او نخست یادآوری میکند که جلسهٔ پیشین دربارهٔ کارکردهای خودآگاهی بود، با دستکم دو محور مستقل: تقابل عاطفه و تفکر، و شهود در برابر حس. سپس میگوید این جلسه شروع بحثهای اصلی یونگ است که ادامهٔ کار فروید است و در عین حال از آن جدا میشود؛ هدف یک مرور کلی است تا بعداً در شاخهها عمیقتر شوند. از همکاری و جدایی یونگ و فروید و آزمون تداعی شروع میکند، به دو تعبیر از ناخودآگاه و منابع مطالعهٔ ناخودآگاه جمعی میرسد، تفاوت دوم یعنی رشد در برابر لذت را میگوید، و در پایان به پرسشها دربارهٔ عرفان، دین و تقابل تفکر و عاطفه میپردازد.
همکاری، جدایی و آزمون تداعی
او میگوید یونگ پس از مدتی همکاری از فروید جدا شد و شخصیتی کاملاً مستقل در روانکاوی شد، هرچند ریشهٔ مباحث یونگ به نوعی به حرفهای فروید برمیگردد. یونگ شخصیت آکادمیک موجهی بود که در یکی از بهترین بیمارستانهای روانی کار میکرد، در حالی که فروید پیش از انتشار ایدههایش به عنوان روانکاو ناشناخته بود. به گفتهٔ او یونگ از نخستین آدمهای موجه روانپزشک اروپا بود که از فروید حمایت کرد؛ در خاطراتش میگوید در آن بیمارستان بیشتر روی اختلالها اسم میگذاشتند و غالباً آنها را درمانپذیر نمیدانستند.
یونگ از آشنایی با آثار فروید هیجانزده شد و در سالهای نخست معاون کل جنبش روانکاوی بود؛ بعد به دلیل اختلاف تئوریک او و آدلر هر دو از جنبش بیرون آمدند. آزمون تداعی و مفهوم کمپلکس یا عقده به همان سالهای نخست برمیگردد و یونگ بعدها چندان از آنها استفاده نکرد. به گفتهٔ او نخستینبار اصطلاح عقده را یونگ به کار برده است.
یونگ در تعریف عقده میگوید بخشی از احساسات و مفاهیم هست که انرژیهای متراکمی پیرامونشان وجود دارد و خودآگاهی نمیتواند بهراحتی در آنها نفوذ کند؛ مثل نقطهٔ کور. او این مفهوم را خیلی فرویدی میداند، چون فروید دنبال این بود که ببیند ذهن خودآگاه کجا به دلیل هیجانها چیزی را واپس زده است. در آزمون تداعی واژهای را میگویند و آزمونشونده باید بدون فکر اولین چیزی را که به ذهنش میرسد بگوید، و زمان پاسخ با کرونومتر سنجیده میشود. اگر واژهای مثل مادر کمپلکسی را لمس کند، زمان پاسخ از میانگین خارج میشود؛ از این راه نقطههای تجمع انرژی عاطفی پیدا میشود.
فروید و یونگ: دو ناخودآگاه
او میگوید فروید خیلی بیشتر از یونگ درمانمحور است، و یونگ به گمان او خیلی زود، از همان آغاز جدایی از فروید، آن تعهد را کنار گذاشت؛ حجم کوچکی از کارهایش به شیوههای درمانی اختصاص دارد. در عوض یونگ حجم زیادی نقد فرهنگی تولید کرده، مثلاً دربارهٔ چنین گفت زرتشت، اسطورهها، سیاست قرن بیستم و یوفو. او میگوید باید خودشان را جلو بگیرند، چون آثار یونگ به چیزی که میخواهند خیلی نزدیک است.
تفاوت را در تعبیر دو نفر از ناخودآگاه میبیند. ناخودآگاه فرویدی بیشتر شبیه زبالهدانی یا پستویی است که چیزهای ناخواسته را به آنجا منتقل میکنیم؛ این انتقال حالتی بیمارگونه دارد و منشأ بیماری هم میشود. اما فروید در متن فشردهای که اواخر عمر نوشته دستکم در حد یک جمله میگوید همهٔ ناخودآگاه چنین نیست و بخشی از آن عمیقتر است و به تجربههای شخصی ربطی ندارد؛ ولی تأکید میکند آن بخش در دسترس مطالعه نیست. به گفتهٔ او فروید چون درمانمحور بود عامدانه به ناخودآگاه شخصی پرداخت، و انگیزهٔ اولش شناخت انسان نبود.
به نظر او مشخصهٔ اصلی یونگ کنجکاوی مهارنشده است. یونگ در خاطراتش میگوید کنجکاوی نسبت به محتویات عمیق ناخودآگاه به حدی رسیده بود که داشت دیوانه میشد؛ به کتابفروشیهای سوئیس و اتریش سفارش داده بود کتاب کیمیاگری برایش پیدا کنند، چون به این نتیجه رسیده بود محتوای کیمیاگری با مسائل عمیق ناخودآگاه ارتباط دارد. روی خودش آزمایشی کرد: میخواست در طول روز به حالتهایی شبیه خواب فرو برود تا محتویات ناخودآگاهش را یادداشت کند. به گفتهٔ او فروید چنین کاری به هیچ وجه نمیکرد، چون آدم بسیار محتاطتری بود.
یونگ به همان جایی حمله کرد که فروید نمیخواست وارد شود: ناخودآگاه جمعی، چیزی که به نظر میرسد میان همهٔ آدمها مشترک است و به بیماری ربطی ندارد. از نظر یونگ رفتارهای فرهنگی سالم هم تحت تأثیر این بخشاند. فروید رسماً میگفت نمیشود جلوتر رفت، چون به احساس او این بخش عمیق اصلاً جایی ظاهر نمیشود.
ناخودآگاه بهمثابه مخزن معرفت
به گمان او فروید به وجود منابع منظمی که قابل مطالعه باشند چندان معتقد نبود، و فکر میکند نظر فروید بیشتر این بود که نمیشود این بخش را بهطور کنترلشده آزمود؛ یونگ برعکس معتقد است در رؤیاها و اسطورهها منابعی هست که میشود به آنجا دسترسی پیدا کرد. با این حال او یادآوری میکند که یونگ بعد از فروید این کارها را کرد، و فروید در فضای روانکاوی جنگید تا جا بیندازد که ناخودآگاه وجود دارد و قابل مطالعه است. او فکر میکند این جمله از خود یونگ است: «ناخودآگاه، زبالهدانیِ خودآگاهِ بشر نیست»؛ بلکه منبع عظیمی از معرفت است که گویا تجربهٔ همهٔ اجداد بشر در آن جمع شده است.
به گفتهٔ او در دیدگاه یونگ، برخلاف فروید، حسی مثبت نسبت به ناخودآگاه هست و فکر میکند در طول عمر یونگ این حس مثبتتر شد. او به این مثالها اشاره میکند: گویا در هر موجود زندهای نوعی آگاهی هست که میتواند بیمار شود یا بمیرد، بدون تجربهٔ مرگ؛ و نوزاد اگر چیزی با سرعت زیاد به طرفش بیاید جاخالی میدهد، بیآنکه کسی آموزش داده باشد. از بیرون نمیتوان راحت تشخیص داد که چنین رفتاری از خودآگاهی است یا غریزه؛ او میگوید ناخودآگاه جمعی از دید یونگ چنین مخزن آگاهی است.
جزیره و اقیانوس
به گفتهٔ او از نظر یونگ فقط بخش خیلی کوچکی از ناخودآگاه به واپسرانی خاطرات برمیگردد و بیس آن فعالیتهای حیاتی است. تفاوت دیدگاه یونگ را در این جمله میبیند که «خودآگاهی جزیرهای است در اقیانوس ناخودآگاه»: منشأ خودآگاهی در ناخودآگاه است، نه برعکس. او میگوید فرهنگ غربی گویا انسان را معادل بخش خودآگاه میگیرد؛ یونگ بهشدت به این معترض است، آن را نقطهٔ ضعف بزرگ فرهنگ غربی میداند و معتقد است غربیها باید دوباره از شرقیها چیزی یاد بگیرند. او با این قید که اغراق میکند میگوید سالهای آخر عمر یونگ تقریباً بهوضوح چنین ایدههایی داشت و نزدیکترین فرهنگ به ایدههایش را چینی و هندی میدانست.
به نظر او، نه به این معنا که فروید تصریح کرده باشد، اختلاف عمده این است که ناخودآگاه فرویدی منشأش در خودآگاهی است. فروید برای توضیح اینکه چرا یکیدو سال اول زندگی را به یاد نمیآوریم به عقدهٔ ادیپ و تروما نیاز داشت؛ یونگ به هیچ ایدهای نیاز ندارد، چون هنوز آن جزیره از آب بیرون نیامده است.
او میگوید در غرب بیشترین توجه به بیرونیترین لایهٔ خودآگاه، یعنی تفکر قیاسی، است؛ تفکر ارسطویی الهام را تنها وقتی میپذیرد که به گزاره درآید و با قیاس ثابت شود. در عرفان شرقی عارف خود را تربیت میکند که حقیقت را بشناسد و لازم نیست قیاس تشکیل دهد. یونگ هرچه جلوتر میرود بیشتر متوجه میشود که منبع اصلی معرفت آن جزیرهٔ کوچک نیست؛ او این را قسمت اصلی میداند و با تأکید میگوید. به گفتهٔ او حتی در فارسی میگوییم «به فکرم رسید»، یعنی چیزی در سیستم شناختی رخ داده که کنترلی بر آن نداشتیم.
رؤیا و اسطوره بهعنوان منبع
او میگوید یونگ بهشدت آدم تجربهگری است و فکت جمع میکند، در حالی که فروید بهشدت آدم نظریهپردازی است. به جای استدلال منطقی برای ناخودآگاه جمعی، یونگ میکوشید فکت ارائه کند، مثلاً رؤیاهای سیاهپوستهای آفریقایی در آمریکا که در آنها شخصیتها یا نمادهای اسطورههای یونانی ظاهر میشود. او میگوید شک ندارد که این آدمها اسطورهٔ یونانی نشنیدهاند؛ به نظر او تنها راه توجیه برای یونگ این است که منشأیی باشد که اسطورهها را تولید کرده و حالا در رؤیای این آدم فعال است.
به گفتهٔ او فروید میکوشید روانکاوی را بر زیستشناسی بنا کند، ولی یونگ گویا علم جدیدی مستقل میسازد و حتی ادعا میکند رؤیا را میتوان برای پیشگویی آینده به کار برد؛ او این را هم عیب میداند هم امتیاز، و میگوید به همین دلیل یونگ در مجامع آکادمیک جای خوبی ندارد. او از یونگ نقل میکند که بیماری در رؤیایش دستگاهی عجیب دیده بود و شرح خواب مشابهی در یادداشتهای یک کشیش قرونوسطایی هم پیدا شد، و آدمهایی که از کیمیاگری چیزی نشنیده بودند رؤیاهایی با نمادهای کیمیاگری تعریف کردند.
او میگوید فروید از کسی که رؤیا دیده تداعی آزاد میخواهد تا به خاطرههای کودکی برسد و رؤیا را مثل نشانهٔ بیماری میبیند، در حالی که یونگ خیلی کمتر تداعی میگیرد و رؤیا را منشأ معرفت میداند، حتی پیشگویانه. یونگ توجیه علمی نمیدهد و میگوید نتیجهٔ مطالعات تجربیاش است: «صد هزار رؤیا را مطالعه کردم».
رشد در برابر لذت
تفاوت عمدهٔ دوم، به گفتهٔ او، این است که در فروید لذتطلبی، به معنای دور شدن از تنش، معادل ذات انسان است، ولی در یونگ جایش را چیزی مثبت میگیرد: خواست اصلی مکانیسم روانی، مخصوصاً ناخودآگاه، طی کردن مسیری است که به رشد میانجامد. همانطور که جسم کودک غذا میخواهد تا رشد کند، روان هم پس از تکمیل رشد جسمانی شروع میکند به تکمیل شدن. بنابراین رشد مفهوم مرکزی و لذت مفهومی ثانوی میشود.
او میگوید اگر از فروید بپرسند چرا کودک غذا میخورد میگوید برای لذت، و یونگ میگوید سیگنالهایی از اعماق روان میرسد و پاداش پاسخ به آنها لذت است؛ او میپذیرد که دربارهٔ کودک هر دو توضیح ممکن است و این جای بحث دارد. پس از پایان رشد جسمانی و تولید مثل، به نظر یونگ هنوز سیگنالهایی میآید که مسیری را نشان میدهند که ممکن است لذتبخش نباشد. او میگوید یونگ نگاه مثبتتری دارد: در فعالیتهای روانی حقایق ظاهر میشوند و گویا میشود مبنای اخلاقی یا هنر را هم آنجا گذاشت؛ اما شاید حق با فروید باشد و در این باره نمیشود قضاوت ارزشی کرد.
دین، نماد و عرفان
در بحث پرسشها از استفادهٔ یونگ از عرفان میپرسند. او میگوید یونگ در تنظیم مفهوم فرایند فردانیت از متون عرفانی کهن هندی و چینی الهام میگیرد، همانطور که از اسطورهها؛ و میگوید لزوماً نباید به حقیقت عرفان معتقد بود تا از آن استفاده کرد، همانطور که دربارهٔ اسطورهها هم چنین است. یونگ نمادپردازی دینی را بینهایت مفید میدانست، چون ناخودآگاه جمعی بشر در قرنها آن را تولید کرده، و میگفت: «اگر میخواهید کنارش بگذارید باید چیزی جانشینش کنید».
به گفتهٔ او یونگ معتقد بود جنگهای جهانی و آشفتگی قرن بیستم در اثر دور شدن از مذهب پدید آمده و نمادپردازی مدرنی جانشینش نشده است. او در این توضیح از جمع شدن کمونیستها در میدان سرخ مثال میآورد که کاری آیینی انجام میدهند، و میگوید اگر نماد و آیین را از بشر بگیرند سرگردان میشود و قهرمانش هیتلر میشود. او میگوید دستکم تا اواخر عمر یونگ تأکید داشت که این نمادها را اشاره به واقعیت نمیداند، هرچند به نظر میآید در سالهای آخر جاهایی تعهدات عقیدتی هم پیدا کرده بود.
تفکر و عاطفه
در ادامه بحث به تقابل تفکر و عاطفه برمیگردد. او میگوید طبق فکتهای نوروساینس اینها در جاهای مختلف مغز شکل میگیرند و کسانی که خیلی به مسائل فکری میپردازند دچار ضعف عاطفی میشوند و برعکس. هنگام فکر کردن باید یکی را کمی خاموش کرد؛ پختگی یعنی رسیدن به تعادل میان خودآگاه و ناخودآگاه، تفکر و احساس، حس و شهود. او فکر میکند «عقل» در متون دینی به همین تفکری اشاره دارد که هم از قلب کمک میگیرد هم از مغز.
به گفتهٔ او احساس در معنای یونگی ارزشگذاری است، مثل «دوست دارم پس خوب است»، و با معنای فارسی «آدم بااحساس» فرق دارد؛ آدم متفکر از اصول کلی نتیجه میگیرد. متفکر مثلاً اگر قاعدهاش این باشد که دروغ نباید گفت پایبند میماند، ولی نمیتواند وضعیتهای واقعی را بهراحتی به گزاره بشکند؛ آدم فیلینگ وضعیتهای عاطفی را بهتر حس میکند. آدم پخته از همهٔ وجودش استفاده میکند. در پایان دربارهٔ تست آنلاین میگوید به نظرش بخش فیلینگ آن ایراد دارد، چون برای تربیت غربی طراحی شده؛ ولی اکثر آدمهایی که میشناخته، درونگرایی و برونگراییشان خیلی خوب درآمده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه