این کاربردها ربطی به مبانی فروید ندارند؛ حس نپذیرفتن اقتدار تحمیلشده چیزی محسوس است و لازم نیست داستان فروید را باور کرد. او خودش تا حدودی به مراحل سهگانهٔ رشد در اوایل کودکی باور دارد، ولی لازم نمیداند که ایستگاه آخر مرحلهٔ جنسی باشد.
او میگوید ایدههای فروید چقدر بکر و اوریجینالاند و بیانصافی است گفته شود فروید عقاید دیگران را دزدیده است؛ مثل اینشتین که از ایدههای پراکندهٔ لورنتس و پوانکاره نظریهای منسجم ساخت. از فیکسیشن میگوید که نشانههایش همبستگی مثبت دارند و طرفداران فروید این را تأییدی بر وجود مرحلهٔ دهانی میدانند، و به نظر خودش هم شواهدی هست که منطقی است در ابتدای کودکی چنین مراحلی را در نظر بگیریم؛ اما او میگوید مشکل در محدودکردن رشد به این سه مرحله است، و میپرسد چرا باید پذیرفت که بعداً فرایند فردانیت یونگی معنا نداشته باشد.
آناتومی، مردسالاری و دورهٔ جنینی
او تأکید فروید و لکان بر آناتومی را عجیب میداند و میگوید بدیهیتر است ویژگیهای جنسی را به فیزیولوژی، مثلاً هورمونها، نسبت داد؛ هورمونها به نظر او تأیید خوبی برای آنیما و آنیموس یونگاند. میگوید رگههایی از مردسالاری شدید در ایدههای فروید و لکان دیده میشود و میگوید فمینیستها ایدههای فروید و لکان، و نه یونگ، را مردسالارانه میدانند و او این حرف را بهشدت قبول دارد. اشاره میکند که خود فروید معترف است حرفهایش بیشتر برای مردها جور درمیآید.
به گفتهٔ او نظریههای فروید و لکان و حتی تا حدودی یونگ مراحل رشد جنین را نادیده میگیرند، در حالی که به نظر او باید ذهن را از جنین در نظر گرفت و جنین فعالیت فیزیولوژیک کامل دارد، مثل ماشینی که پیش از تحویل همهٔ کارکردهایش را تست میکنند. چشم جنین از ماهی به بعد با پلک بسته حرکت میکند، عین حالت رؤیادیدن و خواب REM.
او فکر میکند این دادهها باید کل دانش بشری را دچار بحران کرده باشد، و احساس شخصیاش این است که تحلیلشان شاید ۱۰۰ سال طول بکشد. معمولاً میگویند حرکتها آمادگی اعصاب است، ولی او با دیدن فیلمها قانع نمیشود. به نظر او دورهٔ جنینی احتمالاً در شکلگیری ناخودآگاه و حتی زبان تأثیر عمده دارد؛ «احتمالاً» میگوید چون شواهد کافی ندارد. منشأ ناخودآگاه جمعی را هم میشود به آن نسبت داد، و به نظر او راهحل مشکل یونگ همین است، چون ارجاع به ژنتیک را معقول نمیداند.
او از دانشجوی روانکاوی عرب نقل میکند که گفته بود در خانوادهٔ عربی با چند زن و عمو و خاله مادر منحصربهفرد وجود ندارد و عقدهٔ ادیپ به این شکل اتفاق نمیافتد. میگوید این حرف خودش جالب نیست، ولی پاسخی خوب به نگاه غلط فروید است؛ اگر کمی ایدهٔ یونگی داشته باشید، آرکتایپ پدر و مادر در روان کودک هست و مهم نیست خانواده چیست.
کتابهای یونگ و فکتهای او
او چند کتاب معرفی میکند: «اصول نظری و شیوهٔ روانشناسی تحلیلی یونگ»، که سخنرانیهای خود یونگ است، با ترجمهٔ دکتر فرزین رضایی؛ «انسان و سمبلهایش»، که در زمان حیات یونگ و با نظارت او تهیه شده؛ «یونگ، خدایان در انسان مدرن» به ترجمهٔ داریوش مهری؛ و کتابی تازه در مجموعهای که جلد فروید را قبلاً معرفی کرده بود، که میگوید جالب است، ولی نه خیلی.
او میخواهد فکتهایی بگوید که با نظریهٔ فروید سازگار نیستند و مبدأ کنجکاوی یونگ بودند. اولین ایدهٔ مهم یونگ ناخودآگاه جمعی است. به نظر میآید ناخودآگاه فروید جای انباشتهشدن افکار واپسزده است، و او میگوید اگر اشتباه نکند جملهٔ یونگ است که شبیه زبالهدانی است؛ در نظریهٔ یونگ ناخودآگاه جای تمیز و پر از الهام است.
از ساختار حلقوی بنزن مثال میآورد که کاشفش خواب ماری را دید که دم خودش را گاز گرفته بود. از رامانوجان میگوید که فرمولها را الههٔ شیوا در خواب به او میگفت. او میگوید فروید چگونه میتواند این را توجیه کند، و این با ایدهٔ یونگ جور است که ما از طریق ناخودآگاه به منشأ حقایق وصلیم.
او میگوید این فکتها از نوع فکتهای فیزیکی و تکرارپذیر نیستند و کسی میتواند بگوید دروغاند. به نظر او یونگ بینهایت تجربهگرا بود و فروید شهودی قوی داشت، که ایراد ندارد.
کودک و یادگیری زبان
او میگوید نوزاد بدون تجربه حالت چهرهها را میفهمد و به چهره حساس است، و نسبت به زبان مادری حساسیت نشان میدهد، که نتیجهٔ شنیدن در دوران جنینی است. دربارهٔ مرحلهٔ آینگی لکان، حدود ۱۸ ماهگی، میگوید نمیداند ولی به نظرش تجربه این را نشان نمیدهد.
از چامسکی میگوید که زبان از قبل در ذهن کودک هست و کودک با سعی و خطا آن را یاد نمیگیرد؛ خطاها الگوهای منطقی دارند، مثل «نه» اول جمله، و زبانآموزی مثل تنظیم پارامترهای گرامر است. یادگیری زبان در بعضی پرندهها را هم میآورد که ماهها فقط گوش میدهند و بعد یکباره نواها را تولید میکنند.
یکی از حاضران میگوید خودش در بچهها خطا دیده است. او پاسخ میدهد که الگوی خطاها مشخص است و این استدلال معروف چامسکی است. حاضری دیگر میگوید بچهها میخواهند مثل دیگران باشند؛ او میگوید چامسکی از اواسط دههٔ ۵۰ همین دیدگاه رفتارگراها را رد کرد و پرسش این است که چرا یادگیری اینطور است. به نظر چامسکی محرکهای بیرونی کافی نیستند و در یادگیری زبان عنصری ذاتی هست.
→ متنِ کاملِ این جلسه