→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۲۹ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

یونگ — کهن‌الگو (۲)

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید قرار بود این جلسه دربارهٔ چند آرکتایپ مهم صحبت کند و احتمالاً برای آنیما و آنیموس جلسهٔ دیگری لازم است، پس از شدو شروع می‌کند. نخست یادآوری می‌کند که آرکتایپ چگونه از دیدگاه تجربی و نظری توجیه می‌شود و محدود به چند مورد نیست. سپس شدو را توصیف می‌کند: غریزهٔ پشت آن، نمادها، تفاوتش با ناخودآگاه فرویدی، فرافکنی و جنبهٔ مثبتش. در پایان به پرسونا می‌رسد و به خویشتن اشاره می‌کند که در فردانیت نقش محوری دارد.

آرکتایپ، غریزه و ظرف

او می‌گوید وقتی نمادهای رویا را مطالعه می‌کنیم واژه کم می‌آوریم و بخشی از واژگان جدید یونگ، مثل آنیما، آنیموس، شدو یا پرسونا، به مجموعه‌های بزرگ نمادهای رویا اشاره می‌کنند. از دید نظری هم می‌گوید آرکتایپ‌ها و محتویات ناخودآگاه جمعی به نوعی قرینهٔ غرایز ما هستند: اگر غریزه‌ای مثل غریزهٔ جنسی را بپذیرید، باید بپذیرید که مکانیسم‌های روانی ما تصوراتی هم مربوط به آن دارند. به گفتهٔ او در دیدگاه یونگ هر آرکتایپی متعلق به غریزه‌ای است، و یونگ این مطالب را شسته‌رفته بیان نکرده و باید آن را از لابه‌لای حرف‌هایش بازسازی کرد.

او تأکید می‌کند که آرکتایپ‌ها مجموعهٔ محدودی نیستند؛ مفهوم آرکتایپ کلی است و هزاران مصداق دارد. آرکتایپ را ظرفی می‌داند که پر می‌شود: ظرف خودش شکل‌های کلی دارد، ولی هر چیزی را نمی‌شود در آن ریخت و اینکه با چه چیزی پر شود تا حدودی به رفتار، زندگی و فرهنگ آدم بستگی دارد. وقتی آرکتایپ فعلیت پیدا می‌کند، آمیخته‌ای از ناخودآگاه جمعی، ناخودآگاه شخصی و حتی خودآگاهی است.

شدو: توصیف و منشأ غریزی

او می‌گوید شدو آن قسمتی از شخصیت است که نمی‌بینیمش، چون میل نداریم ببینیمش؛ و می‌گوید مقید نیست که حرفش حتماً حرف یونگ باشد؛ آنچه می‌گوید ممکن است با کتاب‌های دیگر کمی فرق داشته باشد، چون خود یونگ حرف‌هایش یکدست نیست، هرچند می‌گوید حرف‌های یونگ است. اسم سایه از این تمثیل می‌آید که نور خودآگاهی بر خودمان می‌تابد و سایه را ایجاد می‌کند؛ پس اگر نقطهٔ مقابلی داشته باشد، همان خودآگاهی یا ایگو است، نه آرکتایپی دیگر. او می‌گوید این توصیف شبیه ناخودآگاه شخصی است و از نظر تئوری فعلاً روشن نیست چرا آرکتایپ باشد.

برای برگرداندن شدو به مفهومی غریزی می‌گوید در دیدگاه یونگی انسان تصوری از شر و نقص دارد، همان‌طور که تصوری از کمال دارد، و غریزه‌ای هست که می‌گوید از بدی و نقص فرار کن. هستهٔ آرکتایپ شدو را مفهومی از انسانی شرور می‌داند، همان چیزی که نباید باشیم؛ ولی اینکه چه کسی شرور است، به زندگی و فرهنگ آدم‌ها بستگی دارد و در آن‌ها فرق دارد. او می‌گوید شاید این حرف را از خودش می‌زند چون جایی از یونگ ندیده، و فکر می‌کند شدو حساس‌ترین آرکتایپ نسبت به زندگی شخصی افراد است.

نمادهای شدو و مثال‌ها

به گفتهٔ او شدو در رویا معمولاً به صورت انسانی هم‌جنس و تا حد ممکن نفرت‌انگیز ظاهر می‌شود، برخلاف آنیما و آنیموس که غیرهم‌جنس‌اند؛ مثلاً زنی در رویا زنی بسیار کثیف را دید. چون شدو بخشی از وجود خود آدم است، آن زن باید بپذیرد چنین جانداری در درونش زندگی می‌کند، و او می‌گوید مواجهه با شدو می‌تواند ضربهٔ روانی اساسی باشد، تا جایی که، اگر اشتباه نکند، یونگ می‌گوید گاهی آدم‌ها هیچ‌وقت دیگر کمر راست نمی‌کنند. کسانی که تحمل دیدن نقص‌های خود را ندارند و عکس‌العمل تند نشان می‌دهند، به گفتهٔ او شدوهای وحشتناک‌تری دارند و تصورشان از خودشان بسیار غیرواقعی است.

او دو مثال ادبی می‌آورد. در «تصویر دوریان گری» پرتره با هر گناه زشت‌تر می‌شود و چهرهٔ خود آدم جوان می‌ماند؛ در دکتر جکیل و مستر هاید دو شخصیت در واقع یک نفرند. به گفتهٔ او شدو را هر جایی می‌بینید که دوگانگی باشد و شخصیتی منفی و مثبت با هم لینک شده باشند، و آرکتایپ‌های مربوط به شیطان یا دجال به آن نزدیک‌اند؛ ولی او تصریح می‌کند در آثار یونگ شدو دقیقاً با شیطان یا دجال یکی نیست. نمادهای شدو معمولاً سیاه و تاریک‌اند، مثل ماری سیاه یا گاه‌گاهی حتی مردی سیاه‌پوست در رویای سفیدپوست‌ها.

شدو و اید فرویدی

به گفتهٔ او شدو انگار جانشین مفهوم ناخودآگاه در نظریهٔ فروید است: عناصری که فروید به اید نسبت می‌دهد در Shadow یونگی هست، یعنی انسان در خودش انگار حیوانی دارد و غرایز حیوانی دارد که او را به رفتارهای گاهی بسیار زشت وادار می‌کند و نمی‌خواهیم بپذیریم. در یونگ هم فرایند فردانیت با مواجهه با Shadow شروع می‌شود، همان‌طور که در نظریهٔ فروید عامل سلامت روانی این است که نوری به آن قسمت خاطرات نهفته‌ای که نمی‌خواهیم با آن مواجه شویم بتابانیم؛ و او می‌گوید اسم‌ها عوض شده‌اند. یونگ عاملی از روان‌نژندی را مواجه‌نشدن با بخش‌هایی از وجود خودمان می‌داند، و او می‌گوید اگر عامل اصلی بخش‌های پنهان امر و نهی‌های فرهنگی باشد، این حرف یونگ را خوب می‌شود فهمید که فرهنگ مسیحی عامل انبار شدن چیزهای زیادی در روح انسان اروپایی است.

او فرق رویکردشان را چنین می‌گوید: یونگ شدو را پدیده‌ای تجربی می‌بیند که در رویا و اسطوره ظاهر می‌شود و بررسی می‌کند چه مشکلی ایجاد می‌کند، ولی فروید بیشتر به منشأ و پرشدن ناخودآگاه توجه دارد و اصلاً به شدو به این معنا معتقد نیست.

فرافکنی شدو به بیرون

به گفتهٔ او متداول‌ترین مکانیسمی که شدو را از ما پنهان نگه می‌دارد فرافکنی است: چیزهایی را که در شدوی خود از آن‌ها نفرت داریم در بیرون برایشان مصداق پیدا می‌کنیم و با آن‌ها مبارزه می‌کنیم، و می‌گوید این مکانیسم وحشتناک عامل بدبختی بشر شناخته می‌شود. مصداق ممکن است فقط کمی به شدوی ما شبیه باشد؛ مثلاً دربارهٔ رویای کسی که به نظر او تنبلی یکی از مشکلاتش بود و در رویا کسی که معتاد بود از او پول می‌خواست، می‌گوید اگر در زندگی با چنین آدمی روبه‌رو شود، نفرتش را روی او منتقل می‌کند و او را اغراق‌شده می‌بیند.

او تحلیل می‌کند که ملت آلمان به رهبری هیتلر شدوی خودش را بر قوم یهود انداخت: هیتلر در درون خودش قدرت‌طلب و پول‌پرست بود، و چون شدوی او به شدوی ملت آلمان شباهت داشت، توانست همه را با این نفرت متحد کند. او می‌گوید ملت آمریکا، به باور خودش، حریص‌ترین و پول‌دوست‌ترین و قدرت‌طلب‌ترین ملت دنیاست، و در پاسخ به پرسشی که چامسکی دربارهٔ ترس این ملت مطرح می‌کند می‌گوید چنین روحیه‌ای را روی جهان خارج فرافکنی می‌کنند. او اضافه می‌کند که این فقط روحیهٔ فردی نیست؛ شدو می‌تواند قومی شود و وقتی کشوری می‌خواهد وارد جنگ شود تصویر وحشتناکی از دشمن می‌سازد.

او می‌گوید اگر نفرتی اغراق‌آمیز نسبت به چیزی در دیگران دارید، آن به شدوی خودتان اشاره دارد؛ و می‌گوید کسانی که به روابط پسر و دختر حساسیت وحشتناک نشان می‌دهند، این نشانهٔ تمایلات درونی خودشان است. او آیهٔ «مروا کراماً» را یادآوری می‌کند و فکر می‌کند پیامبران بیشتر از حس نفرت حس دلسوزی داشتند؛ اگر دیدن صفات منفی همراه دلسوزی نباشد، باید شک کرد که خودمان بدتر هستیم. به گفتهٔ او چنین مکانیسمی مانع شناخت حقیقی آدم‌هاست.

بدمن، هنرمند و جنبهٔ مثبت شدو

به گفتهٔ او در ادبیات بدمن‌هایی هستند که احتمالاً ویژگی‌هایی از شدوی خودِ نویسنده را دارند، و هر چقدر آن اثر هنری بیشتر در جامعه تأثیرگذار باشد، به شدوی قومی نزدیک‌تر است. او می‌گوید شدو همیشه فقط منفی نیست: خیلی از خواسته‌هایی که سرکوب می‌شوند ممکن است در جهت مثبت باشند، و مثال یونگ را می‌آورد که کشاورزی حس شاعرانه دارد و آن را سرکوب کرده است. دربارهٔ نیچه می‌گوید انگار چنین حسی در او هست: از مسیحیت متنفر است چون دلسوزی را ترویج می‌کند، و این نشان می‌دهد در درون خودش دل‌رحم بوده؛ ولی در گفت‌وگوی پایانی می‌گوید قبول دارد نیچه پیچیده‌تر از این است.

او می‌گوید شدو می‌تواند منبع انرژی و الهام هنری باشد و می‌گوید یونگ الهام‌های هنری را به فعالیت شدو نسبت می‌دهد؛ آدمی که با شدوی خود در تعامل مثبتی است پرانرژی‌تر است، و کسانی که چیزی را در شدو می‌برند و در قوطی را باز نمی‌کنند انرژی خود را از دست می‌دهند. در ادامه می‌گوید حتی وحی را هم، مثل الهام هنری، می‌تواند ناشی از شدو دانست و فعالیت‌های مقدس را هم می‌شود به فعالیت شدو نسبت داد.

پرسونا و نقش‌بازی

او پرسونا را آرکتایپ دوم می‌نامد، به معنای نقابی که در تئاتر یونانی بر چهره می‌زدند، و می‌گوید در تقسیمات یونگ در مقابل آنیما و آنیموس قرار می‌گیرد. منظور یونگ از پرسونا شخصیتی است که در جامعه نشان می‌دهیم، ولو چنان نباشیم، و هر آدمی پرسونایی دارد، حتی چند پرسونا، مثلاً در دانشکده و خانه. غریزهٔ پشت آن را، با اسمی که یونگ برایش می‌گذارد، همنوایی می‌داند، یعنی میل به هماهنگ شدن و عضو گروهی شدن، و او آن را در هرم نیازهای مازلو می‌بیند.

او می‌گوید تقابل این آرکتایپ‌ها از نظر خودش خیلی جدی نیست و نظریه‌پردازی محکمی نمی‌بیند. به گفتهٔ او پرسونا در مقابل مفهومی فرویدی مثل سوپرایگو و والد قرار می‌گیرد: آن چیزی که فکر می‌کنیم دیگران از ما می‌خواهند. بعضی آدم‌ها در پرسونای خود حل می‌شوند؛ رئیس اداره‌ای که حتی تنها هم باید کت‌وشلوارش را بپوشد. یونگ از پرسونای متورم حرف می‌زند: پرسونایی که آدم را خورده و در تنهایی هم نقش‌بازی می‌کند. او می‌گوید آنیما و آنیموس، که دیگریِ طبیعی‌اند، همان چیزی‌اند که پرسونا را می‌شکنند؛ آدمی با پرسونای قوی ممکن است نقش عاشقی را خوب بازی کند ولی عاشق نیست.

از نظر یونگ پرسونا لازم است، همان‌طور که فروید سوپرایگو را ضروری می‌داند، ولی اگر آدم را ببلعد این بدترین اتفاق است.

تمدن غربی و بحث خویشتن

او معتقد است از ویژگی‌های تمدن غربی اهمیت زیاد به زندگی جمعی و تقویت بیش از اندازهٔ پرسونا است، و برای همین جامعهٔ غربی موفق است و شرقی نه، چون نقش‌بازی خوب ندارند. او می‌گوید ما در ایران نقش‌های شغلی را خوب بازی نمی‌کنیم و نقش‌بازی کردن به معنی دروغ گفتن نیست؛ ولی همین تأکید غرب به او آسیب روانی می‌زند، چون پرسونای متورم دارند. آرکتایپ‌های دیگری هم هست، و خویشتن چون در فرایند فردانیت نقش محوری بازی می‌کند، مهم است.

→ متنِ کاملِ این جلسه