او میگوید کاربردهای نظریهٔ فروید را میشود حتی با فرض ناقصبودن بخشهایی از آن دنبال کرد و این جلسه را به کاربرد کلاسیک فروید در نظریهٔ انتقادی و مطالعات فرهنگی اختصاص میدهد. نخست خلاصهای از نظریهٔ مارکس میگوید و مشکلات پیشبینیهای او را، سپس از تلفیق فروید و مارکس و بهویژه آرای مارکوزه میگوید و در پایان به چند پرسش پاسخ میدهد.
کاربردهای فروید و هدف جلسه
او میگوید همانطور که در مهندسی همچنان از مکانیک نیوتونی استفاده میکنند، دربارهٔ فروید هم میشود صحبت کرد: اگر معتقد باشیم مبانی نظریهٔ فروید اشکال دارد، باز اشکالی ندارد دربارهٔ کاربردهایش صحبت کنیم، چون در محدودههایی ممکن است کاربرد خیلی خوبی داشته باشد. نظم مطالب هم به همین دلیل است: اگر نظریهٔ یونگ و لکان را میشنیدند و علاقهمند میشدند، کاربردهای خالص نظریهٔ فروید بیمزه میشد. او میگوید از ایدهٔ اولیه فاصله گرفت چون با لحن کاملاً موافق صحبتکردن دربارهٔ فروید، که خودش با نظریهاش احساس همدلی ندارد، اذیتش میکرد؛ و بعد از سهچهار جلسه نقد این حس برطرف شد.
او میخواهد بگوید چگونه میشود از فروید برای تکمیل نظریات مارکس استفاده کرد. به نظر میآید گرایش مارکس شاید ضدروانشناسی باشد، ولی در طول سالها انواع تلفیقهای فروید و مارکس به وجود آمده است. به نظر او دلیل این تلفیق بدیهی است: هر دو نظریه خیلی قوی و تأثیرگذار بودند و کسی که از هر دو اثر گرفته ذهنش خودبهخود آنها را تلفیق میکند، مثلاً ژیژک که لاکانی است و به مارکس هم علاقه دارد. فروید مدلی خوب از فرد دارد و مارکس برای تحلیل جامعه باید مدلی از انسان در ذهن داشته باشد؛ احتمالاً باید بشود این مدل را با ایدههای مارکس تلفیق کرد.
مارکس: جبر، زیربنا و روبنا
او میگوید مارکس در نظریهٔ انتقادی همان محوریتی را دارد که فروید در روانکاوی؛ واژهٔ نظریهٔ انتقادی را اولین بار در مکتب فرانکفورت به کار بردند. ایدهٔ کلی مارکس دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی نسبت به تحولات تاریخی جامعهٔ بشری است، مثل یک دیدگاه علمی و جبرگرایانه که هم گذشته را تحلیل میکند و هم آینده را پیشگویی. مدل او آنقدر خوب بوده که هنوز آدمهایی هستند که مارکسیست ارتدوکساند.
به گفتهٔ او این حالت جبری و ماشینی در فروید هم هست: همانطور که فروید به قواعدی در ناخودآگاه ارجاع میدهد، مارکس به چیزهایی ارجاع میدهد که مردم متوجهشان نیستند؛ و همانطور که فروید دو سطح ناخودآگاه و خودآگاه دارد، مارکس زیربنا و روبنا دارد. از نظر مارکس زیربنا مسائل اقتصادی است و فرهنگ، دین و ایدئولوژی نتیجهٔ آناند. او مثال پروتستانتیسم را میآورد: لوتر به دلایل مقدسی پروتستانتیسم را به وجود آورد، ولی این آرا همهگیر شدند چون با تحولات اقتصادی و گذار از فئودالیسم به سرمایهداری هماهنگ بود. مارکس لازم ندارد بگوید هر فردی از معیشت خودش تبعیت میکند؛ بهطور آماری جامعه آنچه را میپذیرد که با معیشتش سازگار است.
شیوهٔ تولید و تحول جامعه
او نظام ارتش را مثال میزند: در دورانی که سلاحها انفرادی بود یک فرمانده و بقیه کافی بود؛ وقتی سلاحی مثل توپ پیدا شد باید عدهای در گروههایی متمرکز میشدند و مسئولی داشتند، و در دوران جدید که نیروهای هوایی و دریایی و زمینی همزمان کار میکنند، سلسلهمراتب جدیدی لازم شد. به نظر مارکس تحول سختافزار جنگ باعث پیچیدگی نظام ارتش شده است.
مارکس به جامعه هم همینجوری نگاه میکند: از دورهٔ غارنشینی به دورهٔ بردهداری، فئودالی و سرمایهداری میرسیم، و بعد از انقلاب صنعتی کارگر روزمزد وجود دارد. او میگوید ماکس وبر خیلی دقیق میکوشد تحلیل کند که چه انطباقی میان روح پروتستانتیسم و سرمایهداری هست. مارکس تاریخ را تضاد میان طبقات میبیند و معتقد است نظام سرمایهداری روزی با انقلابی کارگری از بین میرود و به جامعهٔ کمونیستی میرسیم. او این نکته را مهم میداند که مارکس به یک معنی دشمن سرمایهداری نیست و سرمایهداری را پیشرفتی در جامعهٔ انسانی میبیند؛ و گشتن دنبال چیزهای پنهان را شبیه روانکاوی دربارهٔ جامعه میداند.
مشکلات پیشبینیهای مارکس
او میگوید شاید بشود گفت مارکس در قرن بیستم مؤثرترین و تأثیرگذارترین آدم بود. مدل مارکس برای انسان ساده است: عموم مردم، بهطور آماری، تحت تأثیر وضع معیشت خودشان قرار میگیرند؛ فروید مدل خیلی پیچیدهتری دارد که مناسبات جنسی را هم شامل میشود.
به گفتهٔ او تلفیق از نظر تاریخی از آنجا آمد که نظریهٔ مارکس به مشکلاتی برخورد: انقلاب کمونیستی در روسیه اتفاق افتاد که تقریباً فئودالی بود، در نیمهٔ اول قرن بیستم طبقهٔ کارگر در خدمت ایدههای سرمایهداری جنگید، آن مدینهٔ فاضله در شوروی به وجود نیامد، و در کشورهای سرمایهداری مردم روزبهروز راضیتر میشوند.
او میگوید پس از جنگها افراد معتقد به مارکس دچار بحران فکری شدند که چرا پیشبینیهای مارکس تحقق پیدا نکرده است. جواب این سؤالها را مارکسیستهای ارتدوکس میدهند، طیفی از آدمها؛ مثلاً میگویند بازار جهانی هنوز اشباع نشده، و لنین میگفت سرمایهداری وارد مرحلهٔ امپریالیستی شده و طبقهٔ کارگر را به جهان سوم منتقل کرده است. گرامشی یکی از اولین کسانی بود که کوشید نشان دهد دیگر نباید منتظر تحقق پیشبینیهای مارکس بود: مارکس تأثیر رسانهها را نمیتوانست پیشبینی کند و طبقهٔ حاکم با هژمونی، از نیروی پلیس تا تبلیغات، ایدئولوژی خود را تحمیل میکند. او میگوید تا اینجا هنوز از فروید استفاده نشده و فکر نمیکند گرامشی علاقهٔ خاصی به فروید داشته باشد.
تلفیق فروید و مارکس
به گفتهٔ او از بعد جنگ جهانی دوم ایدههای مارکسیستی در اروپا بهشدت به این سمت رفت که مشکلات نظریهٔ مارکسیستی را با تلفیق فروید و مارکس رفع کند. اولین کسی که شاید اقدام کرد ویلهلم رایش بود که عضو حزب کمونیست و انجمن روانکاوی بود و از هر دو اخراجش کردند، چون فروید همهچیز را به غریزهٔ جنسی میبرد که در تئوری مارکس حضور ندارد. در مکتب فرانکفورت اریک فروم مهمترین آدمی است که چنین آرایی داشته؛ او میگوید فروم در ایران بیش از اندازه شناخته شده و نمیخواهد دربارهٔ او صحبت کند، چون فروم بخشی از نظریهٔ فروید را کاملاً کنار گذاشته و فروید را نمایندهٔ بورژوازی میشناسد.
او میگوید از دور شباهتهایی هست و نمیخواهد واژهها را خیلی قاطی کند. مفهوم سرکوب در هر دو هست: طبقات پایین سرکوب میشوند و هژمونی فرهنگی برای کارگر خودآگاهیای میسازد که برخلاف منافعش عمل میکند، شبیه سرکوبشدن خواستههای نهاد توسط سوپرایگو. رابطهٔ توده با قدرت صرفاً مخالفت نیست و چیزی بینابین عاشقبودن و مخالفتکردن است، مثل مردم در نظام فاشیستی آلمان؛ و این ایدهای است که مارکس ندارد. فروید روی مکانیسمهای بازگشت از ناخودآگاه به خودآگاه بسیار کار کرده، در حالی که مارکس مکانیسم خاصی توصیف نمیکند که روبنا چگونه از زیربنا ساخته میشود.
مارکوزه
او میگوید مارکوزه، متفکر آلمانی مهاجر به آمریکا، به نوعی رهبر معنوی جنبشهای دانشجویی دههٔ ۶۰ شناخته میشود، هرچند میشود دربارهٔ میزان تأثیرش شک کرد. به گفتهٔ او مارکوزه نه دقیقاً ایدههای مارکس را قبول دارد نه فروید را و شاید بیشتر به فروید وفادار است؛ برخلاف مارکس بهشدت فردی نگاه میکند. آنچه برای او مهم است شادی است نه معیشت بالاتر، ولی با فروید هم فرق دارد: فروید تعارض میان امیال جنسی و تمدن را میبیند، اما مارکوزه میگوید هر نظام اجتماعی علاوه بر سرکوبی اساسی «سرکوبی اضافه» هم اعمال میکند که میشود کنارش گذاشت، و بهجای اصل واقعیت از «اصل اجرا» حرف میزند.
به گفتهٔ او مارکوزه معتقد است تاریخ دو مرحله دارد: در مرحلهٔ اول معیشت تعیینکننده بود و تئوریهای مارکس درست بودند، ولی اکنون کمکم وارد مرحلهٔ دوم شدهایم که معیشت دغدغهٔ اصلی نیست و غریزهٔ جنسی مهمتر است. طبقهٔ کارگر به آن معنایی که مارکس میگفت رنگ میبازد و اکثریت مردم شغلهای خدماتی دارند. پس به نظر مارکوزه بیشتر به انقلاب جنسی نیاز داریم تا انقلاب کارگری، و برای به حداقل رساندن سرکوب باید تکهمسری و نظامهای خانواده را به هم ریخت؛ او میگوید مارکوزه همیشه اعتراف میکند ریشهٔ فکرش در ایدههای ویلهلم رایش است.
پرسشها و پاسخها
او میگوید انقلاب جنسی در آمریکا تحت تأثیر افکار مارکوزه به وجود نیامد؛ جوانها عصیانزده بودند و ایدئولوژی مارکوزه در دل آدمهایی که از این آزادی استفاده میکردند مینشست، و درصد کسانی که کتابهای او را خوانده باشند احتمالاً خیلی پایین بود. در پاسخ به پرسشی میگوید چیز واحدی نیست که همه در آن جمع شوند: آدمهایی مثل مارکوزه به مدل فرویدی بها میدهند و میکوشند ایدههای مارکسی را از آن درآورند، ولی بعضی مثل آدورنو یا فروم موضع مارکسیستی دارند و از فروید هم استفاده میکنند، مثلاً فروم در «گریز از آزادی».
دربارهٔ اینکه آیا مارکوزه مرحلهٔ سومی برای تاریخ قائل است، میگوید نمیداند و فکر نمیکند؛ کتاب «اروس و تمدن» را نخوانده و فقط کلیاتش را در کتابهای دیگر دیده است. او میگوید مارکوزه مارکسیستی است که میگوید نظریهٔ مارکس در دوران خودش درست بود ولی دنیا عوض شده؛ و خیلی از مارکسیستها معتقدند اصلاً دیگر مارکسیست نیست.
او میگوید فروید نتیجهٔ اخلاقی و حکمی صادر نمیکند که چون مکانیسمها این است پس آزادی جنسی برقرار کنیم؛ مارکوزه کمی و رایش کاملاً چنین دستوراتی میدهند. به گفتهٔ او فروید سرکوبی را ذاتی میداند، هنر و علم را والایش میشمارد و میگوید همهٔ آدمها مریضاند و انسان سالم یا کامل معنی ندارد؛ فروید مثل کسی است که میگوید این ماشین اینطور کار میکند و دربارهٔ اینکه کجا باید برود حکمی نمیدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه