او پس از «انجمن شاعران مرده» در جلسهٔ قبل، نقد روانکاوانهٔ فرویدی را با فیلم «شبهای زایندهرود» ساختهٔ مخملباف ادامه میدهد. نخست میگوید سینما برای این نقد هم مناسب است و هم مشکل دارد، بعد دلیل انتخاب این فیلم و روش ورود به نقد را میآورد. سپس از خود مخملباف و مسیر سیاسیاش شروع میکند تا شخصیتهای فیلم را به او ربط دهد، و در پایان به خودکشی در فیلم میرسد و از قصدش برای جلسهای دربارهٔ آدلر میگوید.
سینما و نقد روانکاوانه
او میگوید اینگونه نگاهکردن به آثار هنری در برخورد اول ممکن است عجیب باشد، چون در نقد روانکاوانه ادعایی هست که به درد تحلیل هر اثر هنری و هر پدیدهٔ فرهنگی میخورد. سینما به گفتهٔ او از جهتی حتی از ادبیات داستانی و رمان مناسبتر است، چون فیلمساز با تصاویر کار میکند و در موقعیت کاملاً شبیه خیالپردازی قرار میگیرد.
ولی در سینما مؤلف به معنای واقعی نداریم: نویسنده، فیلمنامهنویس، کارگردان، تدوینگر، تهیهکنندهها و حتی بازیگر در اثر دخالت میکنند. نمونهاش رابین ویلیامز است: صحنههایی که ادای مارلون براندو و جان وین را درمیآورد در فیلمنامهٔ «انجمن شاعران مرده» نیست. سینما همیشه این ملاحظه را هم دارد که مردم باید فیلم را ببینند.
او به قواعد فیلمنامهنویسی هم اشاره میکند: کتابی دربارهٔ نوشتن فیلمنامه در ۲۱ روز را به شوخی به دوستانش نشان میداده، ولی به نظر او این قاعدهها منطقیاند و تقریباً هر فیلمی را نگاه کنید به نحوی رعایت میشود. چون سینما صنعت است و با مخاطب عام ارتباط دارد، جنبههای خودآگاهانهٔ سینما بیشتر میشود. این مانع نقد روانکاوانه نیست، ولی اینکه چقدر خوب بشود این کار را انجام داد یا دستاوردش به این بستگی دارد که اثر به بیرونریختن احساسات شخصی یک آدم چقدر نزدیک باشد.
محدودیت نگاه فرویدی و دلیل انتخاب فیلم
او میگوید همهٔ حرفهایش فرویدی است و خودش با این نگاه همدلی زیادی ندارد: احساس میکند خیلی محدود است، کامل و جامع نیست، ولی خالی از حقیقت هم نیست؛ مثلاً همین که شخصیتها را به احساسات درونی مؤلف ربط میدهید، اینطور نیست که راهگشا نباشد. همهٔ ناخودآگاه هم ناخودآگاه شخصی نیست، و نگاه فرویدی هیچوقت نگاه مثبتی به آدم نیست و هر فیلمی را به نحوی خراب میکند.
او این فیلم را مناسب میداند چون مشکل مؤلف ندارد و تجاری نیست: به گفتهٔ او در مدت بسیار کوتاهی در اصفهان ساخته شده، و فکر میکند هیچ آدم حرفهای در فیلم نیست. به نظر او مخملباف در آن دوره وضع روانی مخدوشی داشته، و هرچه ذهن آدمی مخدوشتر باشد ناخودآگاهش فعالیت بیشتری میکند و روانکاوان بهرهٔ بیشتری میبرند. فکر میکند این نمونهٔ کاری هنری است که سر و تهاش را نمیتوانید به هم بیاورید اگر به چیزهایی در درون خودِ هنرمند ارجاع ندهید.
نقد فیلم و خط اصلی گمشده
جلسهٔ قبل یکی از حاضران گفته بود فیلم عقاید سیاسی مخملباف را دارد. او میگوید چیزهای سیاسی فیلم را جمع بزنید ۲۰ دقیقه نمیشود و به همین دلیل نمیشود راحت گفت فیلم سیاسی است. احساس واقعی او این است که مخملباف در آن لحظه مجموعهای از احساساتش را، که سیاست هم در آن بوده، خیلی آزادانه و بدون طرح و برنامه میریزد دور؛ فیلم برخلاف «دستفروش» و «بایسیکلران» فکرشده نیست و سطحش پایینتر از فیلمهای قبلی اوست.
او فکر میکند نحوهٔ ورودی که دفعهٔ قبل گفت خیلی استاندارد و خوب است: اول هستهٔ اصلی خودآگاه را پیدا کنید، یعنی آنچه مؤلف میگوید پیام فیلم است؛ بعد بزرگترین انحرافها را پیدا کنید و با ایدههای روانکاوانه توجیه کنید تا به نقدی کامل برسید؛ اینطور نیست که حتماً روشی استاندارد برای نقد یک فیلم وجود داشته باشد. دربارهٔ این فیلم هرچه سعی کرده نمیداند چه چیزی را ایدهٔ اصلی بگوید؛ شاید کلیترین چیز این باشد که بازگشتی از سیاست به سمت عشق است. تا نیمه فیلم دربارهٔ یک استاد دانشگاه است و از نیمه به بعد دربارهٔ دختر؛ همین است گمشدن فیلم.
او میگوید برای ورود و خروج شخصیتها ضوابطی هست و قهرمان نیمهٔ دوم داستان نمیتواند یکدفعه عوض شود. کارهای آوانگارد این قواعد را میشکنند، مثل «روانی» هیچکاک که با انتظار تماشاگر بازی میکند؛ ولی در این فیلم ترفندی نمیبیند و جابهجایی وزن قهرمان را به نظرش نتیجهٔ نوعی فکرنشده بودن میداند.
مخملباف: از سیاست تا دلزدگی
برای فهم فیلم از هنرمند شروع میکند، چون مخملباف را از اول در جریان کارهایش میشناسد. به ادعای خود مخملباف او پیش از انقلاب فعالیت مذهبیسیاسی داشته و در ۱۸ سالگی به خاطر تلاش برای خلع سلاح پاسبانی زندانی شده؛ او میگوید دقیق در جریانش نیست و جایی خوانده است. پس از انقلاب گروههای چپ سرود و هنر و حزب داشتند، ولی مذهبیها در موسیقی و سینما دستشان خالی بود؛ حوزهٔ هنری برای ترمیم این خلأ ساخته شد و مخملباف از پیشتازهای این جریان بود.
فیلمهای او تا حدود سال ۶۴ به نحوی در تضاد با گروههای مارکسیستی بود و هنر را ابزار میدید. از ۶۴ با «دستفروش» و «بایسیکلران» و «عروسی خوبان» کمکم از حاکمیت جدا شد. به گفتهٔ او «دستفروش» فیلمی غیرشعاری و مبهم بود که در حوزهٔ هنری سروصدا کرد و جامعهٔ منتقدان از آن پس از مخملباف تعریف کردند؛ فیلم «ناصرالدین شاه آکتور سینما» را نوعی عذرخواهی او از سینمای ایران میداند. مخملباف از سال ۶۵ به بعد عوض شد و جنبهٔ هنرمندیاش بر جنبهٔ سیاسیاش چربید.
به گفتهٔ او «شبهای زایندهرود» به صراحت نشان میدهد مخملباف از نظر سیاسی بریده است. «عروسی خوبان» یک جناح را از درون نقد میکرد، ولی این فیلم کل جریان انقلاب و جامعهٔ ایران را زیر سؤال میبرد. این را حرف دل مخملباف میداند که از سیاست خسته شده و بهشدت درگیر مسائل عاطفی است. وقتی مارکسیستها از صحنه حذف شدند، مثل اینکه آن انگیزهٔ فعالیت از میان رفت و خلئی پدید آمد. او میگوید بیشتر میخواهد بگوید مخملباف در آن زمان در چه حالوهوایی بود تا اینکه دربارهٔ خود فیلم حرف بزند.
استاد دانشگاه و حرفهای مخملباف
به گفتهٔ او تمام حرفهایی که استاد دانشگاه در فیلم میزند حرفهای سیاسی روز مخملباف دربارهٔ جامعهٔ ایران است؛ چون راهی دارد که فیلمش توقیف نشود، آنها را به زمان شاه نسبت میدهد. محتوایش این است که مرادخواهی جزو فرهنگ ماست و هر انقلاب دوباره به شاه دیگری میرسد. فکر میکند آدمهایی که تصمیمگیرندهاند دربارهٔ نمایش این فیلم این را میفهمیدند.
صحنهای را که استاد را میخوانند و او خیلی متواضعانه توضیح میدهد که منظورش این نبوده، بازتاب ترس مخملباف از اینکه مورد بازخواست قرار بگیرد میداند. در فیلم ناامیدی شدید از مردم هم هست: فیلم ادعا میکند مردم همسر استاد را کشتند چون کمک نکردند، و نشان میدهد دورهٔ انقلاب دورهٔ کوتاهی بود که مردم خوب شدند. فیلم به نظر او مثل وصیتنامهٔ سیاسی مخملباف است: استاد حرفهایش را میزند، میگوید عشق از هر چیز سیاسی مهمتر است و بعد فیلم هم سراغ عشق میرود.
سایه و همسر استاد
سایه در فیلم نقش معشوق را دارد و با هنر در ارتباط است: موسیقی و پیانو. به گفتهٔ او احساسات تازهٔ مخملباف نسبت به عشق و هنر روی این شخصیت متمرکز شده است. این دختر را ممکن است احساس کلی نسبت به عشق بدانیم یا بازتاب آدمی واقعی؛ او میگوید به دلایلی اینجا حالت دوم درست است، هرچند در اینگونه جاها سخت میشود تصمیم گرفتن.
دربارهٔ همسر استاد، که رابطهاش با او سرد است و بیشتر مادر بچههاست تا همسر، به نظر او خیلی واضح است که این زن مجموعهٔ احساسات مخملباف نسبت به زندگی خانوادگی خودش است و اینکه از آن رضایت ندارد. فکر میکند زن اول در فیلم همسر واقعی مخملباف است و خیلی بعید میداند که همسرش نقش معشوق را بازی کند و آن چیزی باشد که مخملباف در آن لحظه نیاز دارد.
وقتی همسر استاد در تصادف میمیرد، او میگوید در نقد روانکاوانه مؤلف مثل خداوند فیلم است و هر کسی در فیلم میمیرد مؤلف او را کشته؛ پس دستکم میل مخملباف به مرگ این رابطه را میتوان خواند. به قول فروید مرگ کسی در رؤیا ممکن است تمایل به حذف او را نشان دهد. جملهٔ «من زنم را دوست دارم، او مرا تحویل نمیگیرد» را مکانیسم دفاعی میداند. او تأکید میکند که خودش را به نگاه فرویدی محدود کرده و میشود از دیدگاه دیگری هم نگاه کرد، و از روی فیلم فقط میشود حال همان زمان مخملباف را حدس زد، نه گذشته را.
او حدس میزند بخش جدید مخملباف همان مهرداد در فیلم است و بخشی از فیلم پاسخ مخملباف به این پرسش است که چرا ازدواجی قبلی داشته. به نظر او اگر دختر را فقط موجودی ذهنی بگیریم بخشی از فیلم بیمعنا میشود؛ ولی میگوید اینها چیزهایی نیست که راحت بشود دربارهٔشان قضاوت کرد.
خودکشی، فیلم هنرپیشه و محدودیتها
او به خبری اشاره میکند که پس از ساختهشدن فیلم، در سال ۶۹ یا ۷۰ ـ به گفتهٔ خودش مطمئن نیست ـ چاپ شد: همسر مخملباف در آتشسوزی از دنیا رفته و به نظر میآمد خودکشی بوده باشد. آنچه دربارهٔ این ماجرا میدانیم به گفتهٔ او بسیار محدود است.
موضوع خودکشی در فیلم موج میزند: استاد خودکشی میکند، دختر در جواب میگوید او هم خودکشی میکند، و جانباز برای عشق خودکشی کرده. او میگوید به نظر خودش توجیه بهترش این است که در زندگی مخملباف حرف خودکشی زیاد بوده؛ دربارهٔ زندگی واقعی او هرچه میگوید حدس و گمانه است و کافی است فیلم «هنرپیشه» را دید، که آن را مکمل این فیلم میداند. حس میکند مخملباف در «هنرپیشه» خودش را تبرئه میکند و دیدنش برای او عذابآور است.
او این فیلم را انتخاب کرده چون اثری است که بدون تحلیل روانکاوانه نمیشود اجزای پراکندهٔ عجیب و غریب این کار را کنار هم گذاشت؛ به نظر او فیلم لحظهٔ انفجاری است که هرچه در دل مخملباف بوده در آن ریخته شده، و تند ساخته شدنش را به ددلاین جشنوارهٔ فجر مربوط میداند. میگوید با نگاه یونگی ممکن است نگاه به همین فیلمها جاهایی کاملاً عوض شود.
او فکر نمیکند که مخملباف به خودکشیِ خودش دارد فکر میکند؛ مخملباف به یک معنا دارد خودکشی میکند، نه خودکشی کامل: همهٔ گذشتهٔ خودش را به نحوی انگار دارد دور میریزد، و در چنین دورانی ممکن است احساس خودکشی در ناخودآگاه باشد. او میگوید بحثهای فرویدی را آورد تا بتواند قانع کند که علاقه به پیشرفتکردن در تئوری روانکاوی حفظ شود؛ ایدهای که دارد این است که پیش از ادامه جلسهای دربارهٔ آدلر داشته باشند.
→ متنِ کاملِ این جلسه