او میگوید اعتقاد دارد بزرگترین مشکل دنیا وجود یک نظام سرمایهداری مردسالار است، و میخواهد نه دربارهٔ ظلمهایی که مردها در طول تاریخ به زنها کردهاند، بلکه دربارهٔ لایههای پنهانتر مردسالاری حرف بزند. نخست دربارهٔ روش بحث و مرور سرمایهداری میگوید و بعد به خود موضوع مردسالاری میرسد. او از حاضران صبر میخواهد و میگوید انتظار زیادی نداشته باشند که بعد از سخنرانی ناگهان بفهمند این مشکل چیست.
مقدمه: مردسالاری و سرمایهداری
او میگوید واژههایی که دربارهٔ مردسالاری به کار میبریم شاید معنای روشنی نداشته باشند، و میخواهد نخست بگوید چه چیزهایی منظورش نیست. اعتقاد دارد هیچ تحلیلی از نظام سرمایهداری بدون توجه به وجه مردسالاری آن به نتیجهٔ خوبی نمیرسد، و توجه صرف به مردسالاری هم چندان مشکلی را حل نمیکند. شاید تعریفش تند و رادیکال باشد؛ او معتقد است شرط لازم، نه کافی، برای روشنفکر دانستن کسی این است که شناختی از این نظام داشته باشد و مخالف آن باشد.
مردسالاری را از سرمایهداری پیچیدهتر و نامفهومتر میداند: هم ذاتاً صحبت دربارهٔ آن سخت است، هم دربارهٔ مردسالاری به معنایی که او میگوید شاید مطالعهٔ جدی نشده است؛ آن را بیشتر پدیدهای فرهنگی و شاید فلسفی میداند. به نظر او این موضوع از سرمایهداری خیلی مهمتر است، چون تقریباً با تولد بشر همراه بوده و در قرن بیستم، دستکم، بعد از ارتباطات و رسانهها، به اوجش رسیده است. او میگوید انتظار راهحل نداشته باشند؛ هدف بیشتر این جلسه تحلیل است، هرچند شاید به یک خط کلی برسد.
مردسالاری چه نیست
او میگوید از واژهٔ مردسالاری هم بهنوعی بد استفاده میکند و شاید واژهٔ «نرسالاری» بهتر باشد، چون مردسالاری بیشتر جنبهٔ اجتماعی تسلط مرد بر زن را بیان میکند. ولی چون این واژه در فارسی مستعمل نیست، واژهٔ مردسالاری را خودش در این جلسه تعریف میکند.
او تأکید میکند که برای حرف زدن دربارهٔ ظلمهایی که مردها به زنها کردهاند نیامده است، اما نمیخواهد اینها کوچک شمرده شوند و شخصاً با آن جنبهها هم مخالف است. اینکه به نظام مدرن حمله میکند معنایش طرفداری از سنت نیست؛ اگر از سرمایهداری ایراد میگیرد، معنایش این نیست که فئودالیسم چیز خوبی است. زندهبهگور کردن دخترها و فوتبایندینگ در چین را نمونه میآورد و فکر میکند فوتبایندینگ نماد خوبی از مردسالاریِ اجتماعی است که نمیخواهد دربارهٔ آن صحبت کند؛ ولی فکر میکند چیزی که میخواهد دربارهٔ آن صحبت کند خیلی بدتر از فوتبایندینگ است.
ادعای او این است که چیز مهمتر و پنهانتری وجود دارد: اگر رفتار مردها با زور و شلاق فروکش کرده، بهنوعی مردسالاریِ جدید جایش را گرفته که جوان است، با سرعت زیاد رشد میکند و به اوج رسیده است.
او میگوید اگر قرار است رویهٔ علمی رعایت شود، بحث در علوم انسانی باید تا جای ممکن مبتنی بر مدلی از فعالیت روانی باشد، و خودش بحثها را به مدلها و دادههای روانشناختی و روانکاوی مبتنی میکند، هرچند این مدلها کامل نیستند. در بحث علمی ملزم نیستید بگویید مدل را از کجا آوردهاید؛ مدل را باید با صبر شنید و دید چقدر پدیدهها را توجیه میکند، و برای مخالفت با آن باید اشکالهایش را گرفت و مدل بهتری ارائه کرد.
مرور نقد سرمایهداری
او میگوید کاپیتالیسم را در مقابل کمونیسم نمیگیرد؛ ذات آن را نظامی میداند که فعالیتهای اقتصادی را به سمت تولید هرچه بیشتر کالا سوق میدهد و مبتنی بر بازار آزاد است. به نظر میرسد از نظر حداکثر کردن تولید کالا بهترین نظام بوده است و او با مالکیت خصوصی مشکلی ندارد. اساس نقد او این است که این نظام با وجود ظاهر معصومش ذاتاً مخالف رشد بشر است، و موضوع بر سر رفاه یا اختلاف طبقاتی نیست: هر جور آن را اداره کنید رشد بشر را متوقف میکند.
این را با هرم نیازهای مازلو نشان میدهد: نظامی که تمام هموغمش تولید کالا است فقط نیازهای فیزیولوژیک را به خوبی رفع میکند. دربارهٔ امنیت میپرسد بیمهٔ عمر واقعاً احساس امنیت میدهد یا نه؛ خانوادهٔ صمیمی و عشق را نمیشود در بازار تهیه کرد و احترام دیگران را هم نمیشود خرید.
به گفتهٔ او مشکل این نیست که این نظام بگوید نمیتوانم؛ هیچ نیازی نیست که از طریق آن کسب درآمد نکند. چون نیازهای بالاتر را نمیتواند واقعاً برطرف کند، مجبور است آنها را کاذب پوشش دهد: تا جای ممکن عشق را تبدیل به سکس میکند و نیاز به تعلق را به عضویت در کلوپ، و در تبلیغ شکلات از حس «طعم واقعی زندگی» استفاده میکند. او میگوید نهتنها بازاریابی بلکه بازارسازی هم میکند و نیازهایی ایجاد میکند که وجود ندارند.
دو مقدمهٔ بحث
مقدمهٔ اول این است که بین مرد و زن تفاوتهای جدی و واقعی وجود دارد، از هورمونها تا مغز و کارکرد ذهن. او میگوید این از نظر علمی بهشدت مورد تأیید است، و فکر میکند روزبهروز تعداد کسانی که کار آکادمیک میکنند و میپذیرند این تفاوتها سطحی و فرهنگی نیستند بیشتر شده است. میگوید قویاً طرفدار فمینیسم مبتنی بر تفاوت است. به نظر میرسد همه قبول کردهاند که مردها در تجسم سهبعدی و زنها در درک عاطفی قویترند؛ قدرت بیان کلامی در مرد ممکن است مورد اختلاف باشد. اگر این مقدمه را نپذیرید، مدل اصلاً کار نمیکند.
مقدمهٔ دوم را بیشتر مثل اصل موضوع باید پذیرفت: باید جنسیت را انحراف از تعادلی دید که در آن موجود بشر فاقد جنسیت است. او میگوید این نسبتاً مناقشهبرانگیز است، از دوران باستان وجود داشته و مدل روانکاوی یونگ هم همین است. در «ضیافت» افلاطون موجودی کامل را خدایان به دو نیم کردند؛ یونگ میگوید هر انسانی همین الان دو جنسی است، منتها در مرد نیمهٔ مردانه رشد کرده و نیمهٔ زنانه متوقف شده، و رابطهٔ زن و مرد برای رشد دوبارهٔ آن نیمه است.
او میگوید تا حدودی میشود شواهدی پیدا کرد: تقریباً چیزی در بدن مرد پیدا نمیکنیم که مشابهش در زن نباشد، هورمونهای هر دو جنس در هر دو بدن هست، و جنین چند ماه فاقد جنسیت است. ولی نمیخواهد روی این استدلال کند؛ اینها را نمیشود ثابت کرد، و اگر نپذیرید باید اصلی جایگزین کنید که توضیح دهد پدیدهٔ عشق چیست. نگاهی را که عشق را توهم میداند و میگوید همهچیز سکس است فرویدی میخواند، و بلافاصله میگوید به خودش حق نمیدهد کسی را تخطئه کند و فقط مدلی را بیان میکند که میخواهد دربارهٔ آن صحبت کند.
دوگانهها و تعریف مردسالاری
او برای مدلسازی تفاوتها به دوگانهٔ جذب و دفع برمیگردد: فعالیت مرد حالت دفع دارد و در زن حالت جذب. ادعا این است که تفکر در مرد قویتر است و عاطفه در زن، چون عاطفه نوعی انفعال است و در تفکر و نطق چیزی از درون بیرون داده میشود. زیبایی را جذاب و قدرت را دخالت در محیط خارج میداند و فعال بودن و منفعل بودن را هم در همین ردیف میآورد.
این دوگانگی وقتی بیان میشود بهوضوح به نفع مردان است: در فرهنگ ما طبیعی به نظر میرسد فعال بودن بهتر از منفعل بودن باشد، و او میپرسد تا حالا شنیدهاید کتابی بخرید در مورد عاطفیترین آدمها. تعریف او از مردسالاری این است که چون تفاوتهای جدی و نوعی دوگانه بین رفتارهای مرد و زن وجود دارد، مردها به تدریج فرهنگی تولید کردهاند که سمت مردانه را مدح میکند و سمت زنانه را نکوهش میکند؛ و میگوید واقعیتی پشت این مدح نیست.
او میگوید مردها به آن نوع قدرتی که خودشان دارند قدرت گفتهاند، ولی به نظر میرسد بخشی از قدرت حالت جذابیت دارد و برای قدرتِ از جنس جذب نام خاصی نیست. میپرسد مگر عرفان این نیست که یاد بگیرید چطور خوب پسیو باشید؛ چرا ما بهطور بدیهی پسیو بودن را بد و اکتیو بودن را خوب میدانیم؟ مردسالاری را همین ارزشگذاری مداوم به نفع قسمت مردانه میداند و میگوید یک آدم یا نظام اجتماعی آن را انجام نداده است: مردها خودآگاه یا ناخودآگاه، بیشتر ناخودآگاه، این کار را کردهاند چون درکِ قدرتی غیر از قدرتی که خودشان دارند ندارند.
زنانگی و جهانی که مردانه ساخته شده
او میگوید تقریباً هر جا واژهٔ «خرد زنانه» را به کار برده همه نگاه کردهاند که یعنی چه؛ چون نامگذاریها را مردها انجام دادهاند. به کسی که زنان را ناقصعقل میداند میگوید به دنیایی که مردها درست کردهاند نگاه کند؛ آیا در جنگهای قرن بیستم نشانهای از عقل میبیند؟ زنها ارزش حیات را بهتر میفهمند، و اگر بزرگترین سلاح را در دست آنها بدهید به این راحتی کشتار نمیکنند.
به گفتهٔ او مردسالاری این نیست که مردها شلاق به دست بگیرند؛ مردها ناخودآگاه فرهنگی ایجاد کردهاند که هر چیز مردانه در آن ارزش دارد و قطب زنانه تحقیر شده است. زن از درون تحقیر میشود و یا حقارت را میپذیرد یا سعی میکند ارزش مردانه را در خودش ایجاد کند؛ به همین دلیل میگوید مردسالاری ضد زن نیست، ضد زنانگی است، و فکر میکند حالتهای زنانه در دنیا هر دهه نسبت به دههٔ قبل کمتر میشود.
او وضعیت زن در جامعهٔ مردسالار را به چپدستها در جامعهٔ راستدستها تشبیه میکند. نظام کار بر اساس چرخهٔ ۲۴ ساعتهٔ مرد ساخته شده، در حالی که چرخهٔ زن مثلاً ماهانه است؛ و شاید اگر زنها نظام کار را طراحی میکردند جور دیگری میشد.
او از ورزش مثال میآورد: اگر زن و مرد در المپیک با هم رقابت میکردند هیچ زنی راه پیدا نمیکرد، و میگوید راه درستتر این است که زنها به جای شرکت در رشتههای مردانه رشتههای ورزشی مخصوص خودشان را به وجود بیاورند، و شاید ورزشی با بیش از یک توپ باعث شود از مردها جلو بیفتند. این را فمینیسم به معنای واقعی، یعنی اعتقاد به اصالت زن، میداند و میگوید بهغیر از یکی دو دههٔ اخیر زنها جنبشهای فمینیستی مبتنی بر تفاوت به وجود نیاوردهاند.
او کتاب «جسم زن، جان زن» نوشتهٔ خانم نورتراپ را نمونه میآورد: ادعای نورتراپ این است که زنها میتوانند دربارهٔ وضعیت جسمانی خودشان اطلاعات بیشتری بدهند، ولی پزشکی را مرد ایجاد کرده است. فمینیسم مبتنی بر تشابه را نوعی دستوپا کردن میداند که ارزش را عوض نمیکند؛ شرکت در فعالیتهای مردانه بهنوعی بازخوردی است که زن دوباره تحقیر میشود.
مردسالاری مدرن و هژمونی
به گفتهٔ او مردها دیگر برای تحمیل خواستههایشان به شلاق نیازی ندارند، چون زنها بهطور خودکار از نظام مردانه تبعیت میکنند؛ فکر نمیکند هیچ زن یونانی آرزو داشت وزنهبردار شود. آنورکسیا را نمونه میآورد: هیچکس این زنها را مجبور نمیکند، ولی مد است و مردها میپسندند؛ و میگوید بلایی که سر خودشان میآورند شاید بدتر از بلای پای بسته باشد. فرق مردسالاری مدرن با قدیم را همان فرق سرمایهداری مدرن با ۲۰۰ سال قبل میداند: دیگر نیازی به پلیس نیست.
او این را به هژمونی گرامشی ربط میدهد: زنها راحت قانع میشوند که خودشان میخواهند اینگونه باشند. به نظر میرسد این خیلی خطرناکتر از مردسالاری قدیم باشد، چون زنها در زمان قدیم میدانستند دشمنشان کیست. میگوید زنها همان چیزی شدهاند که مردها میخواستند؛ مثلاً «سکسی» از دههٔ ۵۰ ارزش شده و کارگردانهای مرد بهطور ناخودآگاه قهرمانهای زنِ مطلوب خودشان را نمایش دادهاند.
او دربارهٔ رابطهٔ سرمایهداری و مردسالاری دو نکته میگوید. نظام سرمایهداری، حتی اگر مردسالاری وجود نداشت، فرهنگ مردسالار را ایجاد میکند، چون به کارگر نیاز دارد و مرد را به زن ترجیح میدهد؛ و اینکه چطور مردسالاری سرمایهسالاری را ایجاد کرده با یک جمله گفتنی نیست، و به نظرش بحث بهنوعی ناقص ماند. او معتقد نیست در دوران جدید مردها نفع میبرند؛ نظام سرمایهداریِ مردسالار را ضد بشریت میداند، و میگوید وقتی زنانگی از بین رفت مرد عاشق زن نمیشود، پس تکامل پیدا نمیکند.
در پاسخ به حرفی از حاضران میگوید اینکه کسی از زور بیشتر و تسلط مردها نتیجه بگیرد که برترند، قضاوت ارزشی مردسالارانه است. به نظرش ارزشگذاری انسانی ربط چندانی به زور ندارد و حتی بهنوعی میشود برعکس گفت: زنها موجودات آرامتری بودند.
پرسشها
یکی از حاضران میگوید جایی باید اکتیوبودنش را پایین بیاورد یا پسیوبودنش را. او در پاسخ میگوید این به معنای طرفداری از یک جناح و ضدیت با مردان نیست؛ در فمینیسم مبتنی بر تفاوت مردها هم میتوانند فمینیست باشند، ولی جنبشهای غالب، مخصوصاً موج دوم فمینیسم، مردها را فراری میدهد و انگار با مردها مبارزه میکنند، که به گفتهٔ او دیدگاه خیلی عقبافتادهای است.
در پاسخ به پرسش دیگر میگوید لازم است کمی اکتیوتر شد و دستکم دادهها در اختیار مردم باشد. او میگوید این عدم تعادلها قابل جبران است: زن و مردی که رابطهٔ عاشقانهٔ مثبتی دارند حالتهای پسیو و اکتیو در آنها بهنوعی مخلوط میشود، و مردی که عاشق میشود شاعر میشود چون حالتهای زنانه پیدا میکند. فلورانس نایتینگل را نمونهٔ زنی میآورد که به تعادل رسیده است، و میگوید نمیخواهیم به نظامی سنتی برگردیم که به زنها بگوید به اندرون برگردید؛ اصلاح نهایی این است که دوگانگی از بین برود.
یکی از حاضران میپرسد آیا اینکه اکثر ما ازدواج میکنیم تأیید این است که رسیدن به تعادل قرار است اتفاق بیفتد. او از یونگ نقل میکند که نیاز به عشق برای رسیدن به تعادل بیشتر در سنین پایین است و یونگ روی چهلسالگی تأکید دارد؛ بعد از آن ممکن است بدون عشق هم مرد و زن به تعادلهایی در درون خودشان برسند.
→ متنِ کاملِ این جلسه