نظریهٔ فروید در نظریهٔ انتقادی و جامعهشناسی به کار گرفته شده و این بحث ادامهٔ جلسهٔ قبل است. او میگوید چون خودشان را فعلاً به فروید محدود کردهاند، ایدهاش این است که با همین مقدار ایدههای روانکاوی برخی کارهایی را که انجام شده مطرح کند تا ذهنتان کمی آشنا شود، ولی خیلی جلو نرود، زیرا شخصاً با این مدل فرویدی خیلی احساس همدلی نمیکند. جلسه از مرور ایدههای مارکسیستی شروع میشود، به تلاش مکتب فرانکفورت برای تلفیق مارکس و فروید و به اریک فروم میرسد، و در پایان نگاه فرویدی به جامعه و تاریخ اروپا را شرح میدهد.
زیربنا و روبنا در تحلیل مارکسیستی
مارکس زیربنا را ساختار اقتصادی میداند و هر چیز دیگر، از جمله همهٔ پدیدههای فرهنگی، را روبنا. پس برای فهم تحولات فرهنگی باید تحول اقتصادیِ زیربنا را پیدا کرد. نمونهاش مقالهای از فروم در همان شمارهٔ «ارغنون» است که تغییر نگرش مسیحیان نسبت به مسیح در ظرف چهار قرن را با تغییرات زیربنایی تطبیق میدهد.
از نظریههای معاصرتر، مارکسیستها دوران پستمدرن را هم چنین تحلیل میکنند: سرمایهداری از تولید کالا برای نیازهای واقعی انسانها به مرحلهای رسیده که با تبلیغات و رسانهها نیاز ایجاد میکند تا کالاها فروش برود. به گفتهٔ او «قبلاً بازاریابی میکردند، الان بازارسازی میکنند»، و نمونهٔ سادهاش مد است. به نظر او اگر با ویژگیهای دوران پستمدرن آشنا باشید، این تحلیل بیراه هم نیست.
جهانیسازی هم در تحلیل مارکسیستی نتیجهٔ تغییر ساختارهای اقتصادی است: سرمایههای کوچک از بین رفته یا تلفیق شدهاند و شرکتهای چندملیتی مرز نمیخواهند. او اروپا را مثال میزند: با اینکه فرهنگهای ملی مقاومت کردند، برداشتن مرزها به نفع سرمایهداران بود. این کار تبعات فرهنگی هم دارد: به نظر میآید جهانیسازی به سمت فرهنگ واحد میرود و فرهنگهای کوچک و اقتصادهای محلی نابود میشوند.
مارکس، سرمایهداری و مکتب فرانکفورت
مارکس با ماتریالیسم تاریخی دورههای بردهداری، فئودالی، سرمایهداری و کمونیستی را تحلیل کرد: سرمایهداری دچار بحران میشود، تضاد طبقاتی باعث میشود طبقهٔ کارگر شورش کند و تاریخ همیشه رو به تکامل است. در پاسخ به پرسشها میگوید سرمایهداری مرحلهای از تکامل جامعه است که باید طی شود و با از بین بردن بنیانهای فئودالی به بشریت خدمت کرده، و روشنگری نشانهٔ بهوجودآمدن طبقهٔ بورژوا است. او میگوید ازخودبیگانگی و شیءوارهشدن نتیجهٔ انبوهسازی در دوران سرمایهداری است و مارکس نمیپندارد بدون طیکردن این مرحله بشود به نهایت تاریخ رسید.
او میگوید مارکس کاملاً نسبت به بورژوازی همدلی دارد و از زمان لوکاچ است که آن احساس خیلی بد نسبت به سرمایهداری پیش میآید. مارکس جنگ جهانی و آن صنعت فرهنگسازی را که آدورنو به آن اشاره میکند ندیده بود، و «مارکس واقعاً به نحوی شاگرد هگل است». او میگوید شاید چیزی در دل متفکران مکتب فرانکفورت برای مارکس جا مانده باشد.
مکتب فرانکفورت جدا از مارکسیسم ارتدوکس شوروی بود و مهمترین شاخهٔ مارکسیسم غربی است؛ به نظر میآید دیدگاه خود مارکس خیلی پیچیدهتر از آن چیزی بود که ارتدوکس میگفتند. پیشبینیهای مارکس درست از آب درنیامد: انقلابهای کمونیستی باید در کشورهای صنعتی رخ میداد ولی در روسیه و چین رخ داد که عقبافتاده بودند، و آنها را نمیشود انقلاب کارگری نامید. در اروپا فاشیستها روی کار آمدند و دو جنگ وحشتناک پیش آمد.
شاید هستهٔ بحث مکتب فرانکفورت این پرسش باشد که اروپایی که روشنگری و عقلانیت را گذرانده بود چرا به چنین بیعقلیای رسید؛ ارتدوکسها اینها را مقطعی میدانستند، ولی در اروپا کوشیدند نقص نظریه را بپذیرند. او میگوید منتقدان مارکس تحلیل اقتصادی او را غلط میدانند، اما بحرانهای سرمایهداری را مارکس خوب پیشبینی کرده بود. مکتب فرانکفورت اشتباه مارکس را در این میبیند که طبقهٔ کارگر خودبهخود به آگاهی طبقاتی میرسد.
مدل عقلانی انسان در مارکسیسم
او ایراد مخالفان را میآورد که روانکاوی آسیبشناسی فردی است و جامعه برآیند ساده افراد نیست. در دفاع میگوید نمیشود دربارهٔ جامعه بحث کرد بدون مدلی از انسان؛ مدل مارکس این است که مردم به منافع اقتصادی و معیشتی فکر میکنند و اگر آگاه شوند داوطلبانه وارد تغییر میشوند.
به نظر میآید مدل مارکسیستی از انسان همان مدلی است که کار نمیکند: جنگ جهانی اول و دوم به مردم اروپا نشان داد که مردم اصلاً معقول نیستند. در ایتالیا احساسی به وجود آمده بود که اگر دنبال موسولینی بروند، ایتالیا عظمت روم باستان را دوباره پیدا میکند. یکی از حاضران هم میگوید تودهٔ مردم در جنگ دوم رفتار عقلانی نداشتند. تبلیغات فاشیستی، به قول آدورنو، خیلی تکراری و ابتدایی است.
او میگوید ملت آلمان واقعاً به جنون رسیده بود و در روایت خود آلمانیها «همهٔ مردم آلمان طرفدار هیتلر بودند، مطلقاً». دیدگاه مکتب فرانکفورت نسبت به جهان در قرن بیستم خیلی سیاه است، شاید حتی تا حد افراط، چون تقریباً همهشان یهودی بودند و در دههٔ سی مجبور شدند آلمان را ترک کنند. او فکر میکند ممکن است به دلیل یهودیبودنشان رفتار را غیرعقلانیتر از آنچه بوده ببینند، ولی آنجا بودهاند. میگوید میشود گفت کل مکتب فرانکفورت برای همین تشکیل شده: رفتارهای عجیب جماعت اروپایی را با ایدههای مارکسیستی سازگار کند.
پرسشهایی دربارهٔ طمع و فناوری
یکی از حاضران میگوید طمع میتواند عوارض غیرعقلانی داشته باشد، ولی مارکس و فروم بر عقلانیت بشر حساب میکنند. در پاسخ میگوید مارکس نمیخواهد بگوید کارگرها همه به اوج روحانی رسیدهاند؛ طبقهای دارد آنها را غارت میکند. از دید مارکسیستی طمع وقتی معنی دارد که مالکیت خصوصی باشد، و وقتی این چیزها در نظام اجتماعی برطرف شد به حداقل میرسد؛ او میگوید «کمی حالت ایدهآلیستی» در این هست.
او میگوید مارکس در دورانی بود که رسانه و تبلیغات به معنای امروز نبود، و کارگر در ذهنش موجودی طبیعی بود که وقتی خانوادهاش از گرسنگی میمیرد به خیابان میریزد. از دیدگاه شخصی خودش میگوید مارکس شدت تحولات فناوری را پیشبینی نکرد. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ کمشدن گرسنگی، ارتدوکسها آن را نتیجهٔ امپریالیسم میدانند، ولی به نظر میآید خودِ پیشرفت فناوری وفور آورده؛ فکر میکند ممکن است تا ۲۰، ۳۰ سال دیگر همهٔ دنیا چنین شود.
مارکوزه و فروم
او میگوید خیلی بدیهی است که با فروید بکوشیم این مدل ساده و ناکارآمد را تکمیل کنیم. مارکوزه میگوید پیشبینیهای مارکس درست درنیامد چون سرمایهداری آنقدر کالا تولید کرده و معیشت حداقل مردم را تضمین کرده که جنسیت نیاز مبرمتری مطرح میشود. فروم از جهتی قرینهٔ مارکوزه است: همدلیاش با مارکس بیشتر است و نسبت به فروید حالت تجدیدنظرطلبی دارد. شاید دلیلش این باشد که روانکاو صاحبنظری است و سالها تجربه دارد. اصطلاح سادومازوخیسم را اولین بار فروم مطرح کرده، و شاید اولین کسی بود که میکوشید الگویی از کمال داخل نظام فرویدی بسازد.
فروم بهشدت به امکان زندگی بسیار خوب در زمین خوشبین است و به صلح جهانی دل بسته. ممکن است در مقاله اشاره کند که شاید این ایدهها از تعالیم یهودی دوران جوانیاش آمده باشد. به عقلانیت بشر باور دارد و مارکس را بهمراتب بزرگتر از فروید میداند، پس اصلاحاتش بیشتر در دیدگاههای فروید است.
فروم با دیدگاههای آخر عمر فروید دربارهٔ غریزهٔ مرگ مخالف است. فروید نظامهای فاشیستی و جنگهای جهانی را ظهور غریزهٔ مرگ میداند. او کنراد لورنز را مثال میزند که در کتاب «تهاجم» بدون ارجاع به فروید میکوشد نشان دهد در همهٔ حیوانات غریزهٔ تهاجم هست و مسابقات ورزشی را برای تخلیهٔ آن پیشنهاد میکند؛ او میگوید کتاب را کامل نخوانده است. فروم با این توجیهات بر اساس غریزهٔ مرگ اصلاً همدلی ندارد.
فروم و نقد لیبیدو و ادیپ
فروم بهتدریج با لیبیدوی جنسی مخالف شد. او میگوید فروید به احساس خودش تحت تأثیر داروینیسم، بقای نسل و غریزهٔ جنسی را بر صیانت ذات مقدم میدارد، در حالی که مارکس معیشت را مقدم میدارد. فروم در اینجا طرف مارکس را میگیرد و انحصار لیبیدو در غریزهٔ جنسی را نفی میکند.
فروم عقدهٔ ادیپ را نفی نمیکند، ولی تأکید زیاد فروید بر آن را نتیجهٔ این میداند که فروید خودش در نظامی پدرسالار بزرگ شده است. با آشنایی با آثار باخوفن شیفتهٔ جامعهٔ مادرسالار شد: جامعهٔ پدرسالار معطوف به مرگ است و جامعهٔ مادرسالار معطوف به زندگی. به گفتهٔ او، فروم در این مقاله تصریح میکند که برایش مهم نیست از نظر تاریخی چنین جامعهای داشتهایم یا نه؛ امکانش مهم است. او میگوید همیشه نسبت به این شیفتگی احساس چیزی داشته، چون اکثر آن تحقیقات تاریخی چیزی از آب درنیامد.
او تصریح میکند که همهٔ آنچه میگوید حرف فروم نیست و سند و مدرک ندارد، ولی فکر میکند به حرفهای فروم نزدیک است: صیانت ذات چیزی صلب و غیرقابل انعطافی است، ولی غریزهٔ جنسی را میشود به کانالهای دیگر انداخت. پس فروید راه را برای سرمایهداری باز میکند، چون با تبلیغات میشود آن غریزه را به کانالهای گوناگون انداخت. فروم فروید را به نوعی خادم بورژوازی میداند.
از دید فروم، فروید موجودی را که ساختار اجتماعی بیمار کرده بهعنوان انسان مدل میکند؛ و به همین استدلال نظریهاش به نحوی بخشی از هژمونی سرمایهداری است. ارتدوکسها فروید را مرتجع میدانستند؛ در شوروی ممنوع بود و ویلهلم رایش از حزب کمونیست اخراج شد.
نگاه فرویدی به جامعه
او پیشنهاد میکند چارچوب مارکسیستی را کنار بگذارند و ببینند خودِ فرویدیسم دربارهٔ جامعه چه میگوید؛ خود فروید «تمدن و ناخوشایندیهای آن» را نوشته است. از دید فروید باید پذیرفت که آدمها غریزهٔ مرگ دارند، پس جنگ پدیدهای طبیعی است و باید نظامهای بازدارنده ساخت. مارکوزه میگفت رسیدن به ارضای کافی غریزهٔ مرگ را مهار میکند.
فروید بر ناخودآگاه تأکید میکند، پس انسان منطقی نیست و فاشیسم تجربهٔ عجیبی نیست. اکثر مردم دوران ادیپی را گذراندهاند که سازش با پدر است، پس انسان ذاتاً انقلابی نیست. به گفتهٔ او در این دیدگاه انقلابیها از نظر روانی آنرمالترند و انقلاب نوعی پدرکشی اولیه است. او تصریح میکند نمیخواهد بگوید نظریهٔ ادیپی درست است.
با سهگانهٔ فرویدی، مارکس آدمی بسیار بالغ با ایگوی قوی است که به اشتباه مردم را هم همینطور فرض میکند؛ ولی تودهٔ مردم تحت تأثیر سوپرایگوی خودشان هستند و قابل برنامهریزیاند. پس از نظر فروید پدیدهای مثل فاشیسم سخت نیست و به نحوی قابل پیشبینی است. او میگوید روانکاوهای نوفرویدی بهجای تخلیه بر تقویت ایگو تأکید داشتند، و برای فروید انقلابیبودن است که باید بهعنوان پدیدهای خاص توجیه شود: «هرچقدر مردم نامعقولتر و گلهایتر رفتار میکنند، من از فروید آسودهترم».
فروید پیشوا را جانشین پدر میداند و میگوید مردم با همراهی او به همان امنیت کودکی میرسند. او میگوید از دیدگاه فروید، مارکس آدمی است که عقدهٔ ادیپش حل نشده و فکر میکند مردم هم همینطورند.
روشنگری و رشد میدان کودک
او فکر میکند دوران پستمدرن را جور خوبی میشود با نگاه فرویدی دید. از روشنگری به این سو در فرهنگ نوعی مبارزه با سوپرایگو میبیند: هنر قرون وسطی الگوهای مشخص داشت، مثل خوشنویسی نستعلیق، ولی روشنگری شور شکستن قواعد آورد.
اگر سوپرایگوی کسی را از او بگیرند، دو راه است: بالغ زمام را بگیرد یا کودک. او میگوید امکان دوم قویتر است؛ مثلاً آدمهای مذهبی که از ایران خارج میشوند، معمولاً کارهای غیراخلاقی را با لذت انجام میدهند و کودک سرکوبشدهشان آزاد میشود.
به نظر او با این مدل میشود توجیه کرد که روشنگری شکست خورد: انسان قرون وسطی معقولتر زندگی میکرد، هرچند فکر نکرده بود. در هفتهشت قرن اخیر سوپرایگو ضعیفتر و کودک قویتر شده، و فکر میکند نکتهٔ اساسی این است که سوپرایگو برای نخستین بار حامی کودک شده است.
او فکر میکند مردم امروز ضعیفترین ایگوی تاریخ را دارند، و حس پستمدرن که حقیقتی نیست نتیجهٔ ایگوی ضعیف و فرهنگ چندصدایی است. ممکن است از نظر فلسفی بپذیرد که حقیقت به معنای آرمانی ممکن نیست، ولی این غیر از انتخابنکردن هیچ برنامهای است. او میگوید چندصداییشدن خوب است و ایگوی ضعیف بد. در پاسخ به پرسشی، بزرگان روشنگری مثل روسو بالغ بودند، ولی بهشدت نسبت به سنتِ بالای سرشان احساس بدی داشتند.
→ متنِ کاملِ این جلسه