جلسه از یک پرسشِ روشی آغاز میشود: تحلیلِ یونگیِ یک پدیدهٔ فرهنگی لازم نیست عینِ گفتهٔ یونگ باشد؛ ملاک خوبکارکردنِ تحلیل است. بحرانِ روابطِ زن و مرد با دو تصویرِ اسطورهای — مردِ پیترپن و زنِ آمازون — تشخیص داده میشود و کتابِ زن بودن تونی گرنت راهنمای بحث قرار میگیرد. سپس منشأِ تفاوتِ زن و مرد در طیفی از یونگ تا فمینیسمِ موجِ دوم سنجیده و این ادعا بررسی میشود که شبیهشدنِ رفتارها نشانهٔ برداشتهشدنِ فشارِ فرهنگی است؛ پاسخ وارونه است: هژمونیِ فرهنگی قرنِ بیستمی است و شباهتِ امروز را سرمایهداری ساخته که از انقلابِ صنعتی زن را به کار کشید. از اینجا بحث به طبیعیتر بودنِ رفتارِ گذشته میرسد و سرانجام با ده دروغِ آزادسازی و تمایزِ caring و nursing نشان میدهد چرا ازدواجِ مدرن با بازگشتِ غریزه به بحران میرسد.
تحلیلِ یونگی، نه بازگوییِ دقیقِ یونگ
در تحلیلِ موضوعاتِ فرهنگی غلبه با دیدگاههای یونگی است، اما نه بهانحصار: اگر تحلیلِ فرویدی جایی بهتر جواب بدهد به کار میرود، و در روابطِ زن و مرد یونگ خیلی قوی جواب میدهد. هدف تحلیلِ پدیدههاست، نه بازگوییِ خطبهخطِ روانکاوان؛ «این نگاه که فقط بخواهیم دقیقاً بفهمیم متفکران بزرگ چه گفتهاند، خیلی جالب نیست». حرفهای یونگ هم، چون همهٔ متفکرانِ بزرگ، دوره دارد؛ پس نمیتوان گفت فلان تحلیل دقیقاً تحلیلِ یونگ است، ولی میتوان گفت یونگی است: کافی است کلیاتِ یونگ فهمیده شود، حتی اگر خودش آن حرف را نزده باشد. تحلیل میتواند هیبرید باشد و «ملاک این است که تحلیلها خوب هستند یا نه».
نمونهٔ مخالف آکادمیسینهاییاند که عمرشان را صرفِ خواندنِ مثلاً فوکو کردهاند و معمولاً زایشِ چندانی ندارند. نمونهٔ موافق بابک احمدی است که از ۱۳۶۷، نخست با کتابهای سینمایی و یکیدو سال بعد با آثارِ فلسفی، آرای فیلسوفانِ نیمهٔ دومِ قرنِ بیستمِ اروپا را به فارسی طرح کرد. مجامعِ آکادمیک او را به بیدقتی متهم کردند، اما پرسشِ درست این است: «کسانی که میفهمیدند، چرا هیچ کاری نکردند؟» حرفهایش خیلی دقیق نیست و ممکن است درصدی خطا داشته باشد، ولی خیلی مهم نیست وقتی پیش از او از سی سال تفکرِ اروپا چیزی دانسته نمیشد و بسیاری از همین راه به مقالاتِ اصلی رسیدند.
مردِ مدرن پیترپن است و زنِ مدرن آمازون
در سطحِ جهان بحرانِ خانواده و روابطِ زن و مرد هست: روابط بسیار ناپایدارند و حتی بیرون از خانواده هم روابطِ عاشقانهای در کار نیست؛ هرچند ممکن است بعضی از وضعِ تازه راضی باشند و نکاتِ مثبت و منفی هر دو هست. تشخیصِ یونگی این است که مرد و زنِ مدرن دچارِ اختلالاند: «مرد آمریکایی پیترپن شده و زن آمریکایی به زن آمازون تبدیل شده است». آمازون از اسطورههای یونان میآید و پیترپن، پسربچهای که نمیخواهد بزرگ شود، از کارتون — خودش استفادهٔ یونگی از یک اسطورهٔ مدرن.
کتابِ زن بودن تونی گرنت، که به فارسی ترجمه شده، مطلقاً دیدگاهِ یونگی دارد، اما برای مخاطبِ عام است و نویسنده در مقدمه عذر خواسته که فنی حرف نمیزند؛ مقالهای از تونی ولف، از شاگردانِ مستقیمِ یونگ، بینشِ زیادی به او داد. کتاب شهودی است و به احساسِ خواننده اعتماد میکند که وضع بد است؛ نباید از آن انتظارِ تحلیلِ نظری داشت، چون «کتاب بیشتر پدیدارشناسانه است».
زن و مرد دو جنس با تفاوتِ بیولوژیکاند و پرسشِ منشأ پیش میآید: تفاوتهای دیگرِ رفتاری از کجا میآیند؟ در شرحِ فروید، گذار از عقدهٔ ادیپ پسر را به همانندسازی با پدر میکشاند و دختر را به قطبِ مادر؛ تفاوتها در سالهای نخست و در خانواده شکل میگیرند، لزوماً زیستشناختی نیستند ولی چنان قدیمیاند که نمیتوان آنها را ساختهٔ فرهنگ دانست. یونگ تفاوتها را بهشدت ذاتی میداند، لکان بیشتر حاصلِ فرایندی فرهنگی، و فروید در میانه میایستد. فمینیستهای موجِ دوم، از جمله سیمون دوبوار، آن سوی لکاناند: «کسی زن به دنیا نمیآید، بلکه بعداً انگار او را زن میکنند». موجِ سوم، بیشتر فرانسوی، بر تفاوت بنا شده و مادری را مبنای حقِ ویژهٔ زن میگیرد؛ در موجِ دوم مسئله این است که هرچه به مردان داده میشود به زنان هم برسد.
شباهتِ زن و مرد، ساختهٔ هژمونیِ مدرن
باورِ رایج این است که هرچه در سنتهای قدیمی بوده — از جمله تفاوتِ رفتاریِ زن با مرد — انحرافی فرهنگی بوده که جوامع تحمیل میکردهاند، و شبیهترشدنِ رفتارها نشانهٔ برداشتهشدنِ فشارِ فرهنگی است. در اکثرِ مواقع مسئله برعکس است: هژمونیِ فرهنگیای که ذهنها را شکل میدهد از آنِ امروز است. «یک زن روستایی چند قرن قبل چقدر بمباران فرهنگی میشده تا ذهنش شکل بگیرد؟» همه از پنجششسالگی زیرِ آموزشِ مدرسه و تلویزیوناند؛ دختر و پسر در یک مدرسه یک تکلیف میگیرند و فردا سرِ یک شغل میروند، و اگر رفتارشان شبیه شده باید شک کرد که همه را یکجور بار میآورند.
فرهنگ همیشه بوده، اما فرهنگهای گذشته، از جمله در دورانِ کشاورزی و فئودالیسم، ضعیف بودند: سهمِ آموزش و تجربهٔ مشترک در ذهنِ مردم اندک بود و چیزی به شکلِ هژمونی وجود نداشت. هژمونی به معنای گرامشی — فشارِ دولت و طبقهٔ حاکم با پلیس و رسانه برای حفظِ منافعش — با روزنامه و رادیو ممکن شد؛ «هژمونی فرهنگی چیزی قرن بیستمی است». نظامِ آموزشی بیگناه به نظر میرسد، چون بهظاهر فقط شیمی و فیزیک گفته است؛ ولی سراسرش نظامِ آموزشیِ سرمایهداری است و «ما از سن ۶ سالگی بردهٔ این نظام سرمایهداری جهانی هستیم» که شغلها را ساخته و آدمها را برای آنها تربیت میکند.
اتفاقِ واقعی از انقلابِ صنعتی آغاز شد که کار را ساده کرد: شخم با گاوآهن نیرویِ مردانه میخواست، اما نخکشیدن بالای دستگاهِ ریسندگیِ قرنِ نوزدهم کارِ بچه یا زن یا مرد میتوانست باشد. آنگاه سرمایهداری بنا بر نیازش زنها را واردِ کار کرد — با دستمزدی چنان پایین که معاش با کارِ یک نفر ممکن نبود؛ «در دورهای زنها با گریهوزاری از خانه بیرون آمدند». نباید پنداشت مردها زنها را حبس کرده بودند و آزادی دریچهها را شکست؛ زنها از وضعشان در خانواده بینهایت راضیتر از آن بودند که هر صبح بچهشان را رها کنند. «هر وقت چنین کاری بخواهد انجام شود فرهنگش هم ایجاد میشود»: اول زنها مجبور میشوند بیایند و بعد خودآگاهی، بیدستورِ کسی، فرهنگی میسازد که درد را کمتر کند. نتیجه این که بخشِ عمدهٔ زندگیِ همه شغلشان شده، و این مدرن است: زن و بچه قبلاً شغل نداشتند.
رفتارِ گذشته طبیعیتر بود، نه مدرن
کتاب به بحرانِ مادونا اشاره میکند: زن باید بهطورِ طبیعی میلِ بچهدارشدن داشته باشد و در جوامعِ مدرن ندارد؛ پس اتفاقی تازه افتاده و بخشی از آن همان بیرونکشیدنِ زن از خانه است. سرمایهداری زن و مرد نمیشناسد، و یک تحلیل میگوید جامعه قبلاً میانِ آنها فرق میگذاشت و حالا نمیگذارد، پس فرقی نداشتهاند. اما کسی آنها را آزاد نگذاشته تا مشابه رفتار کنند: همه در یک کانالِ مشترک گرفته میشوند — «با سنبهٔ پرزوری در لولهای فرو میکنیم و بعد همه به شکل استوانه درمیآیند». نظامِ آموزشی علم نمیآموزد؛ برای شغلی تکنولوژیک آماده میکند.
خودِ علم هم از نظامِ اقتصادی بیتأثیر نیست. علمِ مدرن «علم مدلکردن طبیعت توسط ریاضیات در جهت پیشگویی است نه در جهت شناخت طبیعت»، و این پارادایم غلبه کرده چون از آن تکنولوژی و از تکنولوژی پول درمیآید. پیشفرضِ این خوانش، وارونهٔ پیشفرضِ پسامدرن، این است که رفتارِ باستان طبیعی و رفتارِ مدرن مصنوعی است. به پرسش از دادهٔ آماریِ فزونیِ اختلالهای روانیِ امروز، بهجای آمار، تاریخِ خودکشی پاسخ میدهد، که هیچجا پدیدهای اجتماعی نبوده، و مقایسهٔ هنرِ معاصر با هنرِ پیشین: مردم سابقاً در اوجِ فشارِ کار دودستی به زندگی چسبیده بودند، و «ما الان در سردترین و سیاهترین دوران تاریخ زندگی میکنیم».
رویکردِ مقابل رفتارهای امروز را طبیعیتر میداند و رفتارهای گذشته را ساختهٔ نظامی جبار: همجنسگرایی در طبیعتِ انسان بود و تابوها جلویش را میگرفتند. تحلیلِ مقابل این است که فرهنگ هویتِ جنسی را تا حدی پاک کرده؛ وقتی همه مثلِ هم رفتار میکنند، مرد چرا به دنبالِ زن برود؟ رفتارهای قدیمی طبیعیتر بودند، نه کاملاً طبیعی: هر جا فرهنگ بوده، رفتارِ غیرطبیعی هم بوده. یونانِ باستان هم، که همجنسگرایی داشت، نقضِ این حکم نیست: یونان در فرهنگیترین دورانِ خود بود، و مردسالاریِ آغازشده در آن، که به همجنسگرایی انجامید، از منشأهای وضعِ کنونیِ غرب است. این از اعتقاداتِ یونگ است که «رفتارهای قدیمی به علت نزدیکتربودن انسان به طبیعت و ناخودآگاه، طبیعیترند»؛ اگر nature و culture دو قطبِ متضاد فهمیده شوند، نزدیکیِ دنیای سنتی به طبیعت روشن میشود. «ذهن آدمها با شلاقخوردن شکل پیدا نمیکند؛ با فرهنگ است که شکل پیدا میکند»، و سرمایهداری کسی را شلاق نمیزند.
اعتبارِ این مدل از پیشگوییاش میآید. یونگ به این میبالد که سالها پیش از ظهورِ هیتلر، از رؤیاهای مراجعانش «جنبش دوبارهٔ آن جانور زردمو» را در وجودِ آلمانیها دیده است؛ و در مقالهٔ زن اروپایی — که ۱۹۲۷ و در فهرستِ منابع ۱۹۲۶ تاریخ خورده و در مجموعهٔ جهاننگری با ترجمهٔ جلال ستاری به فارسی درآمده — پیش از هر متفکری مشابهشدنِ رفتارِ زن و مرد و اختلالِ رابطهٔ جنسیشان را پیشبینی کرد. برای چنین مدلی لازم نیست استدلال کرد؛ تحلیل یا خوب است یا بد، و اگر بد است باید مدلِ بهتری آورد. ادعای بنیادی این است که بحرانی در هویتِ جنسی و روابطِ زن و مرد هست، در سایرِ دنیا و حتی ایران.
آزادسازیِ زن بر ده دروغ استوار است
مقدمهٔ کتاب از «دروغِ آزادسازی» آغاز میشود: هژمونیِ فرهنگی زنها را به سمتی رانده، و ده دروغ شرح میشود. دروغِ شمارهٔ یک «صاحب همهچیز شدن» است: زنی که کار میکند و استقلالِ مالی دارد همهچیز به دست میآورد. تجربهٔ نویسنده عکسِ این است: چنین زنانی عمیقترین نیازشان — عشق و خانوادهای با گرمای عاطفی — را از دست میدهند و با پول و خانه و اتومبیل، شکستخورده و اغلب افسردهاند. دروغِ دوم دوجنسیبودن است؛ دروغِ سوم اینکه موفقیت بر جذابیت میافزاید — خواستگار از مدرکِ تحصیلی میپرسد، ولی «هیچ مردی عاشق تحصیلات زنی نمیشود». فرضِ نویسنده این است که عمیقترین نیازِ زن رابطهٔ عاطفیِ بسیار عمیق است — فرهنگهای مختلف همیشه این را تأیید کردهاند و شمارِ خوانندگانِ دختر و پسرِ رمانهای عاشقانه سنجیدنی است؛ البته زنها به مسائلِ مالی هم توجه دارند. مردها بیشتر از موفقیتِ شغلی ارضا میشوند و زنها از رابطهای قوی.
دروغِ چهارم «مونثبودن یعنی ضعیفبودن» است: احساساتِ لطیفِ زنانه ضعف تلقین میشود و ستیزهجویی که سنتاً مردانه بود تشویق؛ زنی که ظرافتهایش را نگه دارد در جامعه کلاهش پسِ معرکه است. به یک معنا این دروغ نیست: اگر هدف پیشرفتِ اجتماعی باشد، بدونِ مقداری ستیزهجویی نمیتوان موفق بود. زیرِ این دروغهای مدرن نکتهای بسیار باستانیتر جا داده شده: «انجامدادن بهتر از بودن است»، یعنی آدمها با کارشان ارزیابی میشوند و این نگاه که زن موجودِ زیبایی است و همین ارزش دارد بد شمرده میشود.
دروغِ دهم «زنان از زنانهشدن مردان لذت میبرند» است. دخترها به سببِ همین فرهنگ از پسرهای ضعیف و بهاصطلاح رمانتیک خوششان میآید و مردانگی را خشونت میبینند — «فرق میان صلابت و خشونت را نمیدانستند»؛ ولی وقتی بچه به دنیا میآید به مردی نیاز دارند که بتوان به او تکیه کرد، و ردیفی از بحرانهای ازدواج در همین جامعه این است که زن احساس میکند مرد بهاندازهٔ کافی مرد نیست. این ازدواجِ بیمار خیلی طبیعی شکل میگیرد و خیلی طبیعی هم دچارِ مشکل میشود. پس از ازدواج فرهنگ تا اندازهای کنار میرود و آدمها سرِ جای اولشان برمیگردند: مرد میخواهد وقتی از سرِ کار میآید زنش را زیبا و سرحال ببیند — با زنی که از شش صبح تا هشت شب سرِ کار بوده کجا ممکن است؟ «کاری که مرد انجام میدهد حالت ابراز عشق دارد»، و پرسیدن از او که اصلاً برای چه سرِ کار میرود جرقههای آن را خاموش میکند.
بعدِ ازدواج غریزه بر فرهنگ چیره میشود
در برابرِ این اعتراض که بسیاری از روانشناسان و مشاورانِ مشهور رابطهٔ مبتنی بر نیاز را بیمار میدانند، پاسخ این است که بحث در مدلی یونگی جریان دارد؛ و این موضوع برای بحثِ علمی زیادی داغ است. به تعبیرِ یونگ، در رابطهٔ زن و مرد «طبیعت زن nursing است و طبیعت مرد caring»: حسِ مرد ساختنِ محیطی امن برای زن و بچه است و طبیعتِ زن برآوردنِ نیازهای ظریفِ عاطفی یا مادی؛ اگر دزد بیاید، احساسِ زن این نیست که باید چماق بردارد.
پیش از ازدواج فرهنگ اثرِ بیشتری دارد، ولی پس از آن که روابط غریزیتر میشود، صفاتِ غریزیِ ضعیفشدهٔ هر طرف قویتر میشوند. زن هرچقدر هم فرهنگ آشپزخانه را برایش ننگ بداند، با بچهدارشدن حسِ غذادادن در او پدید میآید و زنهایی که نیمرو هم بلد نبودند با شور آشپزی میکنند. غذادادن به دلایلِ فیزیولوژیک غریزهٔ زن است، نه مرد؛ «nursing نوعی caring است که در سطوح ظریفتری اتفاق میافتد». شاهدِ طبیعیبودنِ اینها همین است که پس از ازدواج انتظاراتِ دو طرف با فرهنگِ آموخته تضاد مییابد.
غریزهٔ caring از اینرو در مرد هست که زنِ باردار آسیبپذیر میشود؛ چه خداوند این حس را در نهادِ مرد گذاشته باشد و چه در تکاملِ داروینی فقط دارندگانش مانده باشند: خانوادههایی که شوهرشان پیترپن بود و هنگامِ بارداریِ زن مشغولِ بازی، نماندند؛ خانوادههایی ماندند که زن ماموتِ شکارِ مرد را به آشی بدل میکرد که با هم بخورند. سیمون دوبوار در جنس دوم، مانیفستِ فمینیسمِ موجِ دوم، میگوید «طبیعت عمدهٔ بار تولید نسل را بر دوش زن گذاشته»، نه فئودالیسم و نه بردهداری. از همین نتیجه میشود که انتظارِ زن در ازایش از شوهر سنتی نیست که بتوان کنار گذاشت. آن پیوندِ عاطفی که پیشتر از حمایتِ مرد و کارهای زن در خانواده شکل میگرفت دیگر شکل نمیگیرد؛ در برابرِ شعر و موسیقیِ گذشته که عشق را تکریم میکرد، برخی ترانهسرایانِ مدرن «عشق را چیزی رویایی و احمقانه میدانند که هیچوقت هم وجود نداشته است»، و متفکری معاصر غمِ هجران را نشانهٔ عقبماندگیِ جنسی خوانده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه