→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۳۲ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

مقایسهٔ یونگ و فروید (۱)

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید در این جلسه به فروید برمی‌گردد تا یادآوری کند نظریهٔ او چه بخش‌های جالبی داشت و ببیند آیا با پذیرفتن حرف‌های یونگ می‌شود آن‌ها را نگه داشت. سه‌گانهٔ اید، سوپر ایگو و ایگو را پیش می‌گذارد و پیشنهاد می‌کند سلف جای اید بنشیند. سپس دربارهٔ فرهنگ، فیکساسیون و کودک، والد، بالغ می‌گوید و در پایان از کاربرد هر یک از دو نظریه سخن می‌گوید.

هدف جلسه و تذکرها

او می‌گوید فرضش این است، بی‌ادعای قطعیت، که دربارهٔ یونگ به اندازهٔ کافی حرف نظری زده است. تذکر می‌دهد که آنچه دربارهٔ یونگ می‌گوید از نظر ارجاع به گفته‌های خود یونگ ممکن است چندان معتبر نباشد و خیلی چیزها را فاکتور گرفته است؛ مثلاً بحث‌های دینامیک روانی را، که به نظرش برای درک بخش مهم‌تر نظریه لازم نیست.

او از فروید هم چیزهایی را حذف کرده، از جمله روان‌درمانی و رده‌بندی بیماری‌های روانی، و فکر می‌کند این‌ها ارزشمندترین بخش‌های نظریهٔ فروید است، در حالی که آنچه از یونگ حذف شده شاید حواشی نظریه باشد. در این جلسه می‌خواهد بخش‌های جالب نظریهٔ فروید را یادآوری کند و ببیند با جرح‌وتعدیل در یونگ یا فروید یا هر دو، می‌شود آن‌ها را حفظ کرد.

به گفتهٔ او سه‌گانهٔ فروید خیلی خوب کار می‌کرد و خودش شخصاً آن را، با ورژنی از آن، دوست دارد؛ ولی یونگ به آن ارادت ندارد و این به نظرش نقطهٔ ضعف بارزی است. هشدار می‌دهد هر جا می‌گوید «در یونگ نمی‌بینید» باید ترجمه شود به اینکه خودش ندیده است، چون تا آدم Collected Works را نخوانده نمی‌شود قاطعانه حکم داد.

سه‌گانهٔ فروید

او دو تفاوت عمدهٔ نظری را یادآوری می‌کند: مفهوم ناخودآگاه، که شاید اصلی‌ترین باشد، و مفهوم رشد. فروید تقریباً مفهوم رشد را ندارد، در حالی که اساس نظریهٔ یونگ رشد مکانیسم‌های روان است.

در دیدگاه فروید اید منبع انرژی روانی یا لیبیدو است و فقط دنبال لذت است؛ لذت دست‌کم در دورهٔ اول کار فروید نزدیک به رسیدن به مینیمم انرژی بود. خواست‌های اید با اصل واقعیت و با سوپر ایگو، یعنی پدر و مادر و فرهنگ و جامعه، در تعارض‌اند، و ایگو برای میانجی‌گری میان این‌ها رشد می‌کند. او این را اساس سه‌گانهٔ فرویدی می‌نامد.

لذت از نظر فروید مراحل رشد هم دارد: دهانی، مقعدی و تناسلی؛ پس به گفتهٔ او درست نیست که بگوییم در فروید رشد وجود ندارد، هرچند به معنایی خیلی ابتدایی. او مفهوم فیکساسیون و مکانیسم‌های دفاعی فروید را با تحسین یاد می‌کند و می‌گوید فروید دست‌کم در سال‌های اولیه توضیح‌های جالب عصب‌شناسی هم دارد.

او می‌گوید اریک برن این سه‌گانه را با نام کودک، والد، بالغ ارائه کرده است؛ این‌ها با سوپر ایگو و ایگو واقعاً یکی نیستند، ولی خیلی بعید است منشأ آن همین سه‌گانه نباشد. والد جانشین سوپر ایگو می‌شود، بالغ جانشین ایگو و کودک جانشین اید.

سلف به‌جای اید

به نظر او این سه‌گانه آن‌قدر ارزش دارد که حتی اگر لازم باشد یونگ را کمی دست‌کاری کنیم، بد نیست جایی برایش باز کنیم. واضح است که یونگ نمی‌تواند موافق باشد که اساس روان موجودی سیاه و ظلمانی مثل اید باشد که ذی‌شعور نیست و فقط دنبال لذت است. او پیشنهاد می‌کند به جای اید سلف بگذاریم، یعنی مرکز واقعی وجود انسان از نظر یونگ.

او می‌گوید دیدگاه فروید رئالیستی به نظر می‌آید، چون شاید واقعاً انسان همیشه دنبال کارهایی است که بیشترین لذت را به او می‌دهد. می‌شود سلف را جای اید گذاشت و اصل لذت را هم حفظ کرد، به شرط اینکه بپذیریم کودک هنگام تولد خودآگاهی چندانی ندارد و با ناخودآگاه کار می‌کند؛ پس در آغاز حیات سلف است که همهٔ کارها را انجام می‌دهد.

به گفتهٔ او منابع لذت به‌تدریج تغییر می‌کنند و لزوماً در جای معینی از جسم بیرونی نیستند؛ او یکی از عجیب‌ترین نقص‌ها و چیزهای غیرقابل باور دیدگاه فروید را تأکید عجیبی می‌داند که روی آناتومی دارد، در حالی که طبیعی‌تر است به واسطه‌های فیزیولوژیک اهمیت داد. فرض می‌کند انسان بیشترین لذت را از کارهایی می‌برد که بیشترین رشد را به او می‌دهند، و بعد اصلاح می‌کند که سلف به دنبال تعادل دینامیکی است: هم انسان را به حالت تعادل برمی‌گرداند و هم به سمت بالا هدایت می‌کند.

کودک در آغاز برای رشد فقط باید بخورد، پس به نظر او لازم نیست به موجودی ظلمانی مثل اید معتقد باشیم؛ شاید ایدهٔ اید از دیدن کودکی که سیر شده و در اوج لذت به خواب می‌رود به ذهن فروید رسیده باشد. او شخصاً فکر می‌کند آن سه مرحله به نوعی وجود دارند و کسی که به فروید ایمان دارد هم می‌تواند سلف را جانشین اید کند و سه مرحله را نگه دارد؛ تفاوت این است که سلسلهٔ رشد در یونگ طولانی است. او تأکید می‌کند این نگاه با فیزیولوژی تناقض ندارد و یونگ هم دست‌کم تا میان‌سالی مدام می‌گفت حرف‌هایش توجیه ماتریالیستی دارد.

فرهنگ، سوپر ایگو و اصل واقعیت

سوپر ایگو در تصویر یونگی همچنان می‌ماند، یعنی فرهنگ و والدینی که چیزهایی غیر از خواسته‌های سلف را تحمیل می‌کنند. تفاوت این است که بزرگ‌ترین خواستهٔ سلف هماهنگی با جهان است، پس دشمن سلف جهان طبیعت نیست بلکه فرهنگ بشری است که از آنچه باید باشد منحرف شده. او مثال می‌زند که از سن دو سالگی بچه را به مجلس عزاداری می‌برند، و فکر می‌کند هیچ جامعه‌ای در طول تاریخ نبوده که خواسته‌هایش از فرد همان خواسته‌های رشد فردی باشد.

ایگو به گفتهٔ او می‌تواند همان میانجی باشد که از تعارض میان خواسته‌های ناخودآگاه و جهان خارج پدید می‌آید. او می‌گوید یونگ مطمئناً چنین نظری ندارد و شاید دیدگاهش دربارهٔ ایگو چنین نباشد، ولی این با یونگ تعارضی ندارد. چون سلف موجود پیچیده‌تری از اید است، ایگو باید میانجی‌گری پیچیده‌تری انجام دهد.

او می‌گوید در درون هم موجود پیچیده‌ای هست که می‌گوید چه کار بکن، و یونگ معتقد بود می‌شود فرهنگی داشت که خواسته‌های سلف در آن متجلی شود؛ علت شیفتگی او در اواخر عمر به فرهنگ چینی و هندی همین بود. در نظام یونگی فرهنگ درست و غلط معنا دارد و فرهنگ‌ها را می‌شود از نظر هماهنگی با سلف رده‌بندی کرد؛ به همین معنا یونگ فرهنگ شرقی را برتر و فرهنگ غربی را پوچ می‌داند، چون مفهوم رشد فردی را فراموش کرده است. او می‌گوید این به معنای بد بودن نظام اجتماعی منظم نیست.

یونگ و پست‌مدرنیسم

او می‌گوید ایدهٔ اینکه انسان یک چیز است، فرهنگی برای همهٔ انسان‌ها ممکن است و رشد و درست و غلط بودن فرهنگ قابل کشف است، با مدرنیسم سازگار و ضد پست‌مدرنیسم است. قبلاً گفته که ایده‌های فروید با پست‌مدرنیسم هماهنگ‌ترند و ایده‌های یونگ مدرنیستی‌ترند. پست‌مدرنیسم به اختلاف‌ها توجه می‌کند و هستهٔ مشترک را نمی‌پذیرد؛ بنابراین به نظر او پذیرش یونگ در فضای فعلی کار سختی است.

او اینکه یونگ scientific هست یا نیست را حاشیه‌ای می‌داند. وقتی می‌خوانید ۹۹٫۹ درصد DNA انسان‌ها یکی است، تأکید زیاد روی اختلافات مبنای scientific چندانی ندارد؛ به نظر او در اینجا صد درصد حق با یونگ است، شاید چون تجربه‌اش با اسطوره‌هاست که در آن‌ها همهٔ آدم‌ها انگار یک حرف را زده‌اند.

ایگو، فیکساسیون و انحراف خواسته‌ها

او می‌گوید ایگو میان دو فرهنگ متعارض است: فرهنگ پیچیدهٔ سلف، که مثلاً در کودکی خوردن را می‌خواهد و در نوجوانی سیگنال‌های «هی بخور» باید کم‌کم متوقف شود، و فرهنگ بیرونی. پس ایگو باید مکانیسم‌های دفاعی داشته باشد که حتی از مکانیسم‌های فروید پیچیده‌تر باشد. به نظرش اصل لذت و سه‌گانه و اصل واقعیت را می‌شود با ایده‌های یونگ نگه داشت و فقط مسائل پیچیده‌تر می‌شود.

فیکساسیون به گفتهٔ او در نظام یونگی بی‌نهایت مهم‌تر می‌شود، چون مراحل رشد بسیار طولانی است و در هر مرحله می‌شود فیکس شد. به هر چیزی که بخورید لذت می‌برید و از لذت‌بردن پدیده‌ای شبیه فیکساسیون پدید می‌آید؛ او مثال می‌زند که آدمی که با غذای پرادویه بزرگ شده آن را می‌خواهد، ولی او فکر می‌کند جسم این‌قدر ادویه لازم ندارد و این خواستهٔ بدن نیست.

خواسته‌هایی در ایگو در اثر لذت‌هایی پدید می‌آید که ممکن است جهان بیرون تحمیل کرده باشد، و این نوعی فیکساسیونِ تعمیم‌یافته است که با خواسته‌های واقعی سلف تعارض پیدا می‌کند؛ ایگوی آدم می‌تواند دشمن خواسته‌های سلف شود. او داستانی نقل می‌کند که پودر کاری هندی نیست و انگلیسی‌ها آن را اختراع کردند: افسرهای انگلیسی که در دوران استعمار هند بودند، به غذاهای هندی عادت می‌کردند و وقتی به انگلستان می‌آمدند آن غذاها را بی‌مزه می‌دیدند و ادویه‌جات مختلف را با هم قاطی می‌کردند.

شدو و کودک، والد، بالغ

او تصحیح می‌کند که شدو از آرکی‌تایپ‌ها بیشترین شباهت را به اید دارد، ولی برای اصلاح سه‌گانه نمی‌شود شدو را جای اید گذاشت؛ اید مرکز وجود انسان در دیدگاه فروید است و جایش باید سلف باشد.

به گفتهٔ او عنوان‌های کودک، والد، بالغ با نگاه یونگی مناسب‌ترند: آنچه فروید اید می‌نامد در سال‌های اول زندگی همان سلف است، و اگر مراحل رشد طی نشود کودکی در درون می‌ماند که معادل اید فروید است. ایگویی که خودش را با خواسته‌های سلف منطبق کند ایگوی باارزش و بالغ است، در حالی که ایگوی فرویدی چنین صفت اخلاقی نمی‌گیرد. او می‌گوید کودک اشاره به چیزی است که می‌توانست نباشد؛ می‌شود آن را در بالغ حل کرد، در حالی که اید ذات انسان و غیرقابل اجتناب است.

کاربرد فروید و یونگ

او می‌گوید پیش از رفتن به کاربردها می‌خواهد نشان دهد تئوری فروید کجا و تئوری یونگ کجا بهتر به کار می‌آید. به گفتهٔ او اکثریت غریب‌به‌اتفاق مردم مراحل رشد یونگی را طی نمی‌کنند و رشدشان متوقف مانده است. بیماران روانی از نظر رشد خیلی عقب افتاده‌اند و احتمالاً از نظر تعادل هم وضع ناجوری دارند؛ بیماران روانی و عوام مردم در یک ناحیه‌اند و فروید همین‌ها را مطالعه کرده بود.

او اصلاحیه‌ای به یونگ می‌زند: به نظرش یونگ به اندازهٔ کافی به این دقت نمی‌کند که جنسیت نوعی عدم تعادل طبیعی است. می‌گوید احساس می‌کند اینکه یونگ به جنسیت به اندازهٔ فروید اهمیت نمی‌دهد شاید نوعی واکنش باشد، و آنیما و آنیموس را از بقیهٔ آرکی‌تایپ‌ها متمایز می‌داند که باید برجسته شوند.

به نظر او برای روان‌درمانی و مطالعهٔ بیماری‌های روانی و فرهنگ عوام تئوری فروید بهتر جواب می‌دهد، و آدم‌های نرمال و فرهنگ‌های بشری که کمی متعالی‌ترند، نه فرهنگ عوام، را بیشتر با یونگ می‌شود مطالعه کرد. اثر هنری هر چقدر شخصی‌تر باشد با فروید، و هر چقدر حالت‌های الهامی و غیرشخصی داشته باشد با یونگ بهتر قابل مطالعه است.

هدفش این نیست که بگوید کدام بهتر است؛ می‌خواهد نشان دهد می‌شود هم از یونگ و هم از فروید استفاده کرد، مثلاً ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه شخصی را با هم پذیرفت؛ هرچند نمی‌شود هم یونگی بود و هم به درمان فرویدی متعهد بود. در پاسخ به پرسشی دربارهٔ اثر هنری شخصی می‌گوید ژانرها شخصی نیستند و فیلم وسترن مثل اسطوره‌ای است که با روح جمعی هماهنگ شده، پس با یونگ بهتر تحلیل می‌شود. به گفتهٔ او هر پدیدهٔ فرهنگی نقد روان‌کاوانه می‌پذیرد، ولی همهٔ جنبش‌های هنری به یک اندازه عمق روانی ندارند؛ اکسپرسیونیسم جای بحث روان‌کاوانهٔ خوب دارد و رئالیسم سوسیالیستی را حزب راه انداخته است.

→ متنِ کاملِ این جلسه