جلسه با مکتب فرانکفورت و ایدهٔ نگاهکردن به سهچهار قرن اخیر با سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و اید ادامه مییابد و به پرسشی دربارهٔ قیام مدرنیته بر ضد سنتها پاسخ میدهد. سخنران نگاه فرویدی به روشنگری و پستمدرن را شرح میدهد و تصریح میکند که شخصاً به همهٔ آنچه میگوید معتقد نیست. بعد به کاربرد نقد روانکاوانه در هنر میرسد و در پایان فیلم انجمن شاعران مرده را بهصورت مقدمه با همین نگاه مطرح میکند.
نگاه خوشبینانه و بدبینی قرن بیستم
او میگوید بعد از جلسه سوالی دربارهٔ اینکه مدرنیته انگار نوعی قیام بر ضد سنتها بود از او پرسیدند. به گفتهٔ او در دورهای همهٔ سنتها، دینی و غیردینی، زیر سوال رفت و ادعا شد همهچیز را باید از فیلتر عقل بگذرانیم؛ پستمدرن را هم بعضیها، اگر خوشبینانه نگاه کنیم، دورانی انتقالی میدانند که از همان عقل هم نقد میکند. اگر از فروید دربارهٔ مدرنیته میپرسیدند، به گفتهٔ او جوابش این بود که نوعی بیماری است؛ ولی میگوید بیایید با دیدگاهی خیلی مثبت، یعنی دید طرفداران روشنگری، شروع کنیم.
هابرماس و کسانی که مثل او فکر میکنند معتقدند وارد دوران جدیدی نشدهایم: پستمدرنیسم ادامهٔ پروژهٔ روشنگری است و فقط نقد به سطحی بالاتر رسیده که خود معیارهای عقلانی را هم نقد میکند. در مقابل، به گفتهٔ سخنران، پستمدرنها میگویند تصورات مدرنیته دربارهٔ عقل و حقیقت شکسته و دوران پستمدرن آنقدر فرق دارد که اسم جدید میخواهد. او نتیجه میگیرد که از هر دو دیدگاه دوران پستمدرن پیشرفتهتر از مدرن است.
بعد میگوید میخواهد از دید روانکاوی، یعنی بدبینانه، نگاه کند و دلیلی روشن هم برای بدبینی هست: جنگهای جهانی و جنایتهای قرن بیستم اثری از عقلانیت نشان نمیدهد. به گفتهٔ او مکتب فرانکفورت، با کتاب آدورنو و هورکهایمر، به دیدگاهی کاملاً بدبینانه رسید که در سایهٔ عقلانیتِ تبلیغشده عقل انگار از بین رفته است. نمونهاش هنر مدرن است: کوبیسم و ساختار تندیسهایی که پیکاسو دیده شبیه تندیسهای آفریقایی چند هزار سال پیش است و در هنر قرن بیستم بازگشت به بدویت دیده میشود.
روشنگری از دید فرویدی
از دید فرویدی سنتهای گذشته به نحوی سوپرایگو بودند و انسان در قرنهای پیش با سوپرایگویی عظیم روبهرو بود که اید را بهشدت کنترل میکرد؛ مسیحیت و کلیسا مشخصترین نوع سوپرایگو است، بهویژه اگر حرف فروید را بپذیریم که تمایلات جنسی در مرکز تمایلات اید است. روشنگری را میتوان طغیان اید دید که میخواهد از شر این سوپرایگو رها شود. ولی او میگوید این طغیان آشوب ناگهانی و هجوم به لذتهای جنسی نیست، چون آدمها دورهٔ اودیپی را پشت سر گذاشتهاند و کمتر کسی اهل پدرکشی است؛ فروید هم معتقد بود تمدن بر آزادی مطلق اید بنا نمیشود و حاصل سرکوب است.
در این روایت ایگو واسطه میشود و حرفهایی که در دوران روشنگری آگاهانه زده شد را ایگو تولید کرده تا به اید آزادی بیشتری بدهد، ولی ولتر در کتابش نمینویسد که چنین قصدی دارد. از نظر فروید عقل و عقلانیت هم بخشی از همان سوپرایگویی است که به ما به ارث رسیده و چیز اصیلی نیست؛ روشنگری فعالیت ایگو است که از بخشی فراموششده، مثل سنت یونانی، برای کوبیدن سنت مسیحی استفاده میکند. او میگوید اگر حرفهای فروید را قبول داشته باشید باید نهایت پنهانکاری هم در کار باشد: در تمام دوران روشنگری کسی نگفت چرا کلیسا جنسیت را ممنوع کرده و ما آزادی بیشتر میخواهیم، و حرفها همه دربارهٔ عقل و عقلانیت بود.
پس، بنا بر این نگاه، آنچه پشت پرده بود در قرن بیستم آشکار میشود و ظهور هنر بدوی و حالتهای کودکانه عجیب نیست. کانت هم اخلاقی ترویج میکند که انسان زیر آن آزاد نیست، و طبیعی است که نقادی به جایی برسد که همهٔ معیارهای اخلاقی و عقلی کمرنگ شوند و فرهنگی ساخته شود که اید را به حداکثر آزادی برساند. از این دید انتقاد آدورنو از هنر مبتذل عامیانه هم پدیدهای کاملاً طبیعی است. او میگوید روشنگری از همان اول خواستههای اید را پشت حرفهای پرآبوتاب عقلانیت پنهان میکرد، و به فرهنگی رسیدهایم که در آن والد و کودک، یعنی سوپرایگو و اید، متحد شدهاند و به کودک آموزش داده میشود کودکیاش را حفظ کند.
والایش، تضعیف ایگو و سوپرایگوی تازه
او از نگاهی فرویدی دیگر میگوید هر چه در تمدن، هنر و فرهنگ متعالی است در اثر سرکوب و والایش پدید میآید: وقتی اید نمیتواند به خواستهاش برسد، ایگو کاری میکند که لیبیدو به جای دیگری، مثلاً خلق آثار هنری، برود. به گفتهٔ او نظریهٔ فروید دستورالعمل اخلاقی برای آزادی جنسی نیست و روانکاوی ارزشگذاری نمیکند؛ به گمان او فروید دانشها و هنرها را دوست داشت. وقتی سوپرایگو به اید نزدیک شود ایگو تضعیف میشود، چون ایگو آنگاه فعال است که سوپرایگو و اید و واقعیت با هم در تضاد باشند.
او به جریانهایی اشاره میکند که قوانین را به سمت آزادی فردی بیشتر میبرند، از جمله طرفداران برهنگی در ملأ عام که در دهههای اخیر در خیلی کشورها برایشان محل تصویب شده. تأکید میکند وجه کودکانهٔ این خواسته بینهایت روشن است، چون فروید برهنگی در رؤیا را بازگشت به کودکی تعبیر میکرد. وقتی همهچیز به سمتی برود که اید بتواند آزادانه فعالیت کند، ایگو کاری برای انجام ندارد و ناخواسته تضعیف میشود.
به گفتهٔ او کسی مثل کانت، اگر سهگانه را برایش تعریف میکردند، بدون شک میگفت فعالیت فروید در تقویت ایگو است؛ ولی در دوران مدرن و پستمدرن ایگو ناخواسته تضعیف میشود، چون پشتپردهٔ روشنگری از نظر روانکاوی آزادیخواهی اید بود. او هشدار میدهد که این به معنای حذف سوپرایگو نیست: سوپرایگو همیشه هست و همین فرهنگی که میگوید کودکت را رها کن خودش سوپرایگوی جدیدی است. بنابراین سنت جدیدی داریم؛ روشنگری ما را از سنتها خلاص نکرد و از سنت کلیسایی به سنتی برد که ریشه در فرهنگ یونان داشت و نهایتاً به چیزی ماقبل یونانی رسید، فرهنگ دیونیزوسی که نیچه بر آن تأکید دارد.
نیچه را پیامبر پستمدرنیسم میدانند، چون اولین کسی بود که از فرهنگ دیونیزوسی در برابر فرهنگ روشنگری حمایت کرد. او حرف نیچه دربارهٔ سقراط را نقل میکند و خودش میگوید با اغراق: کسانی که سقراط را کشتند درست فهمیدند که دارد مردم را فاسد میکند. او میگوید در قرن بیستم تحقق جهان دیونیزوسیِ پیش از سقراط را میبینیم و گسترش موسیقی و فرهنگ سیاهپوستان در نیمهٔ دوم قرن بیستم را نشانهٔ تناسب فرهنگ پستمدرن با ویژگیهای بدوی میداند.
پلورالیسم، ایگوی ضعیف و حدود تحلیل
او میگوید در هنر دوران اخیر، از دههٔ شصت و هفتاد به اینسو، تفکر کم است. سینمای هالیوود را بهشدت کودکانه میداند و میگوید در ده فیلم پرفروش آمریکا همیشه یک انیمیشن هست؛ هری پاتر را با رمانهای دو قرن قبل مقایسه میکند و فرهنگ آمریکا را شاید کودکانهترین فرهنگ دو هزار سال اخیر دنیا میخواند.
به گفتهٔ او حقیقتیابی و بحثهای فلسفی را ایگو پیش میبرد، چون اید اهل این حرفها نیست و سوپرایگو چیز آمادهای است که به آدم داده میشود. ارتباطات قوی شده است؛ پیشتر آدم فرهنگ همان ناحیه را میگرفت و ایگو در قرون وسطی هم ضعیف بود، چنانکه ۹۹ درصد افکار آدم قرونوسطایی از تعلیمات کلیسا شکل میگرفت. حالا آدم علاوه بر عقاید یک فرهنگ، عقاید فرهنگهای دیگر را هم میشنود و ایگویی که از کودکی کم فعالیت کرده نمیتواند میان آنها انتخاب کند و به این نتیجه میرسد که همه با هم فرقی ندارند.
در این وضع ایگو به سمت فرهنگی میرود که او را از همه آزادتر بگذارد؛ پس اگر صدای فرهنگ غرب به هر جای دنیا برسد، عموم مردم همین را انتخاب میکنند، مثل مردمی که با وجود فعالیت فرهنگی تلویزیون جمهوری اسلامی فیلمهای ماهوارهای را میپسندند چون لذتبخشتر است. او صریح میگوید این تحلیلی فرویدی است و شخصاً به همهٔ آنچه گفته معتقد نیست؛ در این تحلیل نه پروژهٔ روشنگری اصیل بود و نه پستمدرنیسم، و نوعی هماهنگی با نگاه هابرماس هست، چون چیزی که پشت پرده بود هی آشکارتر میشود.
یکی از حاضران گفته بود این سمتگیری با مشاهدات نمیخواند، چون ایگو ممکن است خوب شکل گرفته باشد. او میگوید نه: آدمی که در خانوادهٔ سنتی همهچیز را پذیرفته ایگوی بسیار ضعیفی دارد، و اگر سوپرایگوی اولیه را کنار بگذارد هم آن به این راحتی پاک نمیشود و ممکن است تا آخر عمر با احساس گناه دستبهگریبان باشد. بعد میگوید خیلی سخت است دربارهٔ تحلیلهایی با آرایی که قبول ندارد صحبت کند و مطمئن است رگههای غیرفرویدی در تحلیلش هست. به گفتهٔ او این تحلیل جنبهٔ جامعهشناسانه ندارد، چون سرمایهداری در تبدیل روشنگری به این وضع نقش کلیدی دارد، و روشنگری میتوانست به این قهقرا نرود؛ عامل منفی دیگری هم بیرون بود که بعداً دربارهٔ آن صحبت میکند.
نقد روانکاوانهٔ هنر: چرا و چگونه
او میگوید یکی از مهمترین و جاافتادهترین کاربردهای نظریهٔ روانکاوی نقد هنری است، چون هر اثر هنری نتیجهٔ فعالیت ذهنی و روانی انسان است و فهم چگونگی پیدایش آن به فهم متن کمک میکند. به گفتهٔ او دربارهٔ فلسفهٔ کانت نمیشود از مشکلات کودکیاش بحث کرد، چون ارتباط افکار فلسفی با مشکلات فردی کمرنگتر از ارتباط هنرمند با اثرش است؛ خلق اثر هنری بهشدت ناخودآگاهانه است. نمونهاش این است که یکی از استادهای خودش از شفیعی کدکنی دربارهٔ عبارتی در یکی از اشعارش پرسیده بود و او پس از مدتی فکر گفته بود به خدا نمیداند.
بنابراین داستان و فیلم مثل رؤیا نتیجهٔ فعالیت ناخودآگاهاند؛ اگر رؤیا صددرصد چنین است، در رمان و فیلم درصد بالایی از آن دیده میشود، هرچند هنرمند هنگام خلق تفکرات خودآگاهانه هم دارد. نقد نیز، چه روانکاوی را قبول داشته باشیم چه نه، شبیه تفسیر رؤیاست: میخواهیم از ظاهر اثر بگذریم و به عواملی که پشت پرده هستند برسیم.
اگر فرویدی نگاه کنیم، به گفتهٔ او باید پشت اثر هنری دنبال عقدههای کودکی با گرایش جنسی، فیکساسیون در دوران رشد جنسی و عقدهٔ ادیپ بود و اثر را مثل رؤیا با نمادگرایی خواند: دید کجا سانسور و جابهجایی رخ داده، مثل شخصیتی که مادر بوده ولی به شکلی دیگر ظاهر شده. از روزهای نخست یکی از مهمترین کارها تحلیل روانشناسی هنرمند از روی اثر بود، چنانکه فروید از روی نقاشیهای داوینچی دربارهٔ روانشناسی خود او چیزی میگفت؛ و برعکس، میشود زندگینامه را تحلیل کرد و از آن زوایای پنهان اثر را کشف کرد.
او میگوید روانکاوی به نظریهٔ خلق اثر هنری هم کمک میکند و شباهت رؤیا و فیلم باعث میشود مفاهیم فروید در تفسیر رؤیا به نظریههایی دربارهٔ فیلم ربط پیدا کند. چیزی که دیرتر آمد و به نظر او خیلی جالب است کار هالند است، منتقدی که نمیشود او را روانکاو نامید ولی او گمان میکند درس روانکاوی خوانده بوده. هالند به جای رابطهٔ اثر با نویسنده روی رابطهٔ اثر با خواننده تمرکز میکند و میپرسد چرا اثری مثل هری پاتر پرفروش شده یا چرا دراکولا و فرانکشتاین بر خوانندهها اثر میگذارند؛ از دید هالند چنین اثری حتماً جایی از سرکوفتگیهای دوران کودکی آدمها را ارضا میکند.
شخصیتها، هملت و پو
در تحلیل رؤیا، فروید شخصیتها را گاهی اجزایی از شخصیت خود رویابین میبیند. به همین ترتیب، به گفتهٔ او شخصیت اصلی داستان به احتمال خیلی زیاد خود نویسنده است و بقیهٔ شخصیتها چیزهایی در درون او که بر آنها فرافکنی شده. مثالش جیمز باند است، شخصیتی آرمانی که آرزوهای پنهان نویسنده را، با موفقیتهای جنسی و دیگر موفقیتها، خلاصه میکند و بیننده هم با همزادپنداری از آن لذت میبرد. او اضافه میکند که اثر ممکن است پیچیدهتر باشد و شخصیتها بخشهایی از شخصیت فعلی نویسنده، چند سال پیش یا آرزوی دوران کودکیاش باشند.
اگر به نویسنده بگویند شخصیتی چیزی از درون او را نشان میدهد، معمولاً میگوید دوستی داشته و او را وارد داستان کرده؛ سخنران این را با حرف خودش در تناقض نمیبیند، چون آن دوست اول درونی شده و بعد وارد داستان شده، و باید پرسید چرا آن آدم بر او تأثیر گذاشت. او اصطلاح «پتانشال سلف» را میآورد، که یادش نیست از کیست: چیزهایی که نویسنده میتوانست بشود یا از آنها فرار کرده. به گفتهٔ او هر داستانی، هرقدر صادقانه، سانسور و جابهجایی دارد که منتقد روانکاوانه باید کشف کند.
سخنران از مثالهای خود فروید شروع میکند. فروید دربارهٔ هملت میپرسد چرا با اینکه روح پدر انتقام خواسته، هملت بیعمل است و فقط رفتار جنونآمیز دارد؛ به روایت او پاسخ این است که عمو همان کاری را کرده که آرزوی پنهان خود هملت بوده، یعنی کشتن پدر و همبستر شدن با مادر، پس کشتن عمو کشتن خودش است. او میگوید این شیوه، که شخصیت را گویی آدمی واقعی تحلیل میکند، امروز تا حد زیادی منسوخ شده ولی حداقل در شروع کار میتواند خوب باشد. دربارهٔ تحلیل فروید از نقاشی داوینچی، با کودکی میان دو مادر، میگوید جزئیاتش را یادش نیست.
قاعدهٔ او این است که تا جایی که داستان منطقی پیش میرود، کمتر دربارهٔ آدم اطلاعات میگیریم؛ هر جا از حالت منطقی خارج شود، مثل لغزش زبان، چیزی از ناخودآگاه وارد میشود. نمونهٔ مشهوری را از مری بوناپارت، شاگرد فروید، میآورد که مجموعهای از آثار پو را مطالعه کرد و گفت پو به مادرش فیکساسیون داشت. بوناپارت گربهٔ سیاه را نماد مادر میداند و نفرت شخصیت از آن را نفرت خود پو از مادر؛ گربهٔ دوم با سفیدی زیر شکم را نماد شیر دادن میخواند، یعنی پو نتوانست از مادر رها شود.
فیلم انجمن شاعران مرده: منطق ناقص و شخصیتها
او میگوید فیلم در اختیارش نبوده و فقط مقدمهای میگوید. مؤلف این فیلم را به گمان او فیلمنامهنویس میداند، چون فیلمنامه متعهدانه به فیلم برگردانده شده و کارگردان دخالت عمدهای در طرح نکرده. او پیشنهاد میکند ابتدا فیلم را بدون ارتباط با نویسنده و خواننده، با متن بهعنوان واقعیت، تحلیل کنند و بعد ویژگیهای روانی مؤلف را از روی فیلم بازسازی کنند و به ابهامها پاسخ دهند: چرا قهرمان اینقدر منفعل است و چرا کسی که به نظر نمیآید خودکشی کند خودکشی میکند.
به گفتهٔ او اگر فیلم را تا بیست دقیقهٔ آخر ببرند و بپرسند چه کسی خودکشی میکند، کسی این پسر را حدس نمیزند، چون آدمی مستقل به نظر میرسد؛ به نظر او این نقطهٔ ضعف منطق فیلمنامه است. معلم هم که در ابتدا شخصیت باابهتی دارد از نیمه به بعد بهشدت منفعل است و در پایان انگار بچهها او را نجات میدهند. او میگوید این جاهایی که منطق میلنگد، هم در رؤیا و هم در داستان، جای خوبی برای نقد احساسات پنهان و ضمیر ناخودآگاه شخصیت است.
با سهگانهٔ فرویدی هم میشود دربارهٔ فیلم چیزهایی گفت: به نظر او مدرسه همان سوپرایگو است و معلم نمایندهٔ ایگو، نه اید؛ مثل دوران روشنگری، حرفهایش زیبا و منطقی است و بچهها را به سمت شعر و استقلال میکشاند. همان روندی که دربارهٔ روشنگری گفت اینجا هم دیده میشود: به محض اینکه آدمها بر ضد سنت و سوپرایگو تحریک شوند، اید کار خودش را شروع میکند و جلسههای شعر در غار به سیگار و آوردن دخترها میکشد. او میگوید چنین ایدهای در ذهن نویسنده نیست، و به گمان او تاد کسی است که بیشتر از هر کس دیگر متحول میشود؛ سه شخصیت مهم را معلم، تاد و هماتاقیاش میشمارد.
فیلم: سنت، شعر و حس مرکزی
به گفتهٔ او شعر در این داستان نماد بلوغ و استقلال تفکر است، ولی هیچکدام از بچهها شاعر نمیشوند و شعر به حاشیه میرود؛ اگر محتوای اصلی رسیدن به بلوغ فکری بود، کسی که به آن میرسد نابود میشود. فیلم میتوانست پایان دیگری داشته باشد و مثبتترین جریان داستان رابطهٔ عاشقانهٔ یکی از پسرها با دختر است که به نظر میآید به جای مثبتی میرسد. او میگوید شاید این تجربهٔ شخصی خود مؤلف باشد و نقد روانکاوانه باید دنبال تجربههای شخصی او بگردد.
مدرسه بهوضوح نماد سنت است، بهویژه مدیر که خشونت هم به کار میبرد. او دو صحنه را کنار هم میگذارد: معلم یاد میدهد هر کس به شیوهٔ خودش راه برود، و مدرسه یونیفرم میکند. به گفتهٔ او فیلم ابداً امیدوارکننده نیست، چون شخصیتی که دوستش داریم نابود میشود و معلم اخراج میشود، ولی نابودی مطلق هم نیست؛ اگر صحنهٔ پایانی نبود میشد گفت مدیر مدرسه فیلم را سفارش داده.
او میگوید اثر هنری از یک حس مرکزی به وجود میآید، نه از اینکه نویسنده خودآگاهانه همهٔ عناصر را روی همدیگر بچیند؛ اگر آن حس این بود که مبارزه با سنت خوب است، فیلم اینطور پیش نمیرفت. فیلم دونده امیر نادری را هم یاد میکند و میگوید حتماً ببینند، ولی نمیخواهد دربارهٔ آن نقد روانکاوانه بگوید. در پایان میگوید هرچه آثار بیشتری از یک نفر دیده باشند نقد روانکاوانه بهتر است، چنانکه بوناپارت مجموعهٔ آثار پو را بررسی کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه