جلسه با مقایسهٔ شیوهٔ تفسیر رویا در یونگ و فروید آغاز میشود و دربارهٔ اهمیت رویا و راه ثبت کردنش ادامه مییابد. سپس رویا متنی نمادین دانسته میشود و با رویاهای داستان یوسف درجهٔ نمادین بودن بررسی میشود. در میانه بحثی دربارهٔ یونگ و دین و گفتوگو با یکی از حاضران پیش میآید، و جلسه با احساس در رویا، معرفی چند کتاب و هدف جلسات پایان مییابد.
مقایسهٔ تفسیر رویا در یونگ و فروید
او میگوید رویا راه خوبی برای مقایسهٔ نظریهٔ یونگ با فروید است؛ مقدار زیادی از اعتمادی که به ایدههای یونگ پیدا کرده از این بوده که در تفسیر رویا شیوهٔ او بهتر از شیوهٔ فرویدی کار میکند. به نظرش طبیعی است، چون فروید بیشتر با افراد بیمار و رواننژند کار کرده و یونگ با آدمهای سالم؛ پس برای کسانی که اختلال روانی شدید ندارند شیوهٔ یونگ بهتر است، و شاید برای افراد دچار روانپریشی شیوهٔ فروید تا حد زیادی بهتر باشد.
به گفتهٔ او داوری میان دو نظریه مقدار زیادی به تجربهٔ شخصی برمیگردد، چون آزمایشگاه خوبی برای مقایسه نمیشود ترتیب داد؛ هر کس میتواند رویاهای خودش را بعداً در زندگی شخصیاش با دو تفسیر بسنجد. اگر تفسیر یونگی نشان دهد رویا پیشگویانه است و کسی ببیند آن اتفاق افتاده، یقین میکند این نظریه برتری دارد. فروید هم منکر رویای پیشگویانه نبود و در کتاب تفسیر رویا مختصراً به آن اشاره میکند.
اهمیت رویا و ثبت آن
او میگوید دلیل ادامهٔ بحث دربارهٔ رویا این است که برای هر کس در زندگی شخصیاش مهم است؛ او کاملاً قانع شده که در رویا اطلاعات مفیدی دربارهٔ وضعیت روانی و موقعیت زندگی انسان هست، و به کار نقد فرهنگی و درک آثار هنری هم میآید. پیشنهاد کرده بود هر کس مایل است رویاهای تکراری خودش را بیاورد، چون یونگ تأکید دارد این رویاها مهماند؛ رویاهای تکاندهنده و رویاهایی که از کودکی در ذهن ماندهاند هم مهماند. یونگ دختری بسیار افسرده را مثال میزند که احتمالاً در کودکی دیده بود چیزی مثل غول یخی وارد اتاق شد و دستش را روی شکم او گذاشت و تمام بدنش یخ زد؛ یونگ اضافه میکند که آن دختر مدت کوتاهی پس از تعریف رویا خودکشی کرد.
او اکیداً توصیه میکند هر کس برای خودش آزمایشگاهی تشکیل دهد؛ لازم نیست رویاها در کلاس مطرح شود. اگر کسی بخواهد رویایی بفرستد، میتواند اکانت جدیدی بسازد و متن رویا را ایمیل کند تا او اگر پرسشی داشت بپرسد؛ و اکیداً توصیه میکند «رویاهای افراد دیگر را نفرستید».
برای او عجیب است که مهم بودن رویا برای همه بدیهی نیست، چون هیچ مکانیسم طبیعیای در بدن بیفایده نیست. از قدیم بسیاری از فرهنگها به رویا حالتی مقدس میدادند؛ یونگ میگوید در قبایل آفریقایی با اینکه جایزهٔ مالی گذاشته بود کسی رویایش را تعریف نمیکرد و رویاهای به نظرشان کماهمیت را نمیگفتند. هر شب رویا میبینیم و اغلب به یاد نمیماند؛ همین که کسی تصمیم بگیرد به رویاهای خودش توجه کند احتمال اینکه رویاها به یادش بماند بیشتر است، و یونگ میگوید این تصمیم باعث میشود آدم رویاهای مهمتری ببیند.
رویا را باید ثبت کرد و به حافظه اعتماد نکرد: به دلیل تضاد خودآگاهی و ناخودآگاهی رویا فراموش میشود، و اگر فراموش نشود خودآگاهی بعداً آن را به میل خودش تحریف میکند. او میگوید بارها به یادداشتهای خودش رجوع کرده و دیده با آنچه به یاد داشت فرق دارد. بیدار شدن ناگهانی احتمال به یاد ماندن را خیلی کم میکند و بیدار شدن تدریجی بهتر است؛ اولین افکار لحظههای بیداری هم معمولاً به معنای رویا ربط دارند، هرچند قطعی نیست.
رویا چون متنی نمادین و تداعی آزاد
او میگوید همهٔ شیوههای تفسیر رویا آن را متنی نمادین میدانند که محتوایش مستقیم در آن نیست و باید به گزارههایی تبدیل شود که برای خودآگاه معنادار باشند. رویا معمولاً داستانی دارد و غالباً رئالیستی نیست، و بخش عمدهٔ فهمیدن آن درک نمادهاست. فروید از خود کسی که رویا را دیده میخواهد تداعیهایی را که در ذهنش هست بگوید، مثلاً خانهٔ ناآشنا تو را به یاد چه میاندازد؛ یونگ به این استفاده از تداعی انتقاد دارد.
یونگ نقل میکند در قطار، در حالت خوابوبیداری، با دیدن تابلوهای کنار راه به تداعیهایی رسید و این برایش ثابت کرد تداعی به چیزهای معنادار میرساند، ولی لزوماً آنچه به آن میرسیم معنای رویا نیست. تداعی آزاد از هر نقطهای شروع شود به کمپلکسهای روان میرسد، مثل سیستم دینامیکی که از هر نقطهٔ شروع به نقاط جذب میرسد؛ پس شیوهٔ فروید کمپلکسها را مییابد ولی نمیشود گفت آنچه مییابد معنای نهانی رویاست.
یونگ هرچه جلوتر میرود بیشتر نمادها را ثابت و بشری میداند؛ مثلاً شیر در رویا معنای ثابتی دارد، مگر در حالت خاص، مانند کسی که همان روز شیری به او حمله کرده. او میگوید تقریباً چیزی نیست که یونگ بگوید و اشارهای از آن در کار فروید نباشد: فروید هم نمادهای ثابت داشت، مثلاً نمادهای نرینه و مادینه، و مینوشت سوار قطار شدن در رویا میتواند با احتمال خوبی یعنی کار دارد تمام میشود. پس آدمهای افراطی طرفدار فروید که پیشگویانه بودن یا ثابت بودن نمادها را خرافه میدانند و تقصیر یونگ میدانند به نظر او اشتباه میکنند.
فروید بهعنوان رواندرمانگر دنبال کمپلکسهای بیماران است و شیوهٔ تفسیرش همین را انجام میدهد؛ او میگوید با یونگ موافق است که این شیوه معنای واقعی رویا را درنمیآورد. برای آدمهای سالم، که کمپلکس کمتری دارند، شیوهٔ یونگ بهتر کار میکند، ولی او شیوهٔ فروید را بیمعنا نمیداند و بیشتر هواداران فروید از نتایج عملی راضیاند.
رویاهای یوسف و درجهٔ نمادین بودن
او برای ورود به کار عملیتر از رویاهای معروفی شروع میکند که در داستان یوسف در قرآن آمدهاند: رویای یوسف، رویای پادشاه و رویای دو زندانی. زندانی اول در خواب میبیند برای پادشاه، یا کسی که برایش کار میکرد، شراب میگیرد و یوسف تعبیر میکند که از زندان آزاد میشود و به کارش برمیگردد؛ زندانی دوم میبیند نان را روی سرش حمل میکند و پرندهها از آن میخورند. رویای اول سوررئال به نظر نمیآید و روزمره است، ولی رویای دوم بهوضوح نمادین است.
در رویای پادشاه هفت گاو چاق هفت گاو لاغر را میخورند؛ پادشاه در آن کاری نمیکند و فقط چیزی را میبیند، که او میگوید کمیاب است. رویای کودکی یوسف این است که یازده ستاره و خورشید و ماه به او سجده میکنند؛ رئالیستی نیست ولی خودش در آن مشارکت دارد، و چون رویای کودکی و بسیار عجیب است، بنا به دیدگاه یونگ باید رویای خیلی مهمی باشد. این رویاها از نظر شدت نمادین بودن فرق دارند: یکی رئالیستی، یکی نمادین با رگههایی از رئالیسم، و یکی کاملاً نمادین.
قاعدهٔ کلی این است که هرچه رویا نمادینتر باشد، معنایی که از تفسیرش درمیآید از آنچه در رویا دیده شده دورتر است: یوسف رویای زندانی دوم را چنین تفسیر میکند که مصلوب میشود و پرندهها به مغز سرش نوک میزنند، و تفسیر رویای پادشاه هفت سال فراوانی و هفت سال خشکسالی است و گاوی در بین نیست. گرایش طبیعی آدمها این است که آنچه دیدهاند را واقعی بدانند؛ متن رویا تا حد زیادی تعیین میکند این گرایش درست است یا نه، و در رویای سوررئال تفسیر رئال گرایشی کاملاً اشتباه است، مگر در موارد خاصی.
به گفتهٔ او سطح نمادگرایی رویا تا حد زیادی به اهمیت و عمق آن مربوط است. یکی از حاضران میپرسد آیا در متن اشاره شده که زندانی نانوا بوده؛ او میگوید اشاره نشده، و در رویای کاملاً نمادین شغل خواببیننده چندان مهم نیست. ولی در رویای رئال زندگی فرد مهم است؛ فروید رویا را با تداعیهای خود خواببیننده تعبیر میکند، و یونگ هرچند معناهای عمومی بیشتری دارد، باز جنبههایی از رویا به زندگی فرد مربوط است. مثلاً باید دانست کسی که خواب میبیند پدرش مادرش را کتک میزند واقعاً چنین صحنهای دیده یا نه، و تفسیر نمادین هم لایههایی دارد.
یونگ و دین
او میگوید پدر در رویا میتواند پدر خود فرد باشد، نماد سنت اجتماعی و فرهنگی، یا جانشین خدا؛ در مثال یونگ دختری پدرش را موجودی غولآسا میبیند. فروید خدای مذهب را فرافکنی پدر میداند. او وارد بحث مذهبی بودن یونگ نمیشود چون پاسخ روشنی ندارد؛ فقط میگوید یونگ تا حدود چهل پنجاهسالگی کاملاً ملحد بود و رسماً هم میگفت قبول ندارد.
به گفتهٔ او یونگ هرچه سنش بالاتر رفت به مفاهیم مذهبی نزدیکتر شد، ولی او جایی ندیده که یونگ رسماً اعلام کند به چیزی اعتقاد پیدا کرده است. حرف ثابت یونگ این بود که مذهب نیازهای عمیق روانی بشر را رفع میکند و به این راحتی نمیشود کنارش گذاشت مگر جایگزینی داشته باشی؛ مبارزه با مذهب برای روان ناامنی میآورد، و یونگ عمیقترین دلیل فاجعههایی مثل جنگ جهانی اول و دوم را همین میدانست که مردم پس از از دست دادن دین به چیزهایی مثل ناسیونالیسم معتقد میشوند.
او میگوید یونگ دستکم در نیمهٔ عمرش به مذهب نه بهعنوان چیزی که دربارهٔ واقعیت صحبت میکند، بلکه بهعنوان ابزاری مفید که بشر پدید آورده احترام میگذاشت؛ آیین و نمادگرایی لازم است و جهانی بدون نماد و شعائر بشر را وحشی میکند، که قرن بیستم نمونهٔ واضح آن است. به نظر او مهم نیست یونگ واقعاً مذهبی بوده یا نه. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ اینکه یونگ چگونه حرف فروید دربارهٔ پدر و خدا را رد میکند، میگوید یونگ آن را قبول ندارد؛ ولی حتی اگر قبول میکرد، چون فرایندی طبیعی بوده، به این راحتی نمیشود تصویر خدا را از فرهنگ بشر حذف کرد.
یونگ و تقدس تفکر خودآگاه
او تأکید میکند اینها را از طرف یونگ میگوید. به اعتراض یکی از حاضران که شعائر باعث میشوند فکر نکنیم، میگوید یونگ ممکن است بگوید دقیقاً خوبیشان همین است. حرف یونگ از ریشه ضد تمدن غرب است، که ریشهاش یونانی است و به خودآگاهی و تفکر توجه دارد و عواطف و ناخودآگاه را تحقیر میکند؛ روشنگری از نظر یونگ انحراف است و برای همین مجامع آکادمیک او را طرد کردهاند. شعائر تکراری انسان را لحظهای از تفکر خودآگاه رها میکنند و از نظر یونگ به اقیانوس عظیمی از حقایق درون وصل میکنند؛ از نظر عرفا نیز دستگاه شناختی مثل آینهای است که اگر جلویش گرفته نشود حقیقت در آن بازتاب پیدا میکند.
او به همان حاضر پاسخ میدهد که فکتهای تاریخیای که آورده غلط است، مثلاً دربارهٔ مادرسالاری و ارتباط مسیحیت با فرهنگ هلنیستی. دربارهٔ مارکس میگوید به نظر او مارکسیسم یکی از قویترین ایدئولوژیهای متفکرانه است. دربارهٔ بودیسم میگوید گفتههای آن حاضر غلط است و ملاک خوب بودن فرهنگ نباید تحرک اجتماعی باشد، چون بوداییها دنبال رشد فردیاند، که با زبان یونگ در فرهنگ غرب فراموش شده است.
احساس در رویا، کتابها و هدف جلسات
یکی از حاضران میگوید ممکن است صحنهٔ رویا واقعی باشد ولی فرد در آن حس غریبی داشته باشد؛ او میگوید چنین رویایی از کسی نشنیده و این بحث ذهنیتری است و بیرون از موضوع فعلی. ولی احساس در رویا اغلب مهم است: اگر کسی در رویا ببیند شکم پاره شده و خون میآید و احساس خونسردی داشته باشد، به احتمال زیاد نشانهٔ بیماری است، و اگر بترسد باید تعبیر نمادین کند. از هر کسی باید پرسید در رویا چه حسی داشت: اگر موقع انجام کاری حس بدی داشته، پیام رویا مثل این است که این کار را نکن، و اگر رویا پایان خوش دارد و حسش خوب است، تشویق میکند.
او چند کتاب معرفی میکند: «فرهنگ تعبیر خواب» از چتوین، کتابی کوچک و معتبر؛ «ده هزار تعبیر خواب» از پاملا بال، با بیشترین مدخلها، که کوشیده هر نماد را دستکم در سه لایه تفسیر کند و نصفش نظری است؛ و «رویا و تعبیر رویا»، که چاپش تمام شده است. او میگوید جلسهٔ آینده را به معنای نمادها اختصاص میدهد و بخشهایی از کتاب پاملا بال را میخواند، چون این کتاب برخلاف بقیه میکوشد بگوید چرا نمادها چنین معنایی دارند.
به نظر او هدف جلسات این است که اجمالاً بدانیم در روانکاوی چه اتفاقهایی افتاده و آن را در نقد فرهنگی به کار ببریم؛ مذهبی بودن یونگ ربطی به این ندارد، چون تقریباً با اطمینان میگوید بالای نود درصد حرفهای یونگ مستقل از اعتقاد شخصی او و اعتقاد دینی شنونده است، همانطور که پرسیدن از ایمان اینشتین در درس نسبیت بیربط است. اگر بخواهد به پرسش پاسخ دهد، میگوید فکر میکند توجیه اینکه نظریههای یونگ با مذهب سازگارند راحت نیست؛ یونگ بیشتر شبیه آنتیکرایست است تا کشیش، و بلافاصله میافزاید که حرف بدی زده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه