جلسه با پیشنهاد یک کتاب از فاینمن شروع میشود و بعد به فیلم انجمن شاعران مرده برمیگردد که دوباره دیده است. نخست پیام خودآگاهِ مؤلف و جاهایی از فیلم را که با آن نمیخواند میگوید، بعد با نگاه فرویدی فیلم را مثل رؤیایی در ذهن مؤلف میبیند و شخصیتها را بخشهایی از وجود او میداند. در پایان فیلمنامه را با فیلم مقایسه میکند و از نقطهٔ ضعف نقد روانکاوانه در سینما و از شبهای زایندهرود میگوید.
لذت فیلم و تصویر پایانی
سخنران نخست میگوید کتاب QED از فاینمن را اگر توانستید پیدا کنید بخوانید؛ آن را روز پیش خوانده و شگفتآور یافته، چون فاینمن چیزهایی به این پیچیدگی را ساده بیان کرده است. بعد میگوید قصد داشت نیم ساعت دربارهٔ انجمن شاعران مرده بحث کند و سپس سراغ فیلم شقایقهای آینده برود، ولی حرفهایش بیشتر از نیم ساعت میشود و اگر به آن فیلم نرسیدند، هفتهٔ آینده جلسه میگذارند.
او فیلم را دوباره دیده است؛ نخستین بار در دوران لیسانس در یک اکران محدود آن را به رنگ قهوهای دیده بود، و بعدها فیلمنامه را هم خوانده و میگوید تفاوتهای فیلمنامه و فیلم چیزهای معنیدار و جالبی است. خودش فیلم را خیلی قشنگ و خوب میداند، ولی میگوید وقتی از دیدگاه فروید تحلیل کنند همهچیز خراب میشود و شخصیتها همه بیمار از آب درمیآیند؛ با این حال از نظر فروید این مانع لذت بردن از اثر هنری نیست و خودش هم همینطور است. نگرانی او این است که دفعهٔ قبل احساس کرد یکیدو نفر بعد از آن حرفها خوششان نیامده بود.
فیلم را دربارهٔ شور نوجوانی میداند و میگوید حس ضد سنت و ضد نظام آموزشی در آن میتواند به ذهن بعضی کلنگ خوبی باشد تا خودشان را از غرقشدن در جامعهٔ سنتی نجات دهند. صحنهٔ پایان را از نظر سینمایی شاهکار میداند و تصویر بچههایی را که بالای میز ایستادهاند سورئال میخواند؛ سورئالیسم را مکتبی میداند که تحت تأثیر آموزشهای فرویدی شکل گرفت و هدفش این بود که ناخودآگاه را به زبان بیاورد. به گفتهٔ او صحنهٔ پایان از نظر دراماتیک هم جذاب است: همه میروند امضا میکنند و انگار شکست خوردهاند، ولی شکست کامل هم نیست.
پیام خودآگاه و ناهمخوانیهای آن
پیش از نقد فرویدی از نگاه مؤلف شروع میکند. در سینما این واژه برای ترکیب فیلمنامهنویس، کارگردان، بازیگر و فیلمبردار به کار میرود؛ او آن را چنان به کار میبرد که انگار یک نفر همهچیز را ساخته، چون نقد روانکاوانه میخواهد بگوید ویژگیهای ناخودآگاه یک آدم وارد اثر شده است. با اطمینان بالا میگوید مؤلف این فیلم بهشدت فیلمنامهنویس است و کارگردان خیلی کم در عناصر فیلمنامه دخالت کرده؛ هرچند پیتر ویر جاهایی را خیلی اساسی تغییر داده، باز نویسندهٔ فیلمنامه بیشتر از هر کسی در این فیلم مؤثر است.
اگر از مؤلف بپرسند فیلم دربارهٔ چیست، به گفتهٔ سخنران جواب خودآگاه روشن است: مشکل یونیفرمکردن آدمها در نظام آموزشی، نیاز به فردیت و خودشکوفایی، و حس بد نسبت به سوپرایگوی سنتی جامعه؛ حرفهای کیتینگ همان حرفهای مؤلف است و اگر فیلم پیامی داشته باشد، پیامش این است که خطر یونیفرمشدن را حس کنید. به نظر او مؤلف در همان حال میگوید گریز از آن عامل یونیفرمکننده به این سادگی نیست، و رقابت رمانتیسیسم با رئالیسم تذکری است که نباید در رمانتیسیسم غرق شد. ولی صحنهٔ پایان کیتینگ را تأیید میکند، و اگر فیلم با شکست تمام میشد، محتوایش دفاعی از رئالیسم در برابر رمانتیسیسم میشد.
بعد میپرسد ناخودآگاه چگونه خودش را نشان میدهد و جوابش اشتباهات لفظی و حرکتهای غیرعادی در رفتار آدم است که با خط سیر منطقی به سمت هدف مشخص نمیخواند؛ پس باید دید همهٔ اثر در قالب همان پیام میگنجد یا نه. نمونهاش این است که چرا هفت دانشآموز لازم بوده و نقش هر کدام چیست. دربارهٔ خودکشی نیل میگوید کسی که نیم ساعت آخر فیلم را ندیده باشد بعید است نیل را حدس بزند، چون نیل یکی از محکمترین و معقولترین شخصیتهای این فیلم است و شکستی که میخورد چیز مهمی نیست؛ مقدمات لازم برای باور کردن خودکشیاش فراهم نشده و کارگردان ناچار با موسیقی و صحنهٔ کنار پنجره تعلیق ساخته است.
سؤال دیگر دربارهٔ کیتینگ است: چرا از نیمهٔ فیلم به بعد اینقدر منفعل است؟ نولان و معلم لاتین حرف میزنند و او جوابی نمیدهد؛ نیل از او کمک میخواهد و او فقط میگوید با پدرت حرف بزن، با اینکه به نظر میرسد میفهمد نیل دروغ گفته؛ جلوی چارلی را هم میگیرد و در برابر اخراج خودش مقاومتی نمیکند. او میگوید این با محتوای خودآگاه خیلی سازگار نیست: از چنین آدمی با کاریزما در نیمهٔ اول انتظار برخورد منطقی و معقول میرود، و اگر هدف نشان دادن شخصیتی با تأثیر مثبت بود، میشد انفعال این آدم را پنهان کرد. دلیلش را فعلاً نمیخواهد بحث کند و فقط میپرسد این را میبینید یا نه.
غار از دید فروید
با سهگانهٔ سوپرایگو و ایگو و اید چیزی در فیلم هست که فروید میتواند تأییدش کند: کیتینگ دربارهٔ شعر و تعالی حرف میزند، ولی به گمان او در جلسهٔ اول غار همان اول چارلی میگوید غذاها را بیاورید، شعرش سطح پایین است و کار به داستانهای بچگانهٔ ترسناک میکشد، و بقیهٔ جلسهها آوردن دو دختر و ساکسیفونزدن و مسخرهبازی است؛ نیل هم چراغخواب پوسیدهای را خدای غار میکند. جواب فروید به گفتهٔ سخنران این است که حرفهای ضد سوپرایگو تمایلات اید است و ایگو آنها را شعرگونه جلوه میدهد؛ چون ایدِ این پسرها هنوز خیلی سرکوبشده نیست، پیام متعالی کیتینگ در آنها به رفتار کودکانه تبدیل میشود. او اضافه میکند که فقط اشاره میکند اینطور میشود نقد کرد.
فیلم همچون رؤیای مؤلف
یک نوع نقد روانکاوانه فرض میکند فیلم یک اتفاق واقعی است؛ ولی به گفتهٔ او جالبتر این است که فیلم را مثل رؤیایی در ذهن مؤلف ببینیم. در رؤیا شخصیتهای مختلف میتوانند پراکندهشدهٔ وجود خود رویابین باشند: اگر آدمی را وحشتناک ببینید، معنایش این نیست که او وحشتناک است؛ تأثیر آن آدم در وجود شما چیز وحشتناکی دارد، یا از دید فرویدی میل دارید او را خراب کنید، مثل رؤیای ایرما. قهرمان فیلم آرزوهای مؤلف است و شخصیتهای بد گرایشهای منفی خود او، که در داستان سعی میکند نابودشان کند و از این لذت میبرد.
در نقد باید طیف شخصیتها را تحلیل کرد که هر کدام کدام جنبهٔ مؤلف را نشان میدهد و چه آرزوی سرکوبشدهای در داستان برآورده میشود؛ نمونهاش جیمز باند است. او میگوید نویسندگان داستانهای قهرمانی اغلب آدمهای بسیار زبانبستهاند و قهرمانِ اغراقشده نشان میدهد نویسنده از فضای واقعی دور است؛ در حد یک جمله هم میگوید این آدمها به شدت نیچهایاند.
فروید برای رؤیا مکانیسمهایی مثل تراکم و جابهجایی دارد و میشود اثر آنها را در اثر هنری جست؛ نمونهٔ واضح آنها همین تقسیمشدن شخصیت مؤلف میان آدمهای مختلف داستان است، و جدال در داستان جدال میان دو گرایش در درون مؤلف است. در نقد فرویدی به نشانههای مرضی مثل فیکساسیون هم توجه میکنند؛ نمونهاش بوناپارت است که آثار آلنپو را نقد کرد تا از اثر به مشکل مؤلف با مادرش برسد.
در پاسخ به پرسشی میگوید به گمان او از دید فرویدی هیچ عنصری تصادفی وارد اثر نمیشود و جبر در کار است. داستانی که خیلی خودآگاهانه و سفارشی نوشته شود، مثل فیلم جیمز باند که سفارشی با یک پلات و طرح است، ممکن است از دخالت ناخودآگاه شخصی خالی باشد؛ یونگ برای آن به ناخودآگاه جمعی میرسد. هرچه اثر شخصیتر باشد، با دید فرویدی بهتر تحلیل میشود، و برای همین این فیلم و فیلم زایندهرود را انتخاب کرده است.
تاد، نیل و کیتینگ در وجود مؤلف
دربارهٔ نویسندهٔ فیلمنامه میگوید این فیلم اسکار گرفته و به گمان او کار زندگیاش است؛ بعد از آن بیشتر در کارهای گروهی کار کرده. از دید روانکاوانه هر شخصیت یا با طرح خودآگاه وارد شده یا از ناخودآگاه آمده و همیشه ترکیبی از این دو است. کیتینگ شاید همان شخصیت آرمانی باشد که خود مؤلف است: بخش خودآگاهی که در زندگیاش به پختگی رسیده و حرفهای مؤلف را او میزند. بچهها همان گرایشهای نوجوان این آدم هستند که پخته نیستند، و کیتینگ قسمت رشدیافته و پختهتری است که آموزشدهنده است؛ نولان و معلم لاتین گرایشهای محافظهکارانه را دارند و تأثیر سوپرایگوی جامعه را نشان میدهند.
او تأکید میکند که شخصیت اصلی میان بچهها تاد است، نه نیل؛ منظورش این نیست که از تاد بیشتر خوشمان میآید، بلکه تاد شعر یاد میگیرد و زنده میماند، و نیل آن بخشی است که مُرد. نیل و تاد هماتاقاند و بیشترین صحنههای دونفره میان آنهاست؛ ناکس شخصیتی کاملاً جداگانه است و گرایش عاشقانه را نشان میدهد، چارلی بیشتر گرایش جنسی مؤلف را و در عین حال شجاع است، و کامرون بخش سازشکار و بزدلی است که لو میدهد.
نیل در تحلیل او همان بخش پرشور نوجوانی مؤلف است که میخواست وارد هنر شود و خانواده و جامعه اجازه نمیدادند؛ تاد محتاط است، به خانواده کلک نمیزند و ترمز نیل است. کل فیلم برای او مثل آرزویی است که همه داریم، اینکه ای کاش کسی پیشتر آنچه الان میدانیم را به ما میگفت؛ مؤلف با قسمت پخته و تجربهکردهٔ امروز خودش به گذشتهٔ خودش میرود و آموزش میدهد. فشار بر نیل بیشتر از پدر میآید تا از مدرسه.
به گفتهٔ او خودکشی نیل در این روایت یعنی مؤلف در نوجوانی مصالحه کرده و با اختیار خودش بخش هنریِ پرشور را از بین برده؛ ولی تاد، نطفهٔ هنرمند، میماند و مؤلف روزی با تأخیر چیزی مثل کیتینگ میشود. کیتینگ شخصیتی تخیلی و آرمانی است و برخلاف برداشت اولیه که مؤلف یک شورشی است، واقعیترین شخصیت یعنی خود مؤلف همچنان تاد است. تأکید میکند که مؤلف نیل را میکشد و تاد را نگه میدارد، و ناخودآگاه و خودآگاهش در دو سطح اتفاقها ممکن است قابل تحلیل باشند.
ضعفهای مؤلف در نوجوانی و اکنون
اینکه کیتینگ در نیمهٔ دوم منفعل میشود، به گمان او از این است که مؤلف هنوز در حد حرفزدن چیزهایی یاد گرفته و به عمل که میرسد نمیداند چه کند؛ ترس از دست دادن شغل همچنان در او هست. نگاه کیتینگ به عکس نوجوانیاش که میگوید «این من نیستم» و حالت تحقیرآمیزش نسبت به تاد را احساس واقعی مؤلف نسبت به نوجوانی خودش میداند. کیتینگ را مؤلف ساخته و حرفهایش حرفهای مؤلف است، ولی زندگیاش زندگی مؤلف نیست.
صحنهٔ تنبیه چارلی را یکی از عجیبترین صحنهها میداند: مثل بردن آدم به اتاق شکنجه پرداخته شده، در حالی که چارلی ۱۷ یا ۱۸ ساله است و این تنبیه به تنبیه بچههای ۷ یا ۸ ساله میخورد. دلیلش را این میداند که مؤلف، شاید ۴۰ ساله هنگام نوشتن، هنوز از تنبیه و درد جسمانی میترسد. همچنین فیلم در سال ۱۹۵۹ میگذرد، دوران راکاندرول، ولی فضای مدرسه بیشتر به ۱۹۲۰ میخورد، و او میگوید مؤلف بزرگشدهٔ دههٔ ۷۰ است؛ پس نتیجه میگیرد که نوعی عقبافتادگی در نوجوانی خود مؤلف بوده است.
او میگوید مهمترین نکته این است که همهٔ آدمها منفعلاند: ناکس کتک میخورد و کریس باید نجاتش بدهد، و آرزو این است که مدیر موافقت کند دخترها بیایند. دربارهٔ نیل میپرسد خودکشی چیست؛ پدر مخالف است ولی نمیخواهد او را بکشد، و کسانی که دنبال کار هنری میروند ریسک میکنند و حتی از خانواده جدا میشوند. به گمان او نیل هم منکر نیست که نمیشود جلوی پدر ایستاد، و ضعفهایی که در تاد میبینیم هنوز در مؤلف هست.
نویسنده، پدر و مرگ نیل
نویسندهٔ فیلمنامه به گفتهٔ او تام شولمن است و جوانیاش در دههٔ ۷۰ گذشته. دربارهٔ زندگیاش جز اینکه در لیسانس فلسفه خوانده چیز زیادی پیدا نکرده؛ اولین داستانش شاید بالای ۳۰ سالگی بوده و کار هنری را با تأخیر شروع کرده است. میپرسد چرا ماجرا در دههٔ ۵۰ است و در دههٔ ۷۰ نیست، و به گفتهٔ او این نوعی سانسور است، چون آدمها اغلب نمیخواهند با وضوح بگویند دربارهٔ زندگی خودشان حرف میزنند.
اولین فیلمی که از او ساخته شده دربارهٔ هواپیماربایی است: وقتی اقدام دیپلماتیک ادامه دارد، احتمالاً پدرِ آن دختر گروهی تشکیل میدهد، آنها را از بین میبرد و دختر خودش را نجات میدهد. به گفتهٔ او این تصویر اغراقشدهٔ پدر نشان میدهد نویسنده عمیقاً تحت تأثیر پدرش است، و در این فیلمها مشکل بیشتر با پدر است تا با مدرسه.
او میگوید در فیلم مؤلف تاد است و بنابراین قاتل اصلی هم تاد است، و خودش این را حرف عجیبی میخواند. به گفتهٔ او فروید میگوید وقتی شخصیتی در رؤیا میمیرد و رؤیابین خیلی ناراحت میشود، باید دید مزاحم کیست؛ بخش تادِ نوجوانی مؤلف از دست این نیرو به تنگ آمده و به نحوی حذفش کرده است.
بعد میپرسد آیا خودکشی نیل در عین حال انتقامی از پدر نیست: شاید در نوجوانی به ذهن مؤلف رسیده باشد که خودش را بکشد تا پدر بسوزد، و حالا بهطور تخیلی پدر را محکوم میکند؛ تاد میگوید پدر مسئول است و بیننده هم قانع میشود.
نقد روانکاوانه، فیلمنامه و فیلم
با دید فرویدی میشود پرسید فیلم فیکساسیون دهانی دارد یا نه: غذا در کلاس و غار و سر میز و تمرکز جنسی روی بالاتنهٔ زن در نقاشی و عکس چارلی. ولی به گفتهٔ او هیچکدام از اینها در فیلمنامه نیست و کارگردان همه را اضافه کرده؛ ضعف نقد روانکاوانه این است که باید فرض کند یک نفر اثر را آفریده، در حالی که در سینما عناصر آدمهای دیگر ترکیب کلی را به هم میزند. منتقدان فرانسوی در دههٔ ۵۰ نظریهٔ مؤلف را ساختند و استدلال کردند کارگردان مسئول اصلی فیلم است؛ سینما از یک جهت به دلیل جمعیدیدنش نقطهٔ ضعف دارد، و از جهتی نسبت به ادبیات و شعر برتری دارد، چون با تصویر حرف میزند و مثل رؤیاست.
دربارهٔ فیلمنامه میگوید بسیار بیشتر از آنچه فکر میکرد با فیلم فرق دارد: در فیلمنامه تاد جلوی پدرش میایستد و امضا نمیکند، جلسهٔ اول غار پرشور و شعرها زیباست، و چارلی اینقدر گرایش جنسی آزاد ندارد. صحنهای که کیتینگ همراه زنش در غار شرکت دارد کاملاً حذفشده است، و در فیلمنامه به خاطر تدوین موازی با خودکشی نیل، کیتینگ بیش از اندازه زیر سوال میرود. صحنههای خورد و خوراک را کارگردان اضافه کرده، و به گفتهٔ او کارگردان ضعف شخصیتها را حتی بدتر کرده است؛ تنها چارلی را از جهت جنسی تقویت کرده. با این همه به نظر او اصولاً ۹۰ درصد مؤلف فیلم همچنان فیلمنامهنویس است.
او میگوید فیلمی مثل شبهای زایندهرود را یک نفر مطلقاً میسازد و مشکل نقد روانکاوانه در آن کمتر است، و هرچه فیلمی نقدناپذیرتر و فکرنشدهتر باشد برای این نقد مناسبتر است. دربارهٔ موضوع آن میگوید مقداری سیاست و انقلاب و اجتماع و رابطهٔ عاشقانه در آن هست و هرچه جلوتر میرود وزن سیاسی فیلم کم میشود؛ به گمان او کاملاً مثل این است که از دست کسی در رفته باشد.
دربارهٔ تأثیر واقعی فیلمی که تاد در آن است، به گمان او حسی که بیننده پیدا میکند بیشتر سازشکاری است تا انقلابیگری، و فیلم به نحوی سرکوبگر است. ممکن است برای کسی که شبیه تاد است مفید باشد، ولی فیلم بدون خواست مؤلف پر از ضعفهای او در نوجوانی است و ترسش از تنهایی و از دست دادن شغل را منتقل میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه