او موضوع بحث را تأثیر ساختار خانواده و ترتیب تولد فرزندان بر شخصیت میداند که آدلر آن را آغاز کرد، و خانوادهٔ مدرن را فرض میگیرد. از رقابت فرزندان برای توجه والدین شروع میکند، سپس به تکفرزند، فرزند اول، فرزند آخر و فرزندان وسط میرسد، از ازدواج میگوید و با رابطهٔ والدین و ساختار خانوادهٔ فروید پایان میدهد.
آدلر و موضوع بحث
آدلر را روانشناس مهمی میداند که مانند یونگ از فروید منشعب شد و شاید به معنایی عمیقتر دور شد: روانشناسی فردی او در فضای بحثهای فروید و یونگ نیست و ناخودآگاه دیگر مفهوم اساسیاش نیست. مفهوم اساسی نظریهٔ آدلر احساس حقارت است، ولی بخشی از حرفهایش، که موضوع امروز است، ایدهٔ فوقالعاده جالبی بوده و در پنجاهشصت سال اخیر دوباره بحث پیدا کرده است.
بحث او دربارهٔ این است که جایگاه فرزند در خانواده، فاصلهاش با نفرات قبل و بعد و تعداد بچههای پیش از او بر منش و برخورد با مسائل زندگی اثر میگذارد؛ آدلر نخستین کسی بود که این را جدی پیش کشید. او خانوادهٔ مدرن، یعنی پدر و مادر و فرزندان، را فرض میگیرد، چون در خانوادههای قدیمی شلوغ، که ممکن بود چند نسل با هم زندگی کنند، جایگاه خاصی وجود نداشت و بحثها چندان معنادار نبود.
از سالووی میگوید که در دو سه دههٔ اخیر بیش از همه این ایدهها را پیش برده است؛ در ماه ژوئن امسال پیپر کوتاهی از او در ساینس چاپ شد و به نظر میآید بحث کموبیش جا افتاده است. او فکر میکند تئوری جذابی است و آدم در نخستین شنیدن فکر میکند کاملاً درست است.
او تأکید میکند که این حکمها مثل همهٔ حرفهای روانشناسی تقریبی است: خانوادهای ممکن است ویژگیهای عجیبی داشته باشد که ترتیب تولد را به حاشیه ببرد، و آنگاه بچهٔ آخرِ یک خانوادهٔ متشنج ممکن است از بچهٔ اولِ یک خانوادهٔ معمولی موجود عصبیتری باشد. مرگ یکی از فرزندان هم ساختار را عوض میکند، پس حتی اول و آخر بودن معنایی نسبی دارد.
رقابت برای توجه والدین
او میگوید بحث را مثل سالووی، که تخصصش روانشناسی تکاملی است، از دلایل کافی آغاز میکند. اصل پایه این است که میان فرزندان یک خانواده همیشه رقابت هست، به همان معنای زیستی؛ ولی نمیخواهد بگوید میان بچهها بهطور واقعی روابط خصمانه وجود دارد. بچهها گویا بهطور غریزی در جلب توجه والدین رقابت میکنند، چون والدین منبع قدرت، غذا و مهمتر از آن امنیت و توجهاند؛ یکی با اطاعت توجه میگیرد و دیگری اگر موفق نشود با شلوغکاری.
آدمهایی که در روانشناسی تکاملی کار میکنند میخواهند همهٔ پدیدههای روانی را به پدیدههای زیستی برگردانند، ولی او میگوید در انسان شاید این مسائل زیستی کمی کاهش یافته باشد. نمونه میآورد: یعقوب و عیسو در کتاب مقدس، با این توضیح که چون یعقوب را پیامبر میدانیم کارهای نسبتدادهشده به او را قبول نداریم؛ و در قرآن فرزندان یعقوب که برای جلب توجه پدر یوسف را در چاه میاندازند، که به گفتهٔ او همان مفهوم توجه در واژهٔ «وجه» آمده است.
به گفتهٔ او تاکتیکهای جلب توجه بسته به جایگاه در ترتیب تولد فرق میکند، و منشی که در سالهای اول به دست میآید ممکن است تا آخر عمر بماند: در انتخاب شغل، رفتار در محیط کار و ازدواج. برای سادهسازی نخست فقط ترتیب تولد را در نظر میگیرد و عوامل دیگر را بعداً وارد میکند.
فاصله، مرگ فرزند و عوامل دیگر
یکی از چیزهایی که ساختار را تعیین میکند فاصله است. اگر فرزند سوم پانزده سال بعد از دو فرزند اول به دنیا بیاید، به معنایی دوباره فرزند اول است، هرچند نه به آن معنای حاد پیشین. فکر میکند لِمن فاصلهٔ بیش از هفت سال را آغاز خانوادهٔ جدیدی میداند؛ پس خانواده ممکن است چند خوشه داشته باشد. خانوادهای را میشناسد با سه فرزند که هر کدام دوازدهسیزده سال با دیگری فاصله دارند و همه ویژگیهای تکفرزند را نشان میدهند.
به نقل از آدلر، اگر پیش از تولد بچهٔ دوم بچهٔ اول مرده باشد، بچهٔ دوم فرزند اولِ اغراقشده میشود؛ و اگر فرزند اول نارس یا بیمار یا معلول به دنیا آمده باشد، فرزند دوم به طرز فجیعی فرزند اولِ افراطی میشود، چون مشکل اساسی فرزند اول توجه زیاد والدین است. او جنسیت را عاملی بدیهی میداند که شاید از جهاتی شدیدتر از ترتیب تولد اثر بگذارد، ولی برای سادهسازی فعلاً کاری به آن ندارد؛ رابطهٔ والدین و فرهنگ خانواده را هم بینهایت مهم میداند و در مدلسازی به تعویق میاندازد.
تکفرزند
تکفرزند سادهترین ساختار است و به گفتهٔ او گویا «دویست درصد» به او توجه شده؛ فکر میکند این عبارت از آدلر است. رقیبی ندیده و تاکتیک رقابتی نیاموخته، پس وقتی کسی بخواهد با او رقابت کند نمیداند چه کند. از جایی که یادش نیست نقل میکند که تکفرزند احساس میکند «مرکز کهکشان» است، و در اداره اگر کارش زود راه نیفتد ممکن است داد و فریاد کند. اصولاً با آدمهای بزرگتر راحتتر است تا با همسطحها.
فکر میکند آدلر نخستین بار گفت که واژگان تکفرزندها کودکانه نیست و سریعتر مثل آدمهای بزرگ صحبت میکنند، چون الگوی رفتاریشان پدر و مادر است. تکفرزند با دو انسان پرفکت زندگی میکند و در معرض اولتراپرفکشنیسم است؛ مثلاً بچهٔ سهچهار سالهای که میخواهد رختخوابش را مثل والدین مرتب کند ممکن است ساعات زیادی وقت صرف کند. او میگوید معمولاً گفته میشود تکفرزند بدترین ساختار ممکن برای بچههاست، ولی تکفرزندها ویژگیهای مثبت هم میتوانند پیدا کنند و این کاملاً به رفتار خانواده بستگی دارد.
تفکیکی را میآورد که یادش نیست از چه کسی است: تکفرزندهایی که پدر و مادر بچهٔ بیشتر میخواستند ولی نشد، و تکفرزندهایی که پدر و مادر به دلایلی تصمیم گرفتند فقط یک فرزند داشته باشند. در حالت دوم نباید فرض کرد که صد درصد توجه به بچه میرسد؛ ممکن است اصلاً نرسد و بچه زیر فشار باشد که مسئولیتها را خودش بپذیرد. تکفرزند بهشدت تحت تأثیر رفتار والدین است و میتواند لوس بشود یا خیلی با دیسیپلین.
فرزند اول و عزل از تخت
فرزند اول چند سال با پدر و مادر تنها زندگی میکند، پس بخشی از ویژگیهای تکفرزند به او هم میرسد: به گفتهٔ او کمی به سمت پرفکشنیسم میرود، الگوها را خوب یاد میگیرد و اجرا میکند، کارمند خوبی است، ولی معمولاً خیلی اهل خلاقیت و نوآوری نیست. میگوید معنایش این نیست که تغییرناپذیرند. معمولاً استرس بیشتری هم دارد، شاید بیشتر به این دلیل که پدر و مادر در تجربهٔ اول خودشان استرس دارند و overprotect میکنند؛ هرچه تعداد بچهها زیاد میشود پدر و مادر ریلکستر میشوند، مگر اینکه اتفاقهای خاصی بیفتد.
سومین ویژگی را، که به نظر او ایدهٔ اصلی آدلر است، چنین میگوید: هر فرزندی در خانواده پادشاه است تا فرزند بعدی متولد شود و او را از تخت سرنگون کند. بزرگترین پادشاهی که عزل میشود فرزند اول است؛ گویا دچار تروما شده است و برای پسگرفتن تاج و تخت ممکن است ساکت بماند، زیاد جیغ و داد کند یا مریض شود. بچهٔ آخر پادشاهی است که عزل نمیشود. میگوید این تجربه برای بچههای بعدی با شدت کمتر تکرار میشود و فکر میکند این هم از ایدههای خود آدلر بود.
فرزند اول زندگی پرفرازونشیبتری دارد: مدتی پادشاه است، بعد عزل میشود، و چون فرزند ارشد است بعداً مسئولیتهای بیشتری به او میدهند؛ به گفتهٔ او معمولاً آدمهای کارآمدی و منظمیاند. فلسفهٔ زندگی فرزند اول را این میداند که برای هر کار یک راهِ یکتای بهترین هست و باید پیدایش کرد؛ از آشنایی میگوید که همهٔ پرتقالها را زیر و رو میکند، و در حالت حاد این را کمی بیمارگونه میداند. میگوید وقتی استخدام میکرد فرزند آخر برایش سخت بود، و فرزندهای اول حرفشنو و وظیفهشناساند و در زندگی شغلی تقریباً بهطور قاطع موفقترند.
فرزند آخر
به فرزند آخر آوانس دادهاند: اگر کیفش را جا بگذارد کسی چیزی نمیگوید و تنبیه نشده است. به گفتهٔ او آدمهای ریلکسی هستند و نوعی خلاق؛ میگوید اکثر هنرمندان بچهٔ آخرند، چون الگو میآفرینند، و فرزند آخر ممکن است نابغه باشد ولی از دانشگاه اخراج شود. در عین حال همهچیز نسبی است: در خانوادهای که پدر و مادر هر دو نظامیاند، بچهٔ آخر ممکن است از بچهٔ اولِ خانوادهٔ دیگر منظمتر باشد، و اصلاً چنین نیست که هر فرزند آخری بینظم باشد.
فرزند اول، اگر جایگاه مشخصی برایش تعریف شود، در تیمورک خوب کار میکند؛ احتمال اینکه کار گروهی با فرزندان آخر خوب پیش برود کمتر است. به این پرسش که کدام بهتر است، میگوید مثل این است که بپرسند هنرمند شدن بهتر است یا رئیس اداره شدن، و قابل مقایسه نیست؛ ضعفهای ناشی از منش فردی را هم با آگاهی مختصر، تمرین و آموزش میشود رفع کرد. عبارتی را که نوشته، و فکر میکند فلسفهٔ زندگی فرزند آخر است، میآورد: «من به کار شما کار ندارم؛ شما هم به کار من کار نداشته باشید»، در برابر فرزند اول که به کار دیگران کار دارد.
از کتابی نقل میکند که فرزندان آخر طرحهای بسیار برای زندگی دارند که به هیچکدام عمل نمیکنند و برنامهٔ عملیاتی ندارند؛ در مقابل، فرزندان اول پیش از ازدواج دستکم هزار سؤال میپرسند. بچههای آخر اصولاً اهل رقابت نیستند و اگر به الگوهای بچگیاش پایبند بماند تاکتیکش این است که با مقامات بالاتر ارتباط بگیرد؛ مثل بچهای که با گریه برمیگردد که اسباببازیمان را گرفتند. این ممکن است تمرین پیدا کند و در محیط کار فاجعه است، چون رئیس هیچوقت در کار کارمندانی که دارند با هم رقابت میکنند دخالت نمیکند. میگوید همیشه مینویسند که بچههای آخر «کمدین خانواده»اند.
فرزندان وسط و دوم
بچههای وسط به نقل از لِمن «چرخهای پنجم اتومبیل»اند، زاپاساند. به گفتهٔ او ممکن است در هیچ لحظهای توجه خاصی به آنها نشده باشد و معمولاً از زندگی خانوادگی رضایت ندارند، ولی این برایشان سود دارد: موجودات مستقلتریاند، در حالی که فرزند اول و آخر معمولاً تا آخر عمر نوعی با خانواده درگیرند. بچههای وسط راحت دوست پیدا میکنند و بیرون از خانه جذب میشوند؛ این میتواند عامل انحراف باشد و میتواند عامل مثبتی باشد. معمولاً فرض بر این است که در ازدواج راحتتر و موفقترند.
او دوباره از سالووی میگوید که نزدیک بیست سال کار کرد تا نشان دهد حرفها علمیاند، و پرسونالیتی را، یعنی پنج خصلت را، به کرسی نشانده است. میگوید سالووی جایی میگوید عقاید اجتماعی آدمها بیشتر از طبقه و نژاد به ترتیب تولد بستگی دارد؛ این را نکتهٔ عجیبی میداند اگر واقعاً بتوانیم معنادارش کنیم.
دربارهٔ فرزند دوم ایدهٔ داروینی «دایورسیتی» را میآورد: یک راه رقابت این است که عرصههای جدیدی خلق کنی که دیگران نرفته باشند، مثل کوآلا که برگ اکالیپتوس میخورد. میگویند اگر فرزند اول درسخوان باشد، دوم ورزشکار میشود، و او میگوید این از نظر تجربی جزو چیزهای تأییدشده است. ولی دربارهٔ تفاوت بچههای وسط میگوید نتایج خیلی شکنندهتر است و از نظر آماری نمیتوان تأیید کرد؛ تجربهٔ شخصیاش این است که فرزند دوم در تشخیص مشکلات عاطفی توانا است و این ویژگی در او قطعاً بیشتر از فرزند اول است، ولی میپذیرد که ادعای سنگینی است.
میگویند فرزند وسط «متعادلکنندهٔ سیستم خانواده» است. او میگوید توضیح اینها ساده نیست و تجربهای از آنها در کلاس ندارد؛ این مقدار حدس و گمان است و پشتوانهٔ آماری ضعیفی دارد.
ازدواج، والدین و فروید
میگوید اگر دو فرزند ارشد با هم ازدواج کنند، خانواده پادگان میشود، چون هر دو میخواهند همهچیز طبق «آن روش پرفکت» انجام شود. یکی از حاضران میپرسد آیا همهٔ اینها مؤثر است؛ او میگوید اینها حرفهای تقریبی است و گاهی آدمی را میبیند که فرزند اول است ولی نمیخورد که اول باشد، و باید دلیلش را در خانوادهاش پیدا کرد.
از لِمن نقل میکند که دو فرزند اول مثل دو بز کوهی به هم شاخ میزنند، دو فرزند آخر مشکل حساب و پسانداز دارند ولی ممکن است زندگی شادی داشته باشند، و فرزند آخر با فرزند اول ممکن است له شود مگر اینکه فرزند اول ویژگی نرسینگ نشان بدهد. لِمن چون ازدواج خودش را موفق میدانسته میگوید فرزند آخر و فرزند اول جور درمیآیند؛ او این را تأیید نمیکند و الگوی موفقی نمیداند که کسی همسرش را جای مادرش بگیرد. آن کتاب را خیلی علمی نمیداند و بیشتر از کتابهای پاپولار میشمارد؛ کتاب علمی خوب و سطحبالا هم هست، بهویژه در بیست سال اخیر.
رابطهٔ والدین را مهم میداند: وقتی پدر و مادر اختلاف دارند، پسر بهشدت ویژگیهای اودیپی پیدا میکند، چون در آن شکاف جایی هست که حائل شود و غریزی احساس میکند مادرش احتیاج به حمایت دارد؛ این به ترتیب تولد ربطی ندارد. میگویند رابطهٔ فرزند اول و دومِ یک خانواده آینهٔ رابطهٔ پدر و مادر است: معمولاً فرزند اول پدر را انتخاب میکند و فرزند دوم مادر را، و اگر والدین دعوا کنند این دو درگیر میشوند.
او حدس بسیار قوی میزند که ایدهٔ عقدهٔ اودیپ از همینجا آمده است: فروید فرزند ارشدِ پسر بود، رابطهٔ پدر و مادرش سرد بود، پدرش مرد سختگیری بود و فروید به مادرش وابسته بود. به نظر میآید فروید بهشدت تجربهٔ اودیپی داشته؛ خودش معتقد است عقدهٔ اودیپ برای همه وجود دارد و ممکن است شدت و ضعف داشته باشد. دربارهٔ تکفرزند میگوید در خانوادهٔ تکفرزند پدر و مادر باید خیلی هنرمندانه رفتار کنند تا تکفرزند موجود خوبی بشود، و اگر خوب بشود خیلی خوب میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه