او بحث رویا از دیدگاه یونگ را ادامه میدهد و میگوید مفهوم آرزو در تئوری فروید را میشود نگه داشت و به آرزوهای ناخودآگاهتر، مثل تعادل و رشد، تعمیم داد. بعد از کاربرد نظریههای فروید و یونگ و لکان و از دسترسی به ناخودآگاه میگوید، و در پایان وارد تفسیر عملی رویا میشود، با این نکته که اول باید سنجید رویا چقدر رئالیستی یا نمادین است.
چرا بحث رویا ادامه دارد
او میگوید جلسهٔ گذشته بهجای آرکیتایپها وارد بحث رویا شد و این جلسه هم همان را ادامه میدهد، چون فکر میکند هنوز دادههای تجربی را به اندازهٔ کافی مطرح نکرده است. آرکیتایپها از رویاها و اسطورهها کشف شدهاند و به نظر او این بخش هنوز از لحاظ تئوری مشکلاتی دارد، پس طبیعی است بخش تجربیِ قویتر را ترجیح بدهد. یونگ هم دربارهٔ اینکه آرکیتایپها چیستند حرف مبهمی میزند، مثلاً بازمانده تجربیات اجداد، و هیچوقت تأکید نمیکند که واقعاً تئوری ارائه میدهد.
به احساس شخصی او، تفسیر رویا جزو قویترین قسمتهای نظریهٔ یونگ است، و تمایلش به یونگ نسبت به فروید از تجربهٔ شخصی خودش با رویاها آمده؛ نمیتواند این تجربه را منتقل کند، ولی حاضران را دعوت میکند برای قضاوت میان دو نظریه خودشان را بسنجند، چون رویاهای شخصی ملاک خوبی است.
او میگوید چه فروید راست بگوید چه یونگ، در رویاها اطلاعات ارزشمندی هست. از دید فروید دربارهٔ ویژگیهای روانی و عقدهها و مشکلات مانده از کودکی؛ از دید یونگ علاوه بر این، حقایقی دربارهٔ زندگی و آیندهٔ نزدیک به طور متعارف و موقعیتی که آدم متوجهش نیست. یونگ نمیگوید ناخودآگاه غمخوار ماست، ولی میشود مثل یک زبان سطح بالا چنین حرف زد؛ واقعیت این است که ناخودآگاه برای خودش کار میکند و به سمت تعادل و رشد میرود.
آرزو نزد فروید و تعمیم آن
به یادآوری او، در نظریهٔ فروید در رویا آرزویی تحقق پیدا میکند، در سادهترین حالت آرزوی ادامهٔ خواب؛ انرژیهای روانی در جهت لذت و دور شدن از تنش جاری میشوند، پس هر رویا در بطنش باید لذتبخش باشد. محتوای پنهان رویا با سانسور و اعوجاج نشان داده میشود؛ مثلاً پسری که آرزوی پنهان دارد پدرش را بکشد، در خواب میبیند پدرش به شکلی دیگر مرده و گریه هم میکند.
در نگاه یونگی، به گفتهٔ او، آرزوهای ناخودآگاه فقط آرزوهای کودکی نیستند، بلکه آرزوهای مکانیسمهای جسمانی و روانی ما هستند، مثل میل به تعادل و رشد. میشود مفهوم آرزو را نگه داشت ولی ناخودآگاهترش کرد، یعنی آرزویی که حتی لحظهای در خودآگاه آدم نبوده؛ پس لازم نیست برای هر رویا دنبال آرزوی پنهان کودکی گشت، و میشود دنبال آرزوهای عمومی بشر گشت. به همین دلیل زبان سطحبالا، که ناخودآگاه پیام میدهد، اشکالی پیدا نمیکند.
او میگوید تعادل را میشود پدیدهٔ فیزیولوژیک دید: ۹۹٫۹ درصد ژنوم انسان در همهٔ آدمها مشترک است، هرچند لازم نیست همه نقطهٔ تعادل مشترک داشته باشند و هر انسان وضعیت تعادل طبیعی خودش را دارد.
حاشیه: ایرادی دربارهٔ تکامل
یکی از حاضران میگوید به نظریهٔ تکامل ایرادهایی وارد است. او مسئولیتش را قبول نمیکند و میگوید به نظرش نتیجهٔ آن ایراد این است که زیستشناسها باید دنبال مکانیسمهایی غیر از موتاسیون به معنای فعلی بگردند، نه اینکه نظریهٔ تکامل رد شود. بهعنوان ریاضیدان میگوید واضح است جهشهای کوچک برای این تنوع در زمان کوتاه کافی نیست و به انتقال ژن افقی اشاره میکند؛ ولی در پاسخ به پرسش دیگری میگوید احساس شدیدی ندارد و فکر میکند زیستشناسان احتمالاً مکانیسمهای جدید پیدا میکنند.
کاربرد نظریهها و لایههای اثر هنری
او میگوید ناخودآگاه یونگ خیلی عمیقتر و دورتر از آگاهی است و قصد ندارد بگوید کدام نظریه بهتر است؛ هر کدام در زمینههایی کاربرد بهتری دارند. نظریهٔ فروید در نقد ادبی و سینما بیشتر کاربرد دارد، چون هنرمندی که فیلم میسازد در حالتی میان خودآگاه و ناخودآگاه است، نه در اعماق ناخودآگاه مثل چیزی که اسطوره را به وجود میآورد.
ممکن است در جلسهای فیلمی را بحث کند که فکر میکند ۹۹ درصد یونگی است: «رنگ انار» از Parajanov، که به گفتهٔ او کارگردان در مصاحبهای گفته به ناخودآگاه خودش سفارش میدهد و خوابی دربارهٔ صحنه میبیند. اگر این راست باشد، فیلم در حالت نزدیک به خودآگاه ساخته نشده و در آن چیزهایی هست که کارگردان تجربهشان نکرده، مثل مکانیسم اسطوره. او میگوید یک اثر هنری میتواند سه لایه داشته باشد: خودآگاه، ناخودآگاه شخصی که با تحلیل فرویدی درمیآید، و زیرش چیزهای اسطورهای.
پذیرفتن حرفهای یونگ دربارهٔ رویا حرفهای فروید را حذف نمیکند: رویا میتواند از لایههای مختلف ناخودآگاه آمده باشد، و باید اول عمقش را تشخیص داد. اگر رویا شخصی است و به تجربههای روزانه و آرزوهای کودکی مربوط است، تکنیک تداعی فروید خوب است؛ نظریهٔ یونگ را میشود تعمیمی از نظریهٔ فروید دید.
دسترسی به ناخودآگاه و بحث دربارهٔ لکان
یکی از حاضران میپرسد وقتی به ناخودآگاه دسترسی نداریم، چگونه دربارهٔ آن حرف میزنیم. او میگوید روانکاوی مجموعهٔ تکنیکهایی است که قرار است محتویات و مکانیسمهای ناخودآگاه را در اختیار ما بگذارد؛ دسترسی مستقیم نداریم، ولی نمیشود گفت دسترسی نداریم، چون ناخودآگاه در بیماری و رویا و آثار هنری و حتی در زبان ظاهر میشود. فروید دربارهٔ ناخودآگاه جمعی میگوید نمیتوانیم بشناسیمش، و یونگ میگوید به نحوی میشود.
حاضر دیگری از جایگاه کسی که روانکاوی میشود تجربهٔ شخصی را میگوید. او میگوید لکان معتقد است کسی که میخواهد روانکاو شود باید روانکاوی شده باشد، مثل دادن خرقه میان شیخها در مکاتب عرفانی. او میپذیرد شناخت روان خود تا حدی به طی کردن پروسه بستگی دارد، ولی اینکه «من حرفهای فروید را نمیفهمم تا روانکاوی نشوم» را حرف خیلی بزرگی میداند، چون مثلاً بدون طی کردن عرفان عملی هم میشود عرفان نظری را فهمید. به گفتهٔ او فروید چنین اعتقادی نداشت، هرچند اگر آدمی خودش را به نوعی روانکاوی کرده باشد خیلی جا بهتر است.
دربارهٔ شعار «بازگشت به فروید» میگوید به نظرش لکان بیشتر فروید پیش از ۱۹۱۵ را میخواند و سهگانهٔ ایگو و سوپرایگو و اید را تقریباً در آثارش نمیبینیم. او با لکان مشکل ندارد و شاید لکان از فروید جالبتر هم باشد، ولی گفتن اینکه لکان فروید را درست تفسیر میکند را اشتباه میداند. او به حاضر تذکر میدهد که آن جلسات بهشدت لکانیاند و آن فروید، فروید نیست. منظورش از «زیرزمینی» غیرمجاز و اینها نبود؛ میگوید این حرفها شبیه بحثهایی است که فرقهها میکنند: کسی که آیین را طی نکرده حقیقت را نمیبیند.
عدم تعادل، کوهرنسی و آرزوهای روزمره
او میگوید مفهوم عدم تعادل را میشود تا این حد بسط داد که هر برداشت غلطی در خودآگاه، یعنی هر دور شدن از حقایق، در دیدگاه یونگ نوعی عدم تعادل باشد. اینکه این در کجای ذهن یا جسم ذخیره میشود به نظرش مبهم است؛ لکان شاید بتواند کمک کند بفهمیم ناخودآگاه چطور فرمیشن غلط را تشخیص میدهد. میشود فرض کرد ناخودآگاه پردازندهٔ بسیار قوی است که اطلاعات روز را پردازش میکند، ولی یونگ دربارهٔ اینکه چطور مکانیسمهای روانی چنین ویژگیهایی دارند توضیحی نمیدهد.
او به دیدگاه کوهرنسی در فلسفهٔ تحلیلی اشاره میکند: اگر شناختهای درستی داشته باشیم و پایهٔ آنها سیستم کوهرنت خوبی باشد، اطلاعات غلط میتواند آشوب ایجاد کند و مکانیسمهای شناختی در زمان خواب نسبت به آن واکنش نشان دهند. او میگوید این توضیح خیلی جزئی است و ادعا نمیکند همهچیز را با لکان میشود توضیح داد؛ نظریهٔ یونگ بهشدت تجربی است.
او صد بار تکرار میکند که نظریه این نیست که موجود دانا و خیرخواهی در ناخودآگاه نشسته؛ حرفزدن به این شکل فقط راحتتر است. به گفتهٔ او مکانیسم فروید را میشود حفظ کرد، و خود فروید هم در تحلیل رویاها همیشه به کودکی برنمیگردد؛ بیشتر تحلیلهای فروید دربارهٔ آرزوهای پیشپاافتادهٔ روزمره است، مثل رویای ایرما، ولی تحلیل نهایی را به آرزوهای کودکی میرساند. او میگوید اینجا تحلیل نهایی به خواستهٔ ناخودآگاه عمیق دربارهٔ رسیدن به تعادل دینامیک میرسد.
آغاز تفسیر عملی: سطح رئالیستی و نمادین
او برای تفسیر رویا با مبانی یونگی کتاب «رویا و تعبیر رویا از دیدگاه روانشناسی یونگ» از ارنست آپلی با ترجمهٔ دلارای قهرمان را معرفی میکند: کتابی ساده که اساساً یونگی است و در سالهای اخیر در بازار نبوده؛ هر بار انتشاراتش میگوید زیر چاپ است. کتاب دیگری هم هست به نام «ده هزار تعبیر خواب» که نصفش تئوری و نصفش بررسی نمادهاست.
اولین نکته در برخورد با رویا این است که تعیین کنیم رویا تا چه حد نمادین است. در مثالی، مادری رویا میبیند که نوزادی را مدتهاست یادش رفته به او سر بزند؛ ممکن است معنایش واقعاً بیتوجهی به فرزند باشد یا کودک درونی او که رها شده، یا امکانات روانی تازه. برادر و حیوانات در رویا هم همین ابهام را دارند. اگر فضای رویا آشنا و رئالیستی باشد، رویا بیرونیتر است؛ اگر زن خودش را در دهلیزی ناشناس ببیند، نباید فکر کنیم به چیز واقعی اشاره دارد. هرچه رویا دورتر از واقع باشد، احتمالاً اطلاعات عمیقتر روانی در آن ظاهر میشود؛ او تأکید میکند این قاعدهٔ قطعی نیست.
پدر در رویا میتواند خود پدر باشد یا در سطحی نمادینتر نمایندهٔ سنت و قانون، که لکان هم روی آن تأکید میکند. او رویایی را از یونگ نقل میکند، که فکر میکند واقعاً از حافظه نقل میکند: دختری خودش را روی تپهای ناآشنا میبیند و پدرش را موجودی غولپیکر که او را بلند میکند و شروع میکند به چرخاندن؛ یونگ این را تجلی نمادین مفهوم پروردگار میداند. به گفتهٔ او نمیشود برای رویاها دیکشنری ساخت؛ نمادها در بافت معنا پیدا میکنند. نمادهای جنسی فروید هم در عمومیت خود هست، ولی ممکن است چاقو در رویایی حس برندگی نداشته باشد و مثلاً براق بودنش مطرح باشد؛ و او میگوید احساسش این است که رویای رئالیستی محض نداریم یا بسیار نادر است، چون هر رویایی جایی پیچی دارد که با واقعیت نمیخواند و معنا همانجاست.
مثلاً در رویایی که کسی با دوستانش در همان رستورانی که همیشه به آن میرفتند غذا میخورد و گارسون در ظرف یک کلاه میآورد، تمام تفسیر به همین کلاه برمیگردد. هرچه رویا رئالیستیتر باشد سمبولیسم کمتری لازم است و هرچه دورتر شود به سمبولیسم یونگی و ناخودآگاه جمعی نزدیک میشود. در رویای دیگری، کسی در جمعی منتظر است حرف خودش را بزند و دیگران فرصت نمیدهند؛ به نظر او این رویا نشان میدهد آن آدم در روابط اجتماعیاش مشکل دارد، هرچند حتی در چنین رویایی هم سطحی نمادین هست.
رویاهای یوسف، خواب بزرگ و تداعی
او میگوید اگر کسی بپذیرد که قطعهای از آینده میتواند در رویا بیاید، آن رویا ممکن است اصلاً نماد نداشته باشد. از آدمهای مطمئن چیزهایی شنیده که ردکردنشان سخت است و از یک نفر غیرمستقیم شنیده که همسرش را پیش از ملاقات در رویا دیده؛ خیلی از این گزارشها را باور نمیکند، ولی در یک مورد مطمئن است آن آدم دروغ نمیگوید.
در داستان یوسف، رویای ساقی رئالیستی است و با نمادگرایی ملایم تعبیر میشود. در مقابل، رویای پادشاه دربارهٔ گاوها رئالیستی نیست و به تعبیر نمادین عمیقتری نیاز دارد. یونگ رویاهای بزرگی را که از سطح فردی بیرون میروند «خوابهای بزرگ» مینامد، و ویژگیشان این است که بیننده فقط ناظر است، مثل دیدن یک فیلم؛ او میگوید رویای پادشاه بافت چنین خوابی را دارد.
در رویای بینابین، که خیلی رئالیستی یا خیلی نمادین نیست، ممکن است از شیوهٔ شاگرد فرویدی استفاده کند و بپرسد این آدم برای تو چه معنایی دارد؛ تداعی به شرطی که رویا در زمینههای شخصی اتفاق افتاده باشد. به گفتهٔ او حرف اصلی این جلسه بهعنوان مقدمه این است که یکی از مهمترین و اولین کارها این است که کسی میزان دور و نزدیک بودن رویا را از حالت رئالیستی بسنجد. او نگران نیست که این بحث مربوط به رویا طول بکشد؛ لکان به نظر او چیزی به شیوههای تفسیر رویا اضافه نکرده که بحث را برای آن عقب بیندازد، ولی چیزی هم اضافه کرده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه