او میگوید حرفهای جلسهٔ قبل را میتوان دیدگاههای پسایونگی نامید و میکوشد سهگانهٔ فرویدی را در نظریهٔ یونگ حفظ کند. سلف را جانشین اید میکند، به دو پرسش ایمیلی دربارهٔ آنیما و دشواری فردانیت پاسخ میدهد و ایگو و سوپرایگو را در دو دیدگاه مقایسه میکند. سپس به احساس گناه، عرفان و دین، و پرسشهایی دربارهٔ همجنسگرایی و لیبرالیسم میرسد و با نقش سلف در تثبیت عقاید و برنامهٔ جلسات بعد تمام میکند.
جانشینکردن سلف به جای اید
او میگوید یونگ نظریهپرداز خوبی نبوده و بعضی از کسانی که پس از او آمدند اصلاحاتی کردهاند؛ خودش به اصلاح و بسط نظریهٔ یونگ و تلفیق نظریهٔ فروید و یونگ علاقهمند است، ولی مکتبهای روانکاوی بیشتر رقیباند و کسانی که نظریههای بینابین دارند در اقلیت مطلقاند. او هیچوقت ندیده که یونگ سهگانهٔ فرویدی را رسماً تحلیل کند، ولی چون فقط بخشی از آثار یونگ را دیده، همیشه با شک و تردید این را میگوید.
اگر بخواهیم سهگانه را حفظ کنیم، باید اید را کنار بگذاریم و سلف را جانشینش کنیم؛ چیز دیگری در نظریهٔ یونگ نیست که جای اید بنشیند. اید موجودی ساده و یکبعدی است و سلف پیچیدهتر؛ شاید بخشی از زیبایی سهگانهٔ فرویدی از این سادگی میآید، ولی پیچیدگی با تطبیق بهتر با واقعیت توجیه میشود. مرکز روان از نظر یونگ سلف است، آرکتایپی اصلی که همهچیز را کنترل میکند؛ به جای لذتطلبی اید، میل به رشد در آن تعبیه شده است.
او به پرسشی ایمیلی پاسخ میدهد که آنیما شبیه اید به نظر میآید. تصدیق میکند که آنیما، به دلیل جنسیت و شور زندگی، و شدو هم شباهتهایی به اید دارند، ولی مرکز روان از نظر یونگ سلف است و آنیما و شدو مثل کارگزارهای سلفاند. انتخاب سلف بهعنوان جایگزین اید را به گمان او کاملاً واضح و غیرقابل اجتناب میداند.
رشد، لذت و فرهنگ
او میگوید در ماههای اول، قبل از دخالت فرهنگ و جهان خارج، خواستههای سلف با خواستههای اید به معنای فرویدی یکسان است، چون هر چیزی که در جهت رشد است لذتبخش هم هست. مشکل وقتی پیش میآید که لذت بردن از رشد کردن جدا شود، مثلاً با Fixation؛ مثال او آدم پیری است که هنوز میخواهد از غذا خوردن لذت ببرد، ولی دیگر هیچوقت به اشباع کودک نمیرسد. لذت جنسی هم مراحلی دارد و این لذتها انگار تاریخ مصرف دارند.
به گفتهٔ او فرهنگها برای رشد فردی ساخته نمیشوند؛ مثلاً فرهنگ کاپیتالیستی ساخته شده تا بیشترین کار و بهرهوری را از انسانها بگیرد. پیام فرهنگ فقط در دوران کودکی مشابه پیام سلف است و نزدیک بلوغ از آن جدا میشود؛ سلف از شما نمیخواهد در کنکور رتبهٔ خوب بیاورید، ولی جامعه میخواهد. از یونگ نقل میکند که اولین رؤیایی که بیمار میآورد مهمترین رؤیاست، و از سرخپوستانی که میگفتند در درون هر انسان مرد بزرگی زندگی میکند که هرچه بیشتر گوش بدهید بیشتر حرف میزند.
به نظر او وارد کردن سهگانه در تئوری یونگ ضروری است، ولی با آمدن سلف به جای اید اوضاع پیچیده میشود، چون دستورات سلف ذاتاً در جهت لذتاند و از جایی به بعد دیگر نیستند. مثال: بچهای که در قحطی به اندازهٔ کافی غذا نخورده، ممکن است تا آخر عمر نسبت به غذا حرص و ولع داشته باشد.
پرسش ایمیلی دربارهٔ دشواری فردانیت
پرسش دوم این است که اگر سلف رشد و لذت را یکی میداند، فرایند فردانیت که شبیه راه عرفای هند است چرا دشوار به نظر میآید. او فکر میکند اگر از خود آن آدمها بپرسید، میگویند میزان دشواری به وضعیت خود شما بستگی دارد؛ همه از حالتهای طبیعی خارج شدهایم و برای برگشتن باید سختی تحمل کنیم. رنج عرفا از بیرون چنین به نظر میآید، ولی به گمان او گزارش خودشان چنین نیست؛ مثل بدنساز که فریاد میزند ولی لذت میبرد، و در عرفان ایرانی عرفا را معمولاً شاد و سرخوش میبینیم.
او فکر میکند عرفایی هستند که کل مسیر را چنین میبینند، و میگوید انگار این را در کتابی خوانده: عرفا توصیه میکنند چگونه میشود بیشترین لذت را از زندگی برد و باید لذتهای یک مقطع را کنار گذاشت تا به لذتهای بالاتر رسید. کار اصلی راهنما این است که بگوید در هر مرحله چقدر میشود لذت برد؛ پس رشد، لذت و مسیر عرفان را میشود معادل دانست، ولی دستکم در ابتدای راه باید از بعضی لذتها صرفنظر کرد.
ایگو و سوپرایگو در دو دیدگاه
او میگوید در دیدگاه فرویدی ایگو فقط میان چیزهای متضاد میانجیگری میکند و درست یا غلط بودن حرف سوپرایگو در قاموس فرویدی معنا ندارد؛ ایگوی فرویدی منفعل است و ایگوی خوب ایگویی است که زیرک باشد. اصطلاح کودک، والد و بالغ برن به سهگانهٔ یونگی نزدیکتر است. در دیدگاه یونگی ایگویی که با خواستههای سلف منطبق شود ایگوی خوب و ایدهآل است؛ این ایگو میانجیگری نمیکند و نیازهای درونی خودش را کشف میکند، پس ممکن است با جهان خارج و سوپرایگو مخالف رفتار کند.
او میگوید یونگ یکی از دلایل عمدهٔ اختلاف میان خودش و فروید را این میداند که آدم درونگرایی است و فروید آدم برونگراست. به گفتهٔ او فروید با موازین آکادمیک سازش میکرد و موفقیتش نتیجهٔ برونگرا بودنش بود، و احتمالاً یهودی بودنش هم کمک کرد؛ یونگ در روابط بیرونی دستوپاچلفتی و بیسیاست بود و بیشتر متوجه درون خودش. به نظر میآید ایگوی هر یک نزدیک به ایدهآل نظریهٔ خود اوست، و او میگوید طبیعی است که روانکاو خودش را مدل کند.
او میگوید نوعی عقل به معنای سنتی در نظریهٔ یونگ جا دارد، هرچند یونگ کمتر از آن اصطلاح استفاده کرده: خواستههای سلف در همهٔ انسانها بسیار شبیه است و ایگوی خوب نیازهای رشد را تشخیص میدهد. به همین دلیل از دیدگاه یونگ فرهنگ ایدهآل میتواند وجود داشته باشد، در حالی که در دیدگاه فرویدی از فرهنگ خوب و بد نمیشود حرف زد؛ و یونگ فرهنگ شرق را پیشرفتهتر و فرهنگ غرب را منحط میداند.
گناه اصیل و گناه تلقینی
او میگوید در تئوری یونگ مفهوم گناه به معنای اصیل میتواند وجود داشته باشد: کسی که به مقتضیات رشد خودش عمل نکند مرتکب گناه شده است. در دیدگاه فرویدی احساس گناه اصیل نیست و همیشه یعنی مخالفت با سوپرایگو؛ در دیدگاه یونگ هم نه اینکه احساس گناه هر کسی همیشه اصیل باشد، چون بعضی از آنها تلقیناند.
او میگوید این تفاوت اکنون مهم است، چون در یکیدو دههٔ اخیر رواندرمانی غیرروانکاوانه توجه فوقالعادهای به احساس گناه کرده و میخواهد با روشهای شناختی آن را از بین ببرد. به نظر او اگر بعضی احساسهای گناه اصیل باشند، نمیشود کسی را قانع کرد که احساس گناه نداشته باشد، چون او در رؤیاهای شبانهاش همچنان کابوس میبیند.
او از یونگ مثالی میآورد که به یاد دارد: مراجعی میگوید سرطان روده دارد، با آنکه آزمایشها میگویند ندارد؛ یونگ میگوید پس روانش سرطان روده دارد و مکانیسمهای روانیاش دچار اختلال شده. به گفتهٔ او این تصور یونگ از بیمار است، نه اینکه صرفاً به او بگویند احساس گناه نکن.
او به تغییر کتابهای رواندرمانی دربارهٔ همجنسگرایی اشاره میکند: قبلاً آن را بیماری روانی میدانستند و اکنون در کتابهای درسی غالباً مینویسند درمانگر باید با احساس گناه مقابله کند، نه با تمایل. از دیدگاه فرویدی همهٔ احساسهای گناه کاذباند، چون از فرمان سوپرایگو میآیند و خوب و بد در آن به لذت برمیگردد. او میگوید در دیدگاه یونگی ایگو نزدیک به سلف مفهوم بالغ مثبت مییابد و گناه معنایی نزدیک به دینی پیدا میکند.
عرفان، دین و تفاوت مدرن و پستمدرن
او میگوید به جای دین بهتر است عرفان را به کار ببرد، چون ادیان بعد از مدتی نهادهای اجتماعی میشوند، و به جای گناه واژهٔ خطا را. فردانیت به نظر او چیزی شبیه طریقت است که در آن ایگوی ما با سلف منطبق میشود؛ و میگوید یونگ به دین مهربانتر از فروید است، چون مسیح را نماد سلف میداند، همانطور که بودا را، ولی در مسیحیت شدو را سرکوبشده میبیند.
دربارهٔ تشخیص احساس گناه اصیل از تلقینی میگوید رؤیاها ملاک خوبیاند: اگر با احساس گناه کاری میکنید و در رؤیا فضا شاد است، سلف احتمالاً در جهت جبران رؤیاهایی برعکس تولید میکند. او فکر میکند اینها بهطور تجربی قابل بررسی است. به گفتهٔ او یونگ به مدرنیسم نزدیکتر است و فروید به پستمدرنیسم، چون در پستمدرنیسم فرهنگ اصیل و حقیقتی وجود ندارد و هر کس حقیقت خودش را میسازد.
در پاسخ به اعتراضی میگوید یونگ از مدرن هم فراتر میرود و به فرهنگهای شرقی نزدیک میشود. تفاوت فرهنگ مدرن این است که عقل را حسابگر و مجرد و بدون سهم زنانه میداند، و یونگ دشمن این فرهنگ است، ولی باز از درست و غلط حرف میزند؛ در دید پستمدرن عقلی وجود ندارد و راه مفاهمه بسته است.
همجنسگرایی، لیبرالیسم و محدودیتها
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ زیستشناختیبودن همجنسگرایی، او میگوید این را شایعهای میداند که جریان همجنسگرایی منتشر میکند و از منبعی علمی میگوید که موارد دارای منشأ بیولوژیک، به گمان او، یک در ۱۰۰ هزار یا یک در یک میلیون در انسانها هستند و بقیه نتیجهٔ زندگی آدمهاست. فروید را هم نقل میکند که آن را انحراف ناشی از ویژگیهای خانواده میدانست، و میگوید بیولوژی خودش را با رفتار تطبیق میدهد. میپذیرد که روشن کردن اینکه چیزی انحراف روانی هست یا نه ساده نیست و باید علمی بررسی شود.
او فیلمی را مثال میزند که قاتل زنجیرهای آن مردی است که پزشکها تغییر جنسیتش را رد کردهاند، و میگوید دیدگاه کلاسیک این بود که چنین کسی باید با مرد بودنش کنار بیاید. به نظر او اکنون تحت فشار و تبلیغات این دیدگاه برطرف میشود و همجنسگرایی مُد شده است.
در پاسخ به استدلال لیبرالی که میگوید رابطهٔ خصوصی دو نفر به دیگران مربوط نیست، او دادگاهی در اروپا را میآورد که مردی با رضایت یکی را خورده بود، و میگوید مدعیالعموم اینجا دخالت میکند. به گفتهٔ او هر تمدنی محدودیتهایی دارد و اختلاف بر سر این است که رشد فردی ملاک باشد یا نه: غرب بیشتر به محیط کار و افزایش سرمایه فکر میکند و فرهنگهای دینی و شرقی چون به رشد فردی اهمیت میدهند محدودیت بیشتری میگذارند.
انرژی عقاید و ادامهٔ جلسات
او میگوید در دیدگاه یونگی عقایدی که با سلف سازگارند در ذهن سر جای خودشان مینشینند و نیازی به انرژی ندارند؛ عقاید غلط را باید مدام با انرژی بیرونی نگه داشت. میگوید آدمهایی که افکار سنتی غلطی دارند مدام باید در جلسات شرکت کنند، و همین را دربارهٔ تبلیغات به نفع همجنسگرایی هم میگوید.
او میگوید جلسههایی که فروید و یونگ را کنار هم میگذارد مفیدند و دستکم یک جلسهٔ دیگر ادامه میدهد. بعد میخواهد به کاربردهای تئوری یونگ برسد، مثلاً با نقد فیلم، چون ادعایش این است که با دانستن هر دو نظریه تقریباً هر اثر هنری را میشود نقد روانکاوانه کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه