→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۳۴ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

کنار هم گذاشتنِ یونگ و فروید (۳)

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

سخنران بحث تئوری را ادامه می‌دهد، تصمیم می‌گیرد اولین بخش کاربردی را به تحلیل یونگی زن و مرد اختصاص دهد و می‌گوید فروید و یونگ را کنار هم می‌خواند. سپس می‌کوشد لذت را در نظریهٔ یونگ جا بدهد و با تمثیلی نشان دهد رشد و لذت چگونه از هم جدا می‌شوند. بخش دوم جلسه به نقد نظریهٔ رشد و عقدهٔ ادیپ فروید و به توضیح اینکه فروید چرا چنین تئوری‌ای ساخته می‌پردازد.

طرح جلسه و بخش کاربردی

او می‌گوید این بحث‌های تطبیقی در برنامهٔ اولیه‌اش نبود، ولی احساس می‌کند مفید است: حتی اگر تفکیک این دو تئوری تنها راه ممکن نباشد، دست‌کم به روشن‌شدن هر دو کمک می‌کند. امیدوار است این جلسه یا جلسهٔ آینده آخرین جلسات بحث تئوری باشد، و فعلاً تصمیم گرفته اولین بخش کاربردی را به تحلیل‌های یونگی دربارهٔ تفاوت‌ها و شباهت‌های زن و مرد و رابطهٔ آن‌ها اختصاص دهد.

به گفتهٔ او فروید و لاکان به‌طور واضحی مردسالارند، و در این زمینه در یونگ بحث‌هایی هست که جای دیگر نیست. از لاکان جمله‌هایی مثل «زن وجود ندارد» را می‌آورد، و می‌گوید کریستوا حس می‌کند نظریهٔ فروید هم پنهان‌تر مردسالار است. تئوری یونگ جاذبه‌ای دارد که دو جنس را انگار به‌طور معادل اهمیت می‌دهد: آنیما اصل نیست و آنیموس فرع، و چیزی شبیه عقدهٔ جنسی که به زن‌ها نسبت داده می‌شود در یونگ نیست.

او دو کتاب معرفی می‌کند: کتابی دربارهٔ آنیما و آنیموس با عنوان فرعی «یار پنهان»، و «زن بودن» از تونی گرنت، که آن را کاملاً یونگی و به نظرش فوق‌العاده می‌داند.

کنار هم گذاشتن فروید و یونگ

همهٔ بحث‌ها در جهت کنار هم گذاشتن دو تئوری است: جاهایی که اختلاف ذاتی دارند و قابل‌تطبیق نیستند را بشناسند، و جاهایی که قابل‌تطبیق‌اند ببینند چگونه می‌شود ویژگی‌های خوب تئوری فروید را به تئوری یونگ منتقل کرد. گرایش او این است که نظریهٔ یونگ را به‌عنوان چارچوب بپذیرند و ویژگی‌های مثبت تحلیل‌های فرویدی را به آن بیاورند.

به دلیل علاقهٔ شخصی‌اش به سه‌گانهٔ فرویدی کوشیده توضیح دهد این سه‌گانه در نظام یونگی چگونه قابل بیان است. فروید مرکز روان را اید می‌داند و یونگ سلف؛ مهم این است که ما چه هستیم و ذاتمان چیست، نه اینکه ویژگی‌های اید شبیه کدام آرکتایپ یونگی باشد.

فکر می‌کند از نظر یونگ مرکز روان سلف است و فردانیت یعنی اتحاد ایگو با سلف، که نمادش مسیح است. او می‌گوید حکیم و فیلسوف در فلسفهٔ یونان و اسلامی کسی است که با عقل متحد شده، و مسیح معادل لوگوس است؛ پس این تعریف نوعی اشاره به فرایند فردانیت دارد. فردانیت را مثل مقامات عرفانی مرحله‌به‌مرحله می‌داند، ولی می‌گوید نگاه یونگ شاید با مقامات عرفان اسلامی یکی نباشد، چون به گفتهٔ او در یونگ مسئله جذب کردن محتوای آرکتایپ‌ها است.

لذت و جنسیت: نقطهٔ ضعف یونگ

در فروید، به دلیل مفهوم اید، لذت انگیزهٔ اصلی بشر است؛ او می‌گوید این تصور شهوداً به بسیاری خوب می‌آید، و حتی در زبان محاوره از «خوشمان می‌آید» و «لذت می‌بریم» استفاده می‌کنیم. به نظر او کم‌بودن بار مفهوم لذت در یونگ نقطهٔ ضعف است، و کم‌بودن تأکید یونگ بر جنسیت هم. شاید این‌ها واکنش به افراط فروید باشد که یکی از عوامل عصیان یونگ بود.

مفهوم لذت در فروید، به معنای دوری از تنش، به دلیل هماهنگی با تئوری‌های فیزیکی جذابیتی دارد، و او می‌گوید به ریداکشن بی‌علاقه نیست. می‌خواهد بخشی از جلسه را به این اختصاص دهد که اگر سلف مرکز روان و هدف اصلی رشد باشد، لذت را چگونه می‌توان با آن هماهنگ کرد. مقدمات پاسخ را قبلاً گفته است: در ابتدا رشد و لذت یکی‌اند و به دلایلی، مثل عقب افتادن از مراحل رشد، از هم جدا می‌شوند.

رشد و لذت در تمثیل باغ

در پاسخ به این پرسش که اگر رشد و لذت یکی‌اند چرا تعالیم فردانیت سخت‌اند و دوری از لذت جزو مقدمات‌شان است، می‌گوید در کودکی هر فرمان سلف در جهت رشد است و با لذت همراه است. بعد از عقب افتادن از رشد ممکن است لازم شود تلاش‌هایی کرد که چندان لذت‌بخش نیست.

تمثیل او باغی است که رشد در آن مثل حرکت کردن در یک مسیر است و هرچه جلوتر می‌روید به قسمت‌هایی با میوه‌های جالب‌تر می‌رسید؛ کوچه‌باغ‌های فرعی هم هست. فیکساسیون یعنی جایی از میوه‌ها خیلی خوشتان بیاید و ادامهٔ مسیر را فراموش کنید، یا وارد یکی از کوچه‌باغ‌ها شوید که برگشتن از آن‌ها ساده نیست. سلف کاری می‌کند که از درون به شما فشار بیاورد این راه را ادامه دهید.

او می‌گوید اگر سلف و فردانیت را این‌گونه ببینیم، رنج‌ها و مخاطره‌ها وقتی پیش می‌آید که شما عقب افتاده‌اید؛ این تصور را با تجربهٔ کودکی معقول می‌داند، چون تا چهار پنج‌سالگی رشد و لذت منطبق‌اند. اضافه می‌کند نمی‌خواهد بگوید یونگ همیشه چنین بیان می‌کند، ولی این تصور با اساس تئوری یونگ سازگار است. در ابتدا سلف و ایگو از نظر کارکردی قابل تمیز نیستند، و بعد آدم‌هایی هستند که لذت بردن برایشان در سنین بزرگسالی در جهت مغایر رشد کردن است؛ مثلاً کسانی که تا آخر عمرشان می‌خواهند از غذا خوردن یا غریزهٔ جنسی لذت ببرند، که انواع مختلف فیکساسیون است، مفهومی قابل تعمیم به تمام مراحل رشد یونگی.

سوپرایگو، فرهنگ و گذشته‌گرایی لذت

اگر بخواهیم لذت را وارد کنیم، به معنایی مفهوم اید را وارد کرده‌ایم، یعنی چیزی که از درون برای لذت‌بردن فشار می‌آورد. او می‌گوید جدایی لذت از رشد را می‌توان با مفاهیمی مثل عادت کردن یا فیکساسیون بیان کرد، ولی نمی‌خواهد تحلیل جامعی بدهد. از برتری‌های فروید می‌داند که برای عقب‌ماندگی در رشد مکانیسم دارد، در حالی که او چنین چیزی در یونگ کمتر دیده است؛ و می‌گوید همهٔ مکانیسم‌های عقب‌ماندگی هم لزوماً عادت کردن به لذت نیست.

فروید سیگنال‌ها را از دو طرف می‌داند: اید که می‌گوید لذت ببر، و سوپرایگو که معمولاً در جهت لذت نیست و بیشتر جامعه و تمدن آن را تولید می‌کند؛ یونگ منبع تازه‌ای می‌افزاید، یعنی سیگنال‌های حیاتی سلف. او می‌گوید ممکن است بدترین وضعیت این باشد که کسی از مسیر رشد دور شده باشد و لذتی هم نبرد، مثل بعضی فرهنگ‌های مذهبی بسیار ریاضت‌کش؛ و این بلا را سوپرایگو سر آن‌ها آورده است.

به گفتهٔ او بافت سوپرایگو بیشتر به حفظ تمدن برمی‌گردد و با استقلال فردی سازگار نیست؛ جامعه وقتی خوب کار می‌کند که آدم‌ها بیشتر مثل گله باشند. پس می‌توان لذت و سوپرایگو را به‌عنوان مهم‌ترین واژگان فرویدی وارد تئوری یونگ کرد، برای تحلیل اینکه رشد چگونه به تأخیر می‌افتد یا متوقف می‌شود. او می‌گوید ممکن است همین فردا بگوید خود یونگ چنین تحلیل‌هایی گفته، ولی واژگان یونگ اید و لذت را خیلی شامل نیست.

او فکر می‌کند لذت بردن نوعی گرایش به گذشته است، چون معمولاً دنبال لذتی هستیم که قبلاً تجربه شده؛ لذت خاصیتش این است که می‌خواهد خودش را تکرار کند، و این را با مکانیسم‌های عصبی فروید هم می‌توان گفت. سلف برعکس ذاتاً به سوی آینده است. اید لوکال عمل می‌کند و می‌خواهد همین الان لذت ببرد، در حالی که سلف، مثل ایگو، گلوبال فکر می‌کند؛ این تعارض توضیح می‌دهد چرا فردانیت فرایندی دشوار و طاقت‌فرساست.

عقدهٔ ادیپ و ضعف نظریهٔ رشد فروید

او بخش دیگری از فروید را ضعیف می‌داند، یعنی تئوری رشد و حرف‌هایش دربارهٔ جنسیت و عقدهٔ ادیپ؛ مراحل دهانی و مقعدی و جنسی به دلیل انگیزه‌های ریداکشنیستی بر مبنای آناتومی گفته می‌شود. این با نگاه یونگی به رشد، که تمام عمر را در بر می‌گیرد، در تعارض است. ولی یونگی می‌تواند این مراحل را مراحل مقدماتی رشد بداند، اگر مشاهدات بالینی فروید درست باشد.

در عقدهٔ ادیپ پسر مادر را ابجکت جنسی می‌خواهد، با پدر رقابت می‌کند و از اخته‌گی می‌ترسد، سپس خودش را با پدر منطبق می‌کند و ابجکت جنسی جدیدی خارج از خانواده انتخاب می‌کند. فروید اختلال در این مرحله را منشأ بیماری‌هایی مثل همجنس‌گرایی و پارانویا می‌داند؛ شرح او دربارهٔ دخترها روشن نیست. او می‌گوید این شرح برای آدم دور از ذهن است و فروید فراموشی کودکی را با ترومای ادیپی توضیح می‌دهد.

به نقل او کتاب آیزنک، «افول امپراتوری فروید»، از شخصی نقل می‌کند که با گرایش مثبت به فروید کودکان بسیاری را مشاهده کرد و اثری از این رفتارها ندید؛ پس به نظر می‌آید شواهد تجربی وجود ندارد. جذابیت نظریه این است که از اصول موضوعهٔ فروید نتیجه می‌شود و بیماری‌های روانی را علت‌یابی می‌کند؛ او می‌گوید حذف این بخش در نقد فرهنگی نوعی ظلم به فروید است. ولی اگر کسی به اصول معتقد نباشد باید شک کند این بخش چیز قابل‌توجهی هست یا نه.

توضیح اینکه فروید چرا اشتباه کرد

کار رادیکال‌تری که می‌شود کرد این است که نشان دهیم فروید چرا این اشتباه را کرد، یعنی خود او را روان‌کاوی کنیم؛ او می‌گوید این کار وحشتناکی است، چون آن‌ها هم یونگ و دیگران را تحلیل می‌کنند. می‌گوید یونگ خودش، اگر اشتباه نکند، چنین بحثی را با درون‌گرایی و برون‌گرایی آغاز کرده، و از رفتار پدرسالارانهٔ فروید می‌گوید؛ مثلاً، اگر اشتباه نکند، در سفر به آمریکا فروید از گفتن رؤیاهای خودش امتناع می‌کرد.

او محتاطانه می‌خواهد تحلیلی عادلانه بدهد: عقدهٔ ادیپ بی‌مبنا نیست ولی بیش از اندازه تعمیم‌یافته است. خانوادهٔ سالم مبنایش پیوند قوی پدر و مادر است؛ هرچه شکاف میانشان بیشتر باشد، داستان فروید منطقی‌تر جلوه می‌کند، و هرچی پدر و مادر واحد منسجم‌تری را تشکیل داده باشند، ویژگی‌های ادیپی کم می‌شود. او می‌گوید فروید احتمالاً در خانوادهٔ بسیار ادیپی زندگی می‌کرد و تجربهٔ شخصی‌اش در ساختن تئوری مؤثر بود.

همیشه ادیپی بودن در مورد فرزند اولِ پسر حالت حادتری پیدا می‌کند؛ در خانوادهٔ پرجمعیت مثلث با آن معنایی که فروید می‌گوید شکل نمی‌گیرد، هرچند او نمی‌گوید اصولاً به وجود نمی‌آید. دانشمندی از خاورمیانه، به نقلی که یادش نیست از کجا بود، می‌گفت در خانوادهٔ چندهمسری چنین مثلثی شکل نمی‌گیرد و او این را تا حدودی درست می‌داند. او می‌گوید طبق زندگی‌نامه رابطهٔ پدر و مادر فروید سرد بود، پدر مستبد بود، مادر گرم بود و فروید فرزند اول پسر بود. نتیجه می‌گیرد عقدهٔ ادیپ وجود دارد ولی نه به آن پررنگی که فروید می‌گوید.

در توضیح آدلری عقدهٔ اخته‌گی در دخترها، فرزند قبلی که دختر است و با تولد پسر خلع می‌شود ممکن است دچار حس حقارت شود؛ به گمان او در خانوادهٔ فروید دخترهای زیادی میان دو پسر، فرزند اول و آخر، بودند. او می‌گوید این توضیحات تا حدودی وحشتناک است و می‌گوید این هم کاربردی از روان‌کاوی در خود روان‌کاوی است.

کوکائین و نقد روان‌کاوانهٔ تئوری

او می‌گوید هیچ شکی نیست که فروید به کوکائین معتاد بود؛ در زمان او اعتیاد به این معنا شناخته نبود و تجویز کوکائین متداول بود. کوکائین ظاهراً غرایز را به‌شدت تحریک می‌کند؛ پس می‌پرسد، و تأکید می‌کند که سؤال می‌کند، آیا فروید تحت تأثیر آن خود را با اید متحد دیده، و حالت ناشی از کوکائین را شرایط طبیعی زندگی فرض کرده.

نقد روان‌کاوانه جایی وارد می‌شود که سیر طبیعی افکار یا احساسات می‌شکند، مثل اشتباه لفظی یا ناهماهنگی در داستان یک اثر هنری. او می‌گوید تا جاهایی که تئوری فروید درست و منطقی است، نیازی به این نقد نیست؛ ولی جایی که غلط است باید دنبال اصول غلط یا تجربیات شخصی لوکال گشت. این کار ضرورت ندارد، ولی به‌عنوان کاربردی از خود تئوری‌های روان‌کاوی می‌توان در نظر گرفت.

→ متنِ کاملِ این جلسه