او این جلسه را به آنیما و آنیموس اختصاص میدهد و سلف را، اگر وقت نشد، به جلسهٔ فردانیت میگذارد. قرار است نخست منشأ این آرکتایپها، بعد توصیف و نمادپردازیهایشان در رویاها و اسطورهها و سپس نحوهٔ کاربرد مفاهیم آنیما و آنیموس در تئوری یونگ را بگوید. در عمل به منشأ، توصیف و نمادهای آنیما میرسد، آنیموس را کوتاهتر میآورد و بخش کاربردی را به جلسهٔ آینده میگذارد.
چرا این آرکتایپ ویژه است
او آنیما و آنیموس را آرکتایپهای وابسته به رفتارهای جنسی میداند و میگوید چون در تئوری فروید جنسیت نقش عمدهای دارد، حتی اگر ـ همانطور که یونگ قبول ندارد ـ همهچیز با جنسیت قابل تحلیل نباشد، این آرکتایپ باید مهم باشد. دلیل دیگر این است که دو تاست: سلف زنانه و مردانه ندارد، ولی اینجا آرکتایپی هست که در دو جنس دو اسم گرفته و مثل دو آرکتایپ مکمل است. فعلاً موضع انتقادی ندارد و فقط بیان میکند.
مردان آنیما را در درون خودشان میبینند، ولی آنیموس چیزی در درون زنان است که مردان دسترسی ندارند. چون اکثریت روانکاوها مرد هستند و منابع، که موثقترینشان اسطورهها هستند، بیشتر توسط مردان به وجود آمدهاند، قسمت آنیمایی بحث پررنگتر خواهد بود. او دیدگاهی فمینیستی را میآورد که صاحب اصلی این نظر را به یاد ندارد: زن برای مرد حالت معما دارد و زنان به درون مردان دسترسی خوبی دارند، پس در شناخت جنس مخالف در موقعیتی برتر قرار میگیرند.
منشأ: غریزهٔ جنسی و ظرف تصورات
منشأ را بدیهی میداند: هر دو جنس غریزهٔ جنسی دارند و اگر هر رفتار غریزی تصورات ذاتی خودش را داشته باشد، باید پیرامون غریزهٔ جنسی آرکتایپ باشد؛ در مرد ظرفی برای تصاویر زن و در زن ظرفی برای تصورات مربوط به مرد.
او نکتهای را میگوید که در آثار یونگ با صراحت ندیده است: آرکتایپ در همهٔ افراد چیزی ثابت و مشخص نیست؛ هستهٔ مرکزی جمعی است و تجربیات زندگی و فرهنگ اطراف آن هسته تغییر شکلهایی به وجود میآورند، پس آرکتایپ به معنای بالقوه جمعی است و به معنای بالفعل شخصی. مردی که هنوز زنی را ندیده، ظرفی دارد که منتظر است توسط سیگنالهایی از بیرون پر شود.
اسطوره، زیستشناسی و یک پرسش تکاملی
او از اسطورههایی شروع میکند که تقریباً در همهٔ فرهنگها، از جمله ایرانی، میگویند انسان در اصل دوجنسی بوده و بعد جدا شده است؛ کشش مرد و زن در آنها چنین توجیه میشود که نیمهٔ گمشدهٔ خودشان را میخواهند پیدا کنند. در تورات قطعهای از مرد جدا میشود و در ضیافت افلاطون خدایان از روی حسادت موجودی کامل را دونیم میکنند.
به توصیف یونگ، در مرد نیمهٔ مردانه رشد میکند و ایگو با آن همزادپنداری میکند، ولی نیمهٔ زنانه رشد نمیکند و در ناخودآگاه میماند؛ این آنیماست و در زن عکس آن اتفاق میافتد. یونگ وجود اسطورهها را دلیل خوبی میبیند، و دلایل زیستشناختی قویتری هم هست که یونگ خود از آنها استدلال کرد: ژنها و هورمونهای جنس مخالف در همهٔ انسانهاست ولی غلبه با جنس خود فرد است، و جنینشناسی نشان میدهد جنسیت در ابتدا وجود ندارد.
یکی از حاضران میپرسد آیا میشود این را تکاملی دید. او فکر میکند این توجیه کارکردی با دیدگاه یونگی خیلی سازگار نیست، هرچند میشود چنین بحثی کرد؛ احساس یونگ این است که ناخودآگاه دروغ نمیگوید و اگر حس تکمیل شدن هست، آدم واقعاً تکمیل میشود. جایی ندیده که یونگ به نظریهٔ تکامل اشاره کرده باشد.
نیمهٔ رشدنیافته و کشش میان زن و مرد
یکی از حاضران دربارهٔ همجنسگرایی میپرسد. او میگوید اگر یونگ بخواهد دربارهٔ آن حرفی بزند باید در قالب آنیما و آنیموس باشد: ایگوی مرد بهجای همزادپنداری با نیمهٔ مردانه به سمت آن قسمت زنانه منحرف شده و دنبال مرد میگردد؛ مکانیسمش را وابسته به تجربیات شخصی فرد میداند. او میگوید این پدیده بیماری روانی دستهبندی میشد و بنا بر مطلبی که خوانده، از دههٔ ۹۰ حدود نیمی از کتابهای مرجع آن را از فهرست حذف کردهاند.
برای این حس که طرف مقابل بچه است، او توجیهی ساده مییابد: آن بخش رشدنیافتهٔ زن همان است که در رفتار آگاهانهٔ مرد دیده میشود، و برعکس. زنان مردی را که توانایی ابراز عواطف ندارد رشدنیافته میبینند، و مردان وقتی زنان در استدلال تبحر ندارند یاد بچگی خودشان میافتند.
به گفتهٔ او رابطهٔ مکملیت این نیست که دو نفر کنار هم سری فعالیتها را انجام دهند؛ رابطه باعث میشود نیمهٔ رشدنیافتهٔ هر یک رشد کند و هر یک در درون خودش کامل شود. ریشهٔ دورشدن از تعادل پیدایش جنسیت است و کشش در جهت رسیدن به تعادل است. او میگوید یونگ اهمیت ویژهای به آنیما و آنیموس در فرایند فردانیت نمیدهد، ولی خودش به دلایلی فکر میکند این خیلی درست نیست.
نمادهای آنیما
از این مقدمات انتظار دارد آنیما نمادهایی بسازد که به آن نیمهٔ گمشده برمیگردند. به نظر میآید این استدلال منطقی است و حتی کسی که به نظریهٔ فروید و یونگ معتقد نیست میتواند آنیما و آنیموس را بپذیرد. متداولترین نماد زنی ناشناس است با جاذبهٔ مخصوص و حسی عاشقانه؛ در اسطورهها هم موجودات مؤنث عجیبی مثل پری دریایی و سیرنها هستند؛ سیرنها دریانوردان را گمراه میکنند.
از زنان خطرناک حوا را به معنایی که در تورات آمده میآورد و میگوید در قرآن نه این اسطوره هست که زن از پهلو و دندهٔ مرد آفریده شده و نه این حس که حوا آدم را فریب داد. کیرکه در اودیسه مردان را با جادو به حیوان تبدیل میکند، و یونگ همهٔ این تصورات را زیر اسطورهٔ حوا ردهبندی میکند.
یونگ آنیما را در چهار حالت تمیز میدهد و او میگوید این دستهبندی یکتا نیست. هلن زنی است که مردان برای تصاحبش میجنگند ولی گناهکار نیست و منفعلانه باعث جنگ شده؛ مریم بخشی از تصور مرد از زن است که مادرانه و مقدس است و از نظر جنسی غیرقابلدسترسی؛ سوفیا از نظر یونگ بالاتر از مریم و خرد محض است.
حس آنیمایی، تنوع آنیما و خرد زنانه
او میگوید آنچه در تمام نمادهای آنیما جریان دارد حس زندگی و شور زندگی است، و یونگ جایی اشاره میکند که همهٔ نمادهای آنیما به نوعی نمادهای زندگیاند. عشق برای مرد شور زندگی میآورد و برای همین عامل خلق هنر است. برای شناخت این آرکتایپها راهی هست که برای آرکتایپهای دیگر نیست: نگاه کنیم زن و مرد در رابطهٔ عاشقانه از هم چه میگیرند.
نخستین چیزی که در ظرف آنیما ریخته میشود تصور مادر است؛ اشکال ندارد بخشی از آنیما حسی باشد که مرد به مادرش دارد، ولی ماندن در همین مرحله خطرناک است و مرد از همسرش میخواهد نقش مادر را بازی کند. حس مرد نسبت به طبیعت هم به آنیمایش ربط دارد، و روانکاوها به پسران جوانی که نمیتوانند ازدواج کنند توصیه میکنند ارتباطشان را با طبیعت بیشتر کنند.
یونگ تقریباً تنوع آنیما را از مسیر رشد آنیما توجیه میکند؛ او با چنین نگاهی مشکل دارد و فکر میکند شاید درستتر این باشد که آنیما شامل همهٔ این جنبههایی است که در اسطورهها میبینید و مردی که همهٔ این احساسات را همزمان داشته باشد آنیمای تکاملیافته دارد. اگر نیاز مرد به زن به جسمانیت محدود شود، آنیمایش نماد حوا را برایش میخواند و اعلام خطر میکند؛ کیرکه که مردان را به خوک تبدیل میکند نماد خوبی برای آن است.
یکی از حاضران میپرسد زنانگی سوفیا در چیست و آیا خرد زنانهای هست. او سوفیا را نماد بخشی از خرد میداند که مرد با رسیدن به آن «از حالت ناقصالعقلبودن درمیآید»: اهمیتدادن و اصلگرفتن حیات. فکر میکند این عاقلانهترین برخورد با زندگی است و پرستاری Florence Nightingale از زخمیها را نمونهاش میداند. تأکید میکند که زنان ناقصالعقلاند و مردان هم، و عقل حقیقتی فراتر از زن و مرد است که باید قسمت ناقص را به هم بدهند.
آنیموس: نمادها و رابطهٔ عاشقانه
دربارهٔ نمادهای آنیموس میگوید نقلقول میکند و از جانب خودش چیزی نمیتواند بگوید: آنیموس در رویا معمولاً جمعی مردانه است که حرف میزند، ولی نمادهای آنیما غالباً خاموشاند. چون اطلاعات کم است، مطالعهٔ آنیموس را بیشتر عکسالعمل زن در رابطهٔ عاشقانه ممکن میکند. او میگوید در هنر زنانه غالباً زنان بهجای احساس واقعی خودشان احساسات عاشقانهٔ مشابهی را که مردان تولید کردهاند بازتولید میکنند، و ممکن است زنی از اینکه مجذوب کلام مرد میشود و تبعیت برایش حالت اجبار پیدا میکند خجالت بکشد.
او از کتاب «یار پنهان» نوشتهٔ Sanford میخواند: آنیموس در جنبهٔ مثبت راهنما و روحی خلاق است که در رویا به صورت مردی بااستعداد ظاهر میشود؛ مشعلدار زن است، ابتدا کارهایی را انجام میدهد که زن بعداً باید به عهده بگیرد، و به عقل کل پدری برمیگردد، درست مثل آنیما که به نفس مادری.
به گفتهٔ او زن دنیای درونیِ مبهمی از احساسات و عواطف دارد که برای خودش هم روشن نیست و آنیموس در جنبهٔ مثبتش به آن سر و سامان میدهد؛ برای همین زن در حالت عاشقانه حس نورانی شدن میکند و مرد این حس را ندارد. خودش وجود مرد را سرزمینی میبیند که خورشید همیشه در آن هست ولی آب نیست، و زندگی زنانه را سرزمینی که سیل بردهاش و شب هم هست.
او زنی را تصور میکند که آنیموسش خاموش است و فقط به اعمال حیاتی میپردازد، بدون آرمان؛ توجه به حیات خوب است ولی حیات باید اهداف بلند داشته باشد تا از حالت حیوانی دربیاید. به گفتهٔ او فرهنگ میتواند به زن عقیده و آرمان بدهد ولی، همانطور که فروید تشخیص داده بود، اینها خوب به زنها نمیچسبد؛ به نظر میآید در رابطهٔ عاشقانهٔ مثبت این عقاید واقعاً تبدیل به عقیده میشوند، و واژهٔ عقیده یعنی چیزی که گره خورده و محکم است و این محکمبودنش در زنان به وجود نمیآید مگر بعد از رشد آنیموس.
آنیموس، فرهنگ مردانه و پایان فرافکنی
آنیموس نسخهٔ نگاتیو آنیماست: آنچه زن از مرد انتظار دارد این است که مرد بتواند به او آرمان بدهد و او را وارد مسیری کند، و نخستین چیزی که در آنیموس جا میگیرد پدر است. مقابل هلن میشود آشیل یا هرکول را گذاشت و مقابل سوفیا گورو، مردی که هدایتگر است؛ هر چقدر این قدرت جنبههای معنوی بیشتری پیدا کند نشانهٔ تکامل آنیموس است.
اگر زنی نسبت به کلام مرد حسی غریب پیدا کند و نتواند مقاومت کند، به گفتهٔ او این چیز خجالتآوری نیست و طبیعیترین حسی است که نشاندهندهٔ بهوجودآمدن عشق در زن است. ولی در فرهنگ مردانه، که اساسش این است که کی بر کی مسلط است، زن اگر حس کند حس عاشقانهاش همراه سلب استقلال است مقاومت میکند؛ او بدترین آزمون ممکن را این میداند که زن چیزی بخواهد و ببیند مرد تبعیت میکند یا نه.
پرسیده میشود آیا عشق پایدار است. او میگوید یونگ، با اینکه از فروید به عشق خوشبینتر است، آن را مرحلهای میداند که طی میشود و مرد میتواند بدون عاشقشدن هم به تعادل داخلی برسد؛ یونگ به نوعی بدبینانه عشقهای دوران کهنسالی را انحراف میداند و مثل فرهنگهای قدیمی بر ۴۰ سالگی تأکید میکند. در تئوری یونگ عشق چیزی مقدماتی است که میتواند باعث تعادل شود و بعد رها شود. او میگوید بحث نمادها و تحلیل روابط زن و مرد را اگر بشود جلسهٔ آینده نیمساعت تا سهربع میگوید و بقیه را به سلف و فرایند فردیت میدهد.
→ متنِ کاملِ این جلسه