جلسه ادامهٔ بحث سمبولیسم است و با ثابتبودن معنی سمبلها و تفاوت شیوهٔ Freud و Jung آغاز میشود. سپس او به سمبلهای گیاه، آب و دریا، آسمان، صحرا، شهر، خانه و اعضای بدن میرسد. در پایان میپرسد این معانی ثابت از کجا میآیند و از همینجا به آرکیتایپها و آنیما میرسد.
ثبات سمبلها و روش Jung
او تأکید میکند که ثابتبودن معنی سمبلها فقط ایدهٔ Jung نیست و در Freud هم هست، ولی میزان ثبات در Jung بیشتر است، چون Jung به ناخودآگاهی جمعی معتقد است که مستقل از فرد وجود دارد. با این حال هر دو به شدت معتقدند که نباید برای سمبلهای رویا دیکشنری درست کرد: هر سمبل به نوع ظاهرشدنش در متن رویا وابسته است و در رویای جدید ممکن است معنای تازهای بیاورد که با معانی قبلی منطبق نباشد ولی بیربط هم نیست.
به گفتهٔ او Freud از اصول و مبانی تثبیتشده شروع میکند و تئوریاش را از یک پایگاه نظری منسجم میسازد، در حالی که ایدههای Jung بیشتر تجربیاند و دربارهٔ اینکه چرا سمبلها معانی ثابت دارند، تفره میرود یا حرف کلی میزند. دیدگاه شخصی او این است که کار Jung همان شیوهای است که روش علمی میگوییم.
او میگوید احساسش این است که در رنسانس و شروع انقلاب علمی هم اتفاقی شبیه این افتاد: کوپرنیک و گالیله به شدت تجربهگرا بودند و برای حرفهایشان دلیل قانعکنندهٔ تئوریک نداشتند، در حالی که طبیعیات ارسطو از پایگاه منطقی محکمی برخوردار به نظر میآمد. او فکر میکند Jung و یونگیها در وضعیت مشابهی هستند، و نکتهٔ مهمتر این است که اساس انقلاب علمی این بود که از توضیح دادن همهچیز معاف شویم: نیوتن فرض میکند که اجرام همدیگر را جذب میکنند و توضیح نمیدهد که این از کجا میآید.
هدف جلسات و منابع
او از آشفتگی نظریهٔ Jung دفاع میکند: لازم نیست بگوییم ناخودآگاه چگونه به این سمبلها دسترسی پیدا میکند؛ کافی است مدلهایی درست کنیم و رویاها را تفسیر کنیم و امیدوار باشیم نظریهها به تدریج تکمیل شوند، همانطور که در ساینس بارها اتفاق افتاده است.
تجربهٔ شخصی او با کتاب «تحلیل رویا»ی Jung این بود که احساس میکرد هر چه دلش میخواهد میگوید و منطقی وجود ندارد؛ فکر میکند همهٔ آدمها ممکن است همین احساس را پیدا کنند و در این جلسات میکوشد جلوی آن را بگیرد. به گفتهٔ او این شیوهٔ علمی است: رویاهای مختلف جمع میشود و سمبلهایشان آزمایش میشود تا مطمئن شویم سمبلها دستکم به معناهای ثابتی ظاهر میشوند. تجربهٔ قطعی خودش این است که هر قدر هم با این سمبلها آشنا باشید، بر رویاهایتان تأثیر نمیگذارد.
او میگوید از نظر اعتماد به درستی آنچه میگویند، چتویند را از همهٔ آن سه کتاب معتبرتر میداند و هر جا بین کتابها اختلافی هست، به نظرش چتویند برنده است؛ گرایش یونگی یا فرویدی خالص هم ندارد.
گیاه، میوه و شیرینی
به گفتهٔ او گیاهها برخلاف حیوانات، که به جنبههای غریزی اشاره میکنند، غالباً به جنبههای خیلی معنویتر حیات اشاره دارند و باغ بیشتر از هر چیزی نماد حیات است. شیرینی در رویا بیشتر از هر چیزی به شهوت اشاره میکند؛ شهوت پایینترین سطح غریزهٔ جنسی است، که از شهوات جسمانی تا حس زیباییشناسی و عشق و خانواده را در بر میگیرد. میوهٔ شیرین کمی از صرفِ شهوت بالاتر است و شاید نشاندهندهٔ عشقهایی باشد که شهوت هم در آنهاست؛ شیرینیها و کیک به شهوتِ خالصتری اشاره میکنند که عشق در آن نیست.
او رویای یکی از دوستانش را میگوید که برای ازدواج به کسانی مراجعه کرده بود که کیس معرفی میکنند: خواب دید میوهفروش گونی پر از میوه به او داده و همهاش کپک زده بود، بهویژه هلو و گلابی پوسیده. او میگوید شاید معنایش این باشد که آدمهایی که معرفی شده بودند سن بالایی داشتند یا مطبوع نبودند، و این شیوه مثل گونیِ دربسته است.
آب و دریا
او میگوید Jung با تأکید دریا و اقیانوس را بهترین نمادهای ناخودآگاهی جمعی میداند، چون آب با عواطف و ناخودآگاهی رابطه دارد و چون دریا خیلی بزرگ است و فقط سطحش را میبینیم. هر چه آب کوچکتر شود، معنی ناخودآگاهی جمعیاش را از دست میدهد؛ اگر در رویا در استخر خوب شنا کنید، میتواند معنایش این باشد که بر عواطف خودتان مسلط میشوید، و غرقشدن در دریای مواج نماد عواطف و جریانهای ناخودآگاه است که به آدم هجوم میآورند.
رودخانه معمولاً نماد گذر عمر و جریان زندگی است. آب نماد پاکی هم هست، به شرطی که در رویا استحمام وجود داشته باشد. او رویایی را میگوید که در یکی از کتابها نقل شده: آدمی بعد از دورهٔ بیماری طولانی خواب میبیند که وارد رودخانه میشود و خودش را تمیز میکند؛ این را از رویاهای سلامتی میداند که صبح احساس سلامتی میکند.
او رویای خودش را میگوید که نزدیک طلوع خورشید با دختری که نمیشناخت کنار دریا قدم میزده و با هم رفتهاند در دریا؛ شنا نمیکردند و راه میرفتند. به گفتهٔ او راه رفتن در دریا نهایت حس تسلط است: همانطور که به خودآگاهی مسلطید، به ناخودآگاهی خودتان هم مسلط میشوید.
رویای دیگری را میگوید که کسی فرستاده بود، دربارهٔ دختری که خواستگاری برایش آمده: در دریا راه میرود و یک دفعه میگویند کوسه در دریا هست و همه با وحشت فرار میکنند. به گفتهٔ او این رویا نشان میدهد این آدم از مواجهه با ناخودآگاه خودش هراس دارد؛ و فکر میکند آن آشنایی در او احساسات عمیقی ایجاد میکرد، ولی مشکلی پیش آمد و جریان قطع شد.
آسمان و صحرا
او میگوید آسمان حالت تعالی دارد. خورشید نماد مردانه و نمایندهٔ تفکر و خودآگاهی است و ماه نماد زنانه و نشاندهندهٔ احساسات و ناخودآگاهی؛ در تئوری Jung هر مردی در ناخودآگاهش زنی دارد و ماه میتواند در رویای مرد نماد آن باشد. او میگوید در یکی از کتابها با صراحت نوشته شده که دیدن خورشید سیاه در خواب شروع زوال عقل است.
به گفتهٔ او خواب ستاره یعنی ستاره خود موضوع رویا باشد، مثل خوابی که یوسف دید: ۱۱ ستاره به او سجده میکنند. ستارهها بهترین نماد برای دانشهای معنوی ناخودآگاه هستند، مخصوصاً تفسیر رویا، چون نقطههای نورانی در شب و ناخودآگاه هستند. یعقوب چون برادران به صورت ستاره ظاهر شده بودند، تعبیر میکند که یوسف تعبیر احادیث یاد میگیرد، و او این را اوج تسلط بر علوم ناخودآگاه میداند.
کویر و صحرا معمولاً محیطهای وحشتناکی هستند و دورههایی از حیات روانی را نشان میدهند که افسردگی ممکن است در آن به وجود بیاید، درست برعکس باغ. اما او میگوید رویای کویر میتواند معنای خوبی هم داشته باشد: آدمها در دورههای خشکی روانی ممکن است به دانش عمیقی نسبت به درون خودشان برسند و کویر آسمان پرستارهای دارد.
شهر، فصل، هوا و رنگ
به گفتهٔ او شهر به جامعه اشاره میکند، ولی غالباً لوکیشن در رویا نقش مهمی بازی نمیکند. رویای دانشجوی او این بود که شهر بمباران اتمی شده و احساسش این بود که همینجا تهران است و خودش هم دارد از بین میرود؛ به نظر او شهر نماد جامعه است و بمب اتم نماد خوبی برای خطر فرهنگ مدرن غربی است.
بهار و تابستان و پاییز و زمستان به دورههای زندگی اشاره میکنند: کودکی و جوانی و میانسالی و پیری. ایستگاه نماد خیلی خوبی است: کسانی که تصمیمهای مهم زندگیشان را میگیرند رویاهایی میبینند که در ایستگاه هستند و هر چه تصمیم اساسیتر باشد، فرودگاه بالاترین است.
او میگوید طوفان و سیل به دورانی اشاره میکنند که هجوم چیزهای عاطفی یا حوادث بیرونی زندگی را مختل میکند، و باران معمولاً نماد تجدید حیات است، ولی کاملاً بستگی به فضای رویا دارد. دربارهٔ رنگ میگوید در اکثر رویاها رنگ نقش مهمی بازی نمیکند.
خانه، جسم و اعضای بدن
او میگوید اولین لایهٔ سمبلیک این است که خانه نماد خانواده باشد؛ مثلاً اگر خانه ترک خورده باشد، احتمالاً اختلافهای خانوادگی دارد پیش میآید. ولی اگر در خانه تنها باشید و هیچ اشارهای به مسائل خانوادگی نباشد، خانه میتواند اشاره به وجود خودتان باشد. طبقات بالای خانه به زندگی معنوی اشاره دارند و زیرزمین به ناخودآگاه.
او پیدا کردن فضای جدید در خانه را رویای تکراری و کلاسیک میداند که معمولاً رویای خیلی شادیآوری است و جنبهٔ جدیدی از خود را نشان میدهد. رویای کسی را میخواند که در خانهاش کمدهایی کشف میکند و به اتاقی بین آشپزخانه و اتاق میرسد که در مایکروویوش عالمه نان تازه است. او آشپزخانه را منبع جدیدی از انرژی میداند و نان را نمادی که جنبهٔ معنوی هم دارد، و میگوید این رویای کسی است که امکانات وسیعی را در وجود خودش کشف میکند.
او میگوید آتش گرفتن خانه نماد خیلی بدی است. رویایی را از Jung نقل میکند که در آن کسی پزشک خودش را در خانهای در حال آتش گرفتن دید و بعد خبر دادند پزشک همین دیشب یا پریشب در بیمارستان در اثر بیماری با تب خیلی شدید مرده است؛ به گفتهٔ او خانه اینجا بیشتر بهعنوان جسم ظاهر شده است.
موها به گفتهٔ او معمولاً به انرژی غریزی و تا حدودی معنای جنسی اشاره دارند، و ریختن دندانها نماد خوبی برای پیری و از دست دادن انرژی است. او خواب هارونالرشید را میگوید که دید همهٔ دندانهایش ریخته: معبر اول تعبیر کرد که همهٔ اعضای خانوادهاش میمیرند و مجازات شد و معبر دوم گفت عمر خلیفه دراز است و بعد از همهٔ اقوامش از دنیا میرود و پاداش گرفت. او میگوید به تعبیر آن رویا کاری ندارد و فکر نمیکند معنایش درست باشد.
معانی ثابت از کجا میآیند: آرکیتایپ
او میپرسد این چه مکانیسمی است که آدمهایی با زندگیهای متفاوت، رویاهای تکراری با سمبلهای تکراری میبینند. Jung از یادداشت بیماری نقل میکند که دستگاه خیلی پیچیدهای شبیه ساعتهای قدیمی دیده بود، و میگوید بعد در متنی قرونوسطایی دید کشیشی تقریباً عین همان دستگاه را خواب دیده است. به گفتهٔ او Freud تأکید داشت اکثر سمبلها شخصیاند و رویا محافظ خواب است؛ ولی اگر بپذیریم سمبلها معنیهای ثابتی دارند، نظریهٔ خیلی روشنی نداریم، و Jung میگوید تجربهٔ اجداد یا ژنتیک است.
به گفتهٔ او Jung زیاد دربارهٔ مکانیسم حرف نمیزند، چون احساس نمیکند مکانیسم خوبی پیدا کرده است. او میگوید اسطورهها از همین سمبلها استفاده میکنند و کیمیاگری پر از سمبلهای ناخودآگاهی است. به نظر او ابهام نظری اینجا بیشتر از آن است که بتوان از آن گذشت.
او میگوید داریم دانش تجربی به دست میآوریم ولی هنوز نظریههای کافی نداریم. اگر سمبلهایی مدام در رویاها ظاهر شوند و چیزی نداشته باشیم که بگوییم مابهازایشان چیست، این مطالعهٔ تجربی میتواند ما را به وجود چیزهای جدیدی در روان معتقد کند؛ Jung شروع کرد به نامگذاری آنها و اینها آرکیتایپهای اصلی هستند. مثلاً مردان در رویاهایشان به کرات زنان ناآشنایی میبینند و Jung اسم این را آنیما میگذارد: زنی که در درون مرد زندگی میکند.
نوع رابطهای که در رویا با این موجود پیش میآید نشاندهندهٔ نوع رابطهٔ مرد با آنیمای خودش است، و در زن چیزی به اسم آنیموس هست که به صورت دستهای از مردان ظاهر میشود. او میگوید بنا به قواعد یونگی، حضور آنیما در رویای راه رفتن در دریا خیلی طبیعی است. در جلسهٔ آینده میخواهد آرکیتایپهای اصلی را با نمادهایی که در رویا ظاهر میشوند وارد بحث کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه