این جلسه با مدلی ساختهشده آغاز میشود، نه با پرسشی تازه: مردسالاری و سرمایهسالاری در جلسهٔ پیش به یک شکلِ روانکاوانه بیان شدهاند و حالا باید دید این مدل چه نتایجی میدهد. نخست مرزِ سرمایهسالاری از سرمایهداری و مردسالاری از پدرسالاری کشیده میشود تا روشن شود موضوع انحرافی فرهنگی و روانی است نه فقط نابرابریِ اجتماعی، و از همینجا درمانِ علتی جای شورشِ یک طرف علیه طرفِ دیگر را میگیرد. سپس دو پایهٔ مدل — ذاتیبودنِ تفاوت و خواندنِ جنسیت بهمثابهٔ عدم تعادل — یادآوری میشود تا بحثِ اصلی، تقابلهای دودویی، بر آن بنشیند: در برابرِ پیروانِ دریدا که همهٔ تقابلها را یککاسه میکنند، محورِ افقیِ تقابلهای واقعی از محورِ عمودیِ رشد جدا میشود. از آنجا راه به زبان میرسد — واژگانی که برای سویِ زنانه ساخته نشده و ایدئولوژیای که در اشتقاقِ واژهها پنهان است — و سرانجام به جسم: فرهنگی که مغز و اندام را شکل داده، و پرسشِ طبیعی و غیرطبیعی که جز با نظریهای چون نظریهٔ یونگ پاسخ نمیگیرد؛ و در پایان، رحمِ کمفعال و فرهنگِ نوجوانشده نشان میدهند که سرمایهسالاری دیگر به جمعیت و به آدمِ بزرگسال نیازی ندارد.
سرمایهسالاری ژرفتر از سرمایهداری
نخستین کار جداکردنِ دو جفت مفهوم است که معمولاً یکی گرفته میشوند: سرمایهسالاری از سرمایهداری، و مردسالاری از پدرسالاری. سرمایهداری و پدرسالاری بروزِ اجتماعیِ آن دو در روابطِ آدمهاست؛ خودِ سرمایهسالاری و مردسالاری چیزهایی عمیقترند که در فرهنگ جا گرفتهاند و این عوارض را خودبهخود با خود میآورند. مخالفتِ متعارف با سرمایهداری این است که عدهای سرمایه را به خود اختصاص دادهاند؛ اما حتی اگر سرمایه مساوی تقسیم شود، توجهِ تاموتمامِ مردم به سرمایه و تولیدِ کالا و درآمدِ سرانه خودش ایراد دارد. سرمایهسالاری همین توجهِ بیش از اندازه به کارهای یک نظامِ تولید است: اینکه همهچیز آزادانه تولید و عرضه شود و تبلیغِ کالا بیقید بماند؛ در سرمایهداریِ متأخر، پیش از عرضهٔ کالا با منحرفکردنِ ذهنِ مردم برای آن در فرهنگ جا باز میکنند.
با این تمایز، سوسیالیسم و کمونیسم ضدِ سرمایهسالاری نیستند؛ شاید ضدِ سرمایهداری باشند، ولی به تعبیرِ متعارفِ امروز «یک نظام سوسیالیستی نوعی سرمایهسالاری دولتی است». شوروی چنین بود و چین اکنون نمونهٔ آن است: دولت خودش مراسمِ سرمایهسالاری را به جا میآورد، انگار سرمایهدارِ بسیار بزرگی که آگاهانه همهچیز را تنظیم میکند. حتی جامعهای که همهٔ آدمهایش مساوی باشند ولی از صبح تا شب فقط کالا تولید و مصرف کنند، چیزی فراتر از سرمایهسالاری نیست. هنر روشنترین نمونه است: نظامِ سرمایهسالار به اثرِ هنری عیناً مثلِ کالایی نگاه میکند که باید در بازار عرضه شود و فقط میسنجد چه فیلمی و چه موسیقیای متقاضیِ بیشتری دارد؛ محتوا اهمیتی ندارد. پژوهشگران مدام دربارهٔ اثرِ مخربِ بازیهای کامپیوتری بر ذهنِ بچهها آمار میدهند و همچنان نمیتوان ممنوعیتی ایجاد کرد، چون «هرچه ممنوعیتها کمتر باشد، یعنی انگار سرمایه است که تصمیم میگیرد، نه آدمها». آدمها کارگزارانیاند که تولید و مصرف میکنند و آنچه نظام را اداره میکند موجودی انتزاعی به نامِ سرمایه است که میخواهد خود را بازتولید کند و مدام زیاد شود.
به زبانِ این مدل: چون آنچه بازار میتواند تولید کند به لایههای پایینِ هرمِ نیازها تعلق دارد، سرمایهسالاری آدمها را در همان لایهها دچارِ فیکساسیون میکند، مثلِ کسی که بیش از اندازه غذا بخورد و رشدش مختل شود. سرمایهسالاری یعنی همهٔ نیازها بهطورِ غیرواقعی روی پایینترین لایهٔ هرم فرافکنی شوند؛ مردسالاری یعنی در تقابلهای دودوییِ جهان، که زن و مرد هم جزوِ آنهاست، همهٔ ارزشها به سمتِ مردانه فرافکنی شود: «هرچه مردانه است واجد ارزش است و هرچه زنانه است فاقد ارزش». اگر ارزشها را بالا و پایین و چپ و راست بگیریم، سرمایهداری فرافکنی به پایین است و مردسالاری فرافکنی به راست، و نظامِ سرمایهدارِ مردسالار آدمی را در گوشهٔ پایینِ سمتِ راست فشار میدهد؛ لهشدن از همین گیرکردن در گوشه است.
درمانِ علتی، نه جنگِ یک طرف با دیگری
علومِ انسانی معمولاً بر مدلی روانی از انسان استوار نمیشوند؛ اوجِ این رویکرد نظریهٔ سیستمهاست که هیچ ویژگیِ روانی برای موجودِ انسانی باقی نمیگذارد و جامعه را با حداقلِ توصیف از مجموعهای از عاملها تحلیل میکند. هر کسی که در علومِ انسانی اظهارِ نظر میکند بهطورِ پنهان مدلی از انسان در ذهن دارد، فقط خودآگاه نیست؛ عقیدهٔ صریح این است که «هیچ علم انسانی که مدلی برای انسان ارائه نکند ارزش علمی ندارد». برگرداندنِ مسائلِ جامعهشناسی و فلسفهٔ سیاسی به مدلهای روانکاوانه پیشرفت است، و فایدهٔ عملیاش در درمان آشکار میشود: درمانِ علامتی با التهاب و سرفه میجنگد بیآنکه بپرسد از کجا آمده — مسکّن گیرندههای مغز را موقتاً از کار میاندازد تا درد حس نشود — و درمانِ علتی عفونت را از بین میبرد تا درد و باقیِ عوارض با آن بروند، و چهبسا بیآثارِ منفی.
وقتی سرمایهداری هدف گرفته میشود، کارِ واقعی این است که به کارگرها توصیه شود علیه سرمایهدارها متحد شوند؛ یعنی «تضاد درونی اجتماع را انگار نه بهعنوان علامت، بلکه بهعنوان علت در نظر میگیرید» و پرسیده نمیشود چرا جامعه دوقطبی شده است. تشدیدِ تضادِ طبقاتی درمانِ علامتی است با عوارضِ فراوان، در حالی که سرمایهسالاری ربطی به این تضاد ندارد؛ اگر منشأ روانی باشد، باید هم سرمایهدارها و هم کارگرها را علیه انحرافی بسیج کرد که به هر دو لطمه میزند. دربارهٔ مردسالاری همین منطق شدیدتر صدق میکند: اگر پدرسالاری — استیلای ظاهریِ مرد بر زن — مشکلِ اصلی گرفته شود، توصیه این میشود که زنها شورش کنند و حس کنند علیه مردان میجنگند، و جنگِ زن و مرد بدتر از جنگِ کارگر و سرمایهدار به هر دو آسیب میرساند. اگر مردسالاری پدیدهای روانی دیده شود که کلِ بشر گرفتارش است، درمانش حرکتِ مشترک علیه نظامِ حاکم است: «دیگر زنان احساس نمیکنند علیه مردان میجنگند، بلکه علیه نظام مردسالاری میجنگند» و مردان هم، اگر بفهمند چه بلایی بر سرِ خودشان آمده، همگامِ زنان میشوند. این راهحل شاید عملی نباشد، چون به مردمی صاحبفکر نیاز دارد.
شباهتِ فرم فایدهٔ نظری هم دارد. بحثِ سرمایهداری و بحثِ مردسالاری، هر دو با حدودِ دویست سال سابقه، مستقل از هم رشد کردند و بعدها حرف از نظامِ سرمایهداریِ مردسالار شد؛ فرمِ مشترک — فرافکنی در هر دو — توضیح میدهد که این دو واقعاً تلفیقشدنیاند، نه دو پدیدهٔ جدا که فقط همزمان شده باشند. در نقدِ سرمایهداری، از آنتونیو گرامشی تا مطالعاتِ هژمونیِ فرهنگی در دهههای ۶۰ و ۷۰، گذاری دیده میشود از تسلطِ پلیسی به تحمیقِ فرهنگی با رسانه و هنر، و معادلش در مردسالاری هم هست: فشار از جسم به ذهن و از طبیعت به فرهنگ منتقل شده است. اگر دویست سال پیش فشار روی زنها بود، «الان نمیتوانید بگویید فشار روی زنهاست؛ فشار روی زنانگی است»؛ شلاقی در کار نیست ولی هویتِ زن زیرِ فشارِ فرهنگی است، همانطور که در نظامِ سرمایهسالار همه در تولید و مصرفِ بیمعنا گیر کردهاند. دیگر مردان هم احساسِ پیروزی نمیکنند و زندگیِ سرمایهدار معنیدارتر از زندگیِ کارگر نیست؛ آسیب به همه میرسد و روشنتر میشود که «هم نظام سرمایهسالار و هم نظام مردسالار ضد بشر است، نه ضد زن و ضد کارگر».
جنسیت عدم تعادل است، نه برساختهٔ فرهنگ
مدل بر دو اصلِ موضوع بنا شده که اینجا فقط یادآوری میشوند، نه اثبات. نخست اینکه اختلافِ زن و مرد ذاتی است و اجازه داده میشود بسیار عمیق فرض شود؛ تفاوت در زیستشناسی و روانشناسی هست و عارضِ فرهنگ نیست. این نگاه — فمینیسمِ مبتنی بر تفاوت، رادیکال، یا یونگی — در برابرِ فمینیسمِ مبتنی بر تشابه میایستد که دو موجود را تا حدِ ممکن شبیهِ هم فرض میکند و هر اختلافِ رفتار و جایگاه را به فرهنگ و نظامِ اجتماعی نسبت میدهد. اصلِ دوم اینکه «جنسیت را بهصورت انحراف میبینیم؛ انگار پدیدهای است که باید جبران شود». معنای عدم تعادل به آنیما و آنیموسِ یونگ برمیگردد: هر انسانی جنسِ مخالف را در درون دارد ولی رشدنیافته. جنینشناسی نشان میدهد که همه از وضعیتِ بیجنسیت آغاز میکنند و از جایی دو شاخه جدا میشود، و باستانیترین تصورها نیز همین را میگویند: دو موجود که زمانی با هم بودند و جدا شدند و میخواهند دوباره به هم بپیوندند. «انگار موجودی را دو نصف کردهاید و حالا میل دارد دوباره به هم برسد»؛ تا نیمهٔ رشدنیافته رشد نکند، به حالتِ پایدار نمیرسد.
یک بسط، که جزوِ مدل نیست، این است که دوگانهای جهانی بیرون از بشر هست — مثلِ جذب و دفع در طبیعت — و زن و مرد هم در همان دوگانه قرار میگیرند؛ تقابلهای دودویی زاییدهٔ تصورِ ما نیستند. جذابیتش این است که باید توضیح داد چرا اصلاً جنسیت به وجود آمده: نظریهٔ تکامل توضیح نمیدهد چرا همهٔ موجودات در دو جنس متوقف ماندند و سه یا چهار نشد؛ گویا این حالت در جهان بهینه است. فیزیکدانی به نامِ کریس کینگ کتابی دربارهٔ جنسیت از همین دیدگاه نوشته — نه کتابی که تأیید شود، فقط نشانهٔ اینکه کسانی حلِ مسئلهٔ جنسیت را تحویلِ آن به تقابلی میدانند که در عالمِ فیزیک هست.
آنچه از اینجا به بعد وزنِ بیشتری میگیرد تقابلهای دودویی است، و دلیلش تشدیدِ یک حس است: اینکه مردسالاری تا چه حد عمیق است و ذهن تا کجا زیرِ یک نگاهِ خاص است. پرسشی که در پایانِ جلسهٔ پیش مطرح شد — اگر زن و مرد مساویاند، چطور مردان زنها را له کردند — خود اوجِ نگاهِ مردسالار است: اگر یکی دیگری را له کرد برنده شده، پس چه مساویای؟ «آنکه زورش بیشتر است بهتر است». موضوع عمیقتر از آن است که با یک بار شنیدن حل شود؛ اینجا مشکلی حل نمیشود، فقط نشان داده میشود که مشکلی هست: فرهنگ از مبنا به چیزی آلوده است و زبان است که باید تغییر کند. اثرِ مردسالاری بر زبان هزاران سال قدیمیتر از اثرِ سرمایهداری است و فرهنگ را چنان کجوکوله کرده که راستکردنش شاید ناممکن باشد.
تقابلهای دودویی همه از یک جنس نیستند
تقابلهای دودویی عمیقترین جای ماجرا نیستند؛ نقطهٔ شروعاند چون از دههٔ ۶۰ به این سو بیش از همه دربارهشان بحث شده است. ژاک دریدا، بیارتباط با فمینیسم، نشان داد که در همهٔ فرهنگها تقابلهای دودویی هست و بر نگاهِ ما به دنیا اثر میگذارد؛ چیزهایی در زبان تفکر را شکل میدهد بیآنکه متوجه شویم، و روشِ او، شالودهشکنی یا واسازی، میخواهد این ساختارها را در متنها — متن به گستردهترین معنا — بیابد و وزنِ یکسویهشان را بشکند. اساسِ بحث این است که تقابلهای دوتایی همیشه در زبان و فرهنگِ بشر بودهاند و به یک طرف وزنِ بیشتری دادهاند، و «شما نمیدانید که دارید اینگونه به دنیا نگاه میکنید». این به تعریفِ مردسالاری نزدیک است: فرهنگی با تقابلهای دوتایی که یک طرف را کاملاً بر دیگری ترجیح میدهد. فهرستِ دریدا و پیروانش چنین است: وجود و عدم، یگانگی و تفاوت، حقیقت و خطا، حضور و غیاب، گفتار و نوشتار، روح و جسم، فیزیک و متافیزیک، فرهنگ و طبیعت، پیوستگی و ناپیوستگی، سوژه و ابژه، درون و بیرون، نرمال و غیرنرمال، حیات و مرگ، مرد و زن، خدا و انسان، دانش و ایمان. نمونهٔ معروفِ واسازی متنی از افلاطون است که به طرفداری از گفتار استدلال میکند و نوشتار را فارماکون مینامد، و دریدا وزنِ زیادی به نوشتار میدهد.
اما برنامهٔ پیروانِ دریدا — از بین بردنِ همهٔ تقابلها و تفکری بدونِ ارزشگذاریِ مثبت و منفی — درست نیست، چون این تقابلها همه از یک جنس نیستند؛ با یک مدلِ روانی در پایه میتوان ردههایشان را جدا کرد. مدل چهارگانهٔ کارکردهای خودآگاهی در یونگ است: عاطفه در برابرِ تفکر، و حس در برابرِ شهود. تقابلهایی که به عاطفه و تفکر مربوطاند به زن و مرد میرسند؛ زنها در بخشِ عاطفه قرار میگیرند، و عاطفه در اینجا احساساتداشتن نیست، رویکردی شناختی است. در فرهنگِ مردسالار عقل با تفکر یکی است و «فیلینگ حقیر است چون زنانه است»؛ کسی که از روی عاطفه تصمیم میگیرد خطرناک شمرده میشود و کسی که فکر میکند معقول و بیخطا، زنها یکسره در قسمتِ تاریک و مردان در قسمتِ روشن. یونگ اما عاطفه و تفکر را دو ابزارِ شناختیِ همارزش میداند. در این مدل، بههمخوردنِ تعادل میانِ همین تقابلها اصلاً تعریفِ مردسالاری است. محورِ دیگر به این روشنی نیست: ادراک از حسهای پنجگانه آغاز میشود و لایهلایه بالا میرود — حسهای شهودی، الهامها، تا الهامهای عمیقِ علمی و عرفانی — و این محور آغازش مشخص است ولی انتهای خاصی ندارد. درست همین برای مدل لازم است: اگر فقط به ابزارهای شناخت نگاه شود، «مردسالاری shift میدهد و project میکند روی سمت تفکر، و سرمایهسالاری روی حس»، و محورِ عمودیِ حس تا شهود بر همان هرمِ نیازها منطبق میشود.
از اینجا تمایزِ اصلی برمیآید. تقابلهای محورِ افقی عدم تعادل دارند و این عدم تعادل نتیجهٔ فرهنگِ مردسالار است و باید از بین برود؛ در محورِ عمودی برعکس، شناختِ حسی بهطورِ طبیعی پایینتر از شناختِ شهودی مینشیند و بعضی ارزشگذاریها درستاند. «تقابلهای افقی واقعاً وجود دارند؛ وزندهیشان اشتباه است»؛ تقابلهای عمودی اما واقعی نیستند، چون سمتِ بالایشان نقطهٔ انتهایی ندارد — و یونگ هم با گذاشتنِ حس در برابرِ شهود کمی همینجا گیر افتاده است. لایهٔ خاصی به نامِ روح وجود ندارد که مقابلِ جسم باشد؛ طیفی هست که از جسم شروع میشود و به مسائلِ روانی و روحی میرسد. اشکال این نیست که به بالاتر ارزشِ بیشتری داده میشود — دادهٔ خامِ حسی پایینِ هرم است و علم از آن مدل میسازد — اشکال این است که واژگانی ساخته شده که انگار سقفی در برابرِ کف میگذارد. علتِ تفاوت این است که محورِ عمودی محورِ رشد است، و «رشد چیزی نیست که انتها داشته باشد؛ ولی عدم تعادل باینری ایجاد میکند»: وقتی چیزِ متعادلی به یک سو کشیده شود، در برابرش چیزی قرار میگیرد. پس راهحل همیشه یافتن و از بین بردنِ تقابلها نیست؛ باید یافت، نوعشان را تشخیص داد و مشکلاتِ دیگرشان را دید.
برای سوی تحقیرشده واژهای نداریم
مشکلِ تقابلهای افقی فقط ارزشگذاریِ نادرست نیست. چون میخواهیم یک سمت را تحقیر کنیم، با واژهها و مفهومهایی به آن اشاره میکنیم که واقعی نیستند؛ مثلِ حرفزدن دربارهٔ چیزی که نمیشناسیم و برایمان تاریک است. اینکه تصمیمگرفتن بر اساسِ احساس بد است بدیهی فرض میشود و واژهٔ احساساتی به چیزی نامطلوب اشاره میکند؛ اما «جلوی تینکینگ چیزی وجود دارد که ما واژهٔ خوبی برایش نداریم» و مفهومش اصلاً در ذهنِ ما نیست. مردسالاری این دوقطبی را عادلانه بیان نمیکند تا بعد یک طرف را ترجیح دهد؛ آن طرف را مخدوش میکند چون نمیشناسدش. نمونهاش فعالبودن در برابرِ انفعال است. تقابلِ واقعیِ زن و مرد به جذب و دفع برمیگردد: از درون به بیرون دادن یا از بیرون به درون بردن، و هر دو هنر است؛ صورتِ عادلانهٔ این باینری تأثیرگذاری در برابرِ تأثیرپذیری است. «هنرمند کسی است که بهخوبی چیزی، حسی را از عالم میگیرد و بهخوبی هم بیانش میکند» و برای این دو کار باید به تعادلی رسیده باشد؛ زنها خیلی حس میگیرند ولی در بیان ضعیفترند، و مردان در بیان و در هنرِ آبستره و فرم قویاند ولی در یافتنِ آن حس مشکل دارند. پس تقابلهای افقی واقعیاند، ولی بیانشان در فرهنگ تحریف شده و نمیشود از فردا به هر دو طرف وزنِ برابر داد: انفعال یعنی موجودی که فعلی بر او واقع میشود، و این توصیفِ خوبی برای اثرپذیرفتن از عالم نیست. باینریهای عمودی سقفِ مبهم دارند؛ باینریهای افقی هم ارزشگذاریِ غلط دارند و هم یک طرف یا هر دو طرفشان بد تعریف شده است.
تصمیمگیری بر اساسِ عاطفه یعنی چه؟ کسی را تصور کنید که در موقعیتی حسِ بدی دارد و کاری را که به نظرِ همه درست است نمیکند، انگار به الهامی درونی پاسخ میدهد؛ چنین کسی ممکن است زندگیِ فوقالعاده خوبی داشته باشد. وقتی کسی میگوید به دلش بد میآید، فرهنگِ ما او را خرافاتی میخواند، حال آنکه گاهی آن حسها بسیار عمیقاند و از جاهای خوبی میآیند. بله، عاطفه هم اشتباه میکند، همانطور که با اینهمه فکرکردن اشتباه میکنیم؛ تفاوت در این است که اشتباهِ پس از فکر و مشورت بخشوده میشود و استفاده از حس الکی شمرده میشود. واقعیت مثلِ دو نیمکرهٔ مغز است: دو نوع تفکر، یکی بر اساسِ ارزشگذاری و یکی سمبلیک، یکی به اخلاق نزدیکتر و یکی به دانش، و هیچکدام ارجحیتی ندارد؛ حسها را هم مثلِ تفکر تا اندازهای میتوان تربیت کرد.
جستوجو برای واژهای همارزِ تفکر که وضعِ کسی را توصیف کند که در تصمیمهایش از چیزِ دیگری استفاده میکند، به جایی نمیرسد؛ چنین واژهای ساخته نشده، «چون این واژهها را مردان ساختند و آنور را نمیدیدند». مردان دنیای خودشان را دیدند و برایش واژه ساختند و همان را قسمتِ روشنِ دنیا دانستند. پس مسئله این نیست که تقابلها پیدا و تصحیح شوند و فردا فرهنگِ متعادلی ساخته شود؛ از ریشه نمیتوانیم توصیف کنیم آنور چه میگذرد. افزون بر این، سری باینریها اصلاً وجود ندارند: دانش در برابرِ ایمان یا خدا در برابرِ انسان در هیچیک از دو محور نیست. آشفتگیِ بررسیهای امروز از این است که نه تمایزِ افقی و عمودی گذاشته میشود و نه گفته میشود که بعضی اصلاً تقابل نیستند.
ایدئولوژی در واژه پنهان میشود
زبان بخشی از فرهنگ است که معمولاً دیده نمیشود؛ حسِ عمومی این است که زبان معصوم است و فقط ابزارِ بیان. مهمترین بحثِ فلسفیِ قرنِ بیستم کشفِ همین بود که زبان شفاف و معصوم نیست و بر تفکر اثرِ عمیق میگذارد؛ شاید نخست ویتگنشتاین و سپس فرانسویها تا دریدا. تقابلهای دودویی جایی است که بیش از همه بحث شده، ولی جاهایی هست که کمتر بحث شده و شاید عمیقتر باشد: واژگان و اشتقاق. نامگذاری مثلِ انرژیدادن به چیزی است، مثلِ انداختنِ نور بر آن. در مقدمهٔ مترجمِ فارسیِ کتابی از ایزوتسو آمده — با این قید که شاید از جای دیگری خوانده شده باشد — که در زبانِ ژاپنی برای احساسِ انسان نسبت به طبیعت شاید صد واژه هست؛ احساسِ صبحگاهی، آن حسِ خاصِ صبحی که هوا پاک است، در ژاپنی اسم دارد و در فارسی باید کلی حرف زد تا حدوداً منتقل شود. وقتی واژهها زیاد باشند آن حسها تقویت میشوند: جوانهٔ حس را تشخیص میدهید چون برایش واژه دارید. با واژگان دنیا تقسیمبندی میشود و جایی که واژه داریم روشنتر است، و مشکلِ اساسی این است که «ما برای حالات مردانه خیلی واژه داریم و برای حالات زنانه نداریم»، چون زبان و فرهنگ اصولاً به دستِ مردان ساخته شده است؛ آنچه در قسمتِ مردانه است روشنتر است چون گشته و علامتگذاری شده، با علامتهای خوب یا بد.
موردِ روشنتر اشتقاق است. بحثِ مفصلی زمانی با این عنوان شده که غریزهٔ جنسی وجود ندارد: گفتنِ غریزهٔ جنسی اولاً میگوید چیزی به نامِ غریزه در موجوداتِ زنده هست — ایدئولوژیای کاملاً مدرن، چون دویست سال پیش این واژه به این معنا به کار نمیرفت — و ثانیاً میگوید میلی جسمانی هست که نر و ماده را به سوی هم میکشد. این نه بدیهی است نه درست: در احساسِ مرد به زن و برعکس عناصرِ غیرجسمانیِ فراوانی هست، میل به مادر شدن و پدر شدن، به زیبایی، به امنیت؛ جداکردنِ تکهای از این مجموعهٔ درهمتنیده و نامیدنش به غریزهٔ جنسی نوعِ خاصی از نگاه به دنیاست، و «وقتی ایدئولوژی میرود در قالب واژگان، محو میشود». این بخشی از فرهنگِ سرمایهداری است: قسمتِ جسمانیِ رابطه — که میتوان برایش در بازار کالا عرضه کرد — بریده و بزرگ میشود، واژهای میگیرد و ایدئولوژیای پشتش مینشیند که اگر ارضایش نکنید بدبخت میشوید، پس به بازار بروید. مردسالاری در همهجای این نفوذ دارد و تمامِ واژگان زیرِ تأثیرِ جهل به بخشِ زنانه و ارزشگذاریِ بیش از اندازهٔ بخشِ مردانهاند.
نتیجهٔ عملی این است که «اینجا زنها لزوماً نباید قیام کنند؛ مردها هم باید قیام کنند»؛ مشکل در درکِ مرد از دنیاست و مردان باید کنجکاو باشند که نیمهٔ نادیده چه واژگانی دارد. مبارزه با مردسالاری مسئلهٔ خاصِ زنها نیست؛ همه باید نسبت به مشکل تهاجمی باشند، همانطور که همهٔ مردم از هر طبقه باید علیه سرمایهسالاری کاری کنند. دفاعِ یک طبقه و حملهٔ طبقهٔ دیگر سطحی است و به جایی نرسیده؛ چین با نظامِ سوسیالیستی اکنون شاید از سرمایهسالارترین کشورهای دنیاست و درستتر آن است که سرمایهداریِ دولتی خوانده شود. مستندی از خوابگاهِ دخترانِ نوجوانِ کارگری که شلوارِ جین میدوختند همین را نشان میداد: شانزده ساعت کار و نزدیکِ موعدِ تحویل بیست ساعت، مثلِ تصویرِ اروپای قرنِ نوزدهم؛ طبقهٔ سرمایهدار هم هست — رئیسِ پلیسِ بازنشستهٔ حزبی که برای دولتی کار میکند که میخواهد تولیدش از آمریکا بیشتر شود و گمان میکند با سرمایهداریِ بینالمللی میجنگد. چینیها به همان چیزی رسیدند که از اول با آن مبارزه را شروع کرده بودند، و بدتر از آمریکا.
فرهنگ تا مغز و جسم پیش میرود
تا اینجا مردسالاری چیزی در فرهنگ و اعتقادات و حتی زبان به نظر میرسد — یعنی چیزی ذهنی. اما اینطور نیست. وقتی کسی از کودکی با زبان و فرهنگی رشد میکند، آن فرهنگ به معنای واقعیِ کلمه بر جسمش اثر میگذارد: «فرهنگ از ما رفتار میگیرد» و رفتارِ مطابق با فرهنگِ تحمیلشده مکانیسمهای جسمانی و بهویژه روانی را تغییر میدهد. کسی که از کودکی غذای پرادویه خورده، ممکن است گوارشش چنان تغییر کند که بهراحتی برگشتپذیر نباشد. با بخشنامه نه باینریها درست میشوند و نه احساسِ مردم نسبت به ارزشگذاریها؛ و مهمتر، جسم و روان خود را با این زندگی تطبیق دادهاند و اگر فرهنگی درست از آسمان هم بیاید، راحت نمیشویم، بدبخت میشویم. اعضای بدن و مخصوصاً مغز بخشهایی بیشفعال و بخشهایی تعطیل دارد، چون فرهنگ از جایی استفاده کرده و از جایی نکرده؛ مثلِ پابندیِ زنان که اگر باندِ پاهای مچالهشده باز شود، راه نمیتوانند بروند و با همان باند راحتترند.
بخشی از نئوکورتکس از ششسالگی به کار گرفته میشود و بیشفعال است؛ بخشهای مربوط به عاطفه در مردان تقریباً تعطیل است و در زنها هم به اندازهٔ طبیعی کار نمیکند، چون زنها هم آموزش دیدهاند مشکلاتشان را با قسمتِ سمبلیکِ مغز حل کنند. درکِ آدمها از استدلالِ سمبلیک بسیار سریعتر از فهمِ تمثیل است؛ کسانی که مشتاقِ فهمِ قرآناند معمولاً تمثیلهایش را نمیفهمند، چون «تمثیل را ارسطو ممنوع اعلام کرد» و از دو هزار و اندی سال پیش قرار شد مغز فقط از قیاس استفاده کند — جالب آنکه کسانی در علومِ شناختی اکنون میگویند مبنای همهٔ شناختها استعاره است و قیاس بخشِ سطحی است. پس مغز و اعصاب و هورمونها در شرایطِ طبیعی نیستند، و فرهنگی که ارزشِ تمثیل و استعاره و عاطفه را ثابت کند خریدار ندارد، چون کسی نمیتواند از فردا بخشی از مغزش را که از اول تعطیل بوده به کار بیندازد؛ اصلاح تدریجی است و در زبان و نظامِ آموزشی.
از اینجا پرسشِ دشوارتری برمیخیزد: چه چیزی طبیعی است و چه چیزی غیرطبیعی؟ کسی که در فرهنگی غیرطبیعی زندگی میکند موجودی غیرطبیعی میشود، و شاید اکثریتِ مردمِ دنیا در چیزی غیرطبیعی شریک باشند. در این چارچوب همجنسگرایی هم از نتایجِ مردسالاری شمرده میشود؛ اما اگر فرهنگ به جایی برسد که نودونه درصدِ مردم چنین باشند، چگونه میتوان ادعا کرد که غیرطبیعی است؟ وضعِ پیامبری در میانِ قومش همین بود: موجودی کاملاً غیرطبیعی که مسخرهاش میکردند. مسئله فقط فرهنگ نیست؛ بدن هم همان را میخواهد. پاسخ فقط از نظریهای مثلِ نظریهٔ یونگ برمیآید: در خواب میلی به بازگشت به تعادل هست و چیزی در درونِ انسان تا پایانِ عمر فعال میماند که فرهنگ به آن دست نمییابد. این بخشِ امیدوارکنندهٔ نظریه است: «فرهنگ هیچجور نمیتواند از لایهٔ خودآگاه اعماق ناخودآگاه را پاک کند»، و اگر زندگی خیلی غیرعادی باشد، در خواب سیگنالهایی میرسد که اوضاع خوب نیست؛ باید شکرگزار بود که خودآگاهی — که از زبان گرفته همهٔ شئونش خراب است — در برابرِ ناخودآگاه کوچک است.
نمونهٔ سطحیترش وضعِ هنر است. هنر از قرنِ بیستم تا کنون کسی را که میخواهد احساسی را بیان کند مسخره میکند؛ هنرمند کسی است که بخشِ فرمالش خوب درآمده باشد. برای خطاط مهمتر چیست، آنچه نوشته یا آنگونه که اجرا کرده؟ در سینما تارانتینو استادِ فرم است؛ در Pulp Fiction پیچیدگیِ روایت فوقالعاده است، ولی قتلهایی با خونسردیِ کامل و با شوخی انجام میشود و کسی نمیپرسد این تصویرها چه اثری میگذارند؛ نخلِ طلای کن را گرفته و محتوا اصلاً جزوِ کارِ داور نیست. این همان بخشِ مردانه است: مهم نیست چه چیزی واردِ وجود شده که باید بیان شود؛ مهم ریختنِ آن در ظرف است، ظرفهایی بسیار زیبا که در آنها آبی نیست. نکته همین است که «با بخشنامه نمیشود درست کرد»: اگر همهٔ این حرفها پذیرفته شود و سالها دربارهٔ زبان فکر شود، آخرش حسِ آدم مثلِ همان کسی است که از اول غذای پرادویه خورده و از همان خوشش میآید. تشخیصِ طبیعی از غیرطبیعی فقط با توسل به چیزی ممکن است که در اعماقِ وجود دستنخورده میماند.
سرمایهسالاری به جمعیت نیازی ندارد
فرهنگ حتی میتواند اعضای بدن را بیشفعال یا کمفعال کند، و نمونهٔ روشنش یک عضو است. رحم — عضوی زنانه که با مرد مشترک نیست — در زنانِ قرنِ بیستم و بیستویکم کمفعال شده است: اکثرِ زنها میل ندارند بچهدار شوند. «مثل اینکه من گوشی داشته باشم ولی دوست نداشته باشم با آن چیزی بشنوم»؛ غیرطبیعیتر از این نیست که عضو و مکانیسمی در بدن باشد و میلی به کاربردش نباشد. همین رحم پانصد سال پیش بیشفعال بود: زیرِ نظامِ مردسالار مردان پسر و جمعیت میخواستند و زن عینِ ماشین میزایید بیآنکه سلامتش به حساب بیاید — بیست بچه، سالی یکی. متوسطی برای فعالیتِ رحم هست: دو بار، سه بار، پنج بار، نه هفتاد بار و نه هیچبار — و هیچبار واضحتر است. زنی که میتواند بچهدار شود بدیهیترین چیز این است که بخواهد، چون بخشی از مکانیسمهای بدنش برای همین طراحی شده است؛ آن نوع فمینیسمی که اینجا نقد میشود سقطِ جنین را حق میخواند و بچه را نمیخواهد، و وقتی هم زن بچهدار میشود، افسردگیِ پیش و پس از زایمان میآید. اینها طبیعی نیستند چون به فعالیتِ عضوی برمیگردند که با میل تناسب ندارد.
پیوندش با سرمایهسالاری آشکار است: «جمعیت برای سرمایهسالاری لازم نیست». ماشین و تولیدِ انبوه کار را میکند و زن هم خودش کار میکند؛ پس آن زاییدنِ ماشینی دیگر لازم نیست. در نظامهای قبیلهای خانوادهٔ بزرگ حیثیت میآورد و روزِ دعوا صد و اندی نوه و نتیجه به کمک میآمدند؛ انقلابِ صنعتی نظامِ کار را از این وضع بیرون آورد و مردان دیگر نیازِ مبرم به خانوادهٔ پرجمعیت ندارند، و زنانی که همیشه بیش از مردان میل به تشکیلِ خانواده داشتند در مدتی کوتاه قانع شدهاند که لازم نیست. مردان همیشه روابطِ موقت را ترجیح میدادند و زنها نه؛ حالا رابطهٔ موقت برقرار میشود، و اگر بیماریِ ایدز نبود شاید وضع بدتر هم بود: گفته میشود بالارفتنِ اندکِ طولِ پارتنرشیپ از دههٔ ۸۰ اثرِ ترس از ایدز است، وگرنه در دهههای ۶۰ و ۷۰ به کمینهٔ ممکن رسیده بود. نظامِ قبیلهای از بین رفته و دولتی هست که در همه جای دنیا پدرِ همه است؛ نقشِ رئیسِ قبیله را نظامِ سیاسی بازی میکند و پلیس از امنیتِ ما حمایت میکند، نه فرزندانمان.
چیزی دیگر هم نامحسوس تغییر کرده: سنِ ایدهآلِ زندگیکردن. دنیای قدیم انگار برای آدمهای سی تا پنجاه ساله ساخته شده بود و بچهها و نوجوانها — و زنها که اصلاً — زیرِ فشارِ نظامِ پدرسالار وضعِ خوبی نداشتند؛ هرچه جلوتر میآییم دنیا بیشتر برای بچهها و نوجوانها طراحی میشود، چون در هرمِ نیازها سرمایهسالاری نیازهای کودک و نوجوان را خوب رفع میکند، نه نیازِ میانسالی را که نیازهای فیزیولوژیکش زیرِ سایهٔ نیازهای عمیقِ روانی رفته است. موسیقی از آدمهای سی چهل سالهٔ پیش از جنگِ جهانیِ دوم به نسلِ الویس پریسلی و حالا به کودکان رسیده است؛ توطئهای در کار نیست، کودک و نوجوان بیش از آدمِ مسن با کالا سروکار دارند. فرهنگِ جنسی هم همین راه را رفته: مردِ میانسال از نظرِ روانی بینهایت به خانواده نیاز دارد و نوجوان است که به رابطهٔ موقت تمایل دارد؛ فرهنگِ جنسیِ ما فرهنگِ جنسیِ نوجوانها شده و این شیفت به سنینِ پایین اثرِ سرمایهسالاری است، چون «هرچه نوزادتر باشید، دنیای سرمایهداری بهتر میتواند نیازهایتان را به معنای واقعی کلمه و کامل رفع کند»؛ به آدمِ مسن نمیتواند سرویس بدهد.
نشانهاش ماندنِ حالتهای کودکانه تا بزرگسالی است: احتمالاً تا بیست سی سال دیگر اکثرِ آدمهای چهل پنجاه ساله بازیِ کامپیوتری میکنند و کسی خجالت نمیکشد، ولی بازی چیزی کودکانه است و از جایی به بعد آدمها باید جدیتر شوند. گفته میشود آرتور سی. کلارک در دههٔ ۵۰ یا ۶۰ گفته بود در چهل پنجاه سالِ آینده بخشِ عمدهٔ اقتصاد صنعتِ سرگرمی خواهد بود و ظاهراً به اغراق متهم شد؛ واقعاً به همانجا رسیدهایم: درآمدِ فوتبالیستها، و رقمی مثلِ پنجاه میلیون دلار که گفته میشود نیکول کیدمن برای نیم ساعت سخنگفتن در افتتاحیهای در استرالیا گرفته است. سرگرمکردنِ مردم به یکی از کارهای نظامِ سرمایهداری بدل شده، چون مردم زیرِ فشارِ روانیِ سنگین به خانه میروند؛ و نشستنِ مردم پای تلویزیون برای هر نظامی مهم است، چون «در خانهٔ هر کسی نمایندهای از رئیس قبیله وجود دارد» که وقتِ لازم، میانِ دو نیمهٔ فوتبال، حرفش را میزند. ایران تا سالهای ۱۳۶۷ و ۱۳۶۸ نه بیلبورد داشت و نه پیامِ بازرگانی، چون اینها از مظاهرِ سرمایهداری بود؛ حالا سریالها هر پانزده بیست دقیقه قطع میشوند و زیرنویسِ تبلیغ روی فوتبالِ زنده میافتد، چون این دقیقهها ثانیهبهثانیه حساب میشوند.
→ متنِ کاملِ این جلسه