این جلسه از یک گیرکردگی آغاز میشود: چرا مردسالاری، برخلافِ سرمایهسالاری، هرگز موضوعی موردِتوافق نمیشود. پاسخ — سلطهای که از فرطِ فراگیری دیده نمیشود — مرورِ دو جلسهٔ پیشین را لازم میکند: تقابلهای دوتایی، نفوذِ مردسالاری در زبان و فیزیولوژی، و امیدی که ناخودآگاهِ یونگی باقی میگذارد. سپس بحث از زبان بیرون میآید و محکی عملی پیش مینهد، تقابلِ جذب و دفع بهمثابهِ منشأِ فیزیولوژیکِ زنانه و مردانه، و با همین محک هم پیدایشِ طبیعیِ مردسالاری را توضیح میدهد و هم کشیدهشدنِ فرهنگ را به سوی انتزاع و زبانِ خودمختار. در نیمهٔ دوم تریبون عمداً به رقیب سپرده میشود تا فمینیسمِ مبتنی بر تشابه با قویترین لحنش شنیده شود، و پرسشهای پایانی دربارهٔ پرحرفیِ زنان، پردازشِ موازی و فرم در شعرِ زنانه همان محک را دوباره به آزمون میگذارند.
سلطهای چنان فراگیر که دیده نمیشود
طرحِ بحثِ مردسالاری گیرکردگیای دارد که طرحِ سرمایهسالاری ندارد. در فضای روشنفکریِ جهان سرمایهسالاری موضوعی کمابیش پذیرفته است، هرچند بیشتر به معنای استثمارِ طبقهای از طبقهٔ دیگر. مردسالاری، به معنایی که اینجا مراد است، به هیچوجه موردِتوافق نیست؛ درکش دشوارتر و دیدنش سختتر است، و علتِ این نادیدنیبودن خودِ شدتِ سلطه است: «سلطهای که مردسالاری دارد آنقدر بیشتر است که دیده نمیشود».
تعریفِ دو جلسهٔ پیشین بر سلسلهای از تقابلهای دوتاییِ جنسیتدار استوار بود: فرهنگ این تقابلها را تعریف میکند، در تعریفشان دست میبرد و سرانجام «به آن قسمتی که قطب مردانه است ارزش فوقالعادهای میدهیم و قسمت زنانه را تحقیر میکنیم». این کارِ چندهزارسالهٔ فرهنگ است و استثنایی ندارد. حُسنِ این صورتبندی پیوندش با شالودهشکنیِ ژاک دریدا است که در سیچهل سالِ اخیر در فلسفه و نقدِ ادبی جا افتاده است. اما این مدل همهٔ تقابلها را با یک نگاه نمیپردازد: با الگوی یونگ از کارکردهای خودآگاهی، تقابلهای جنسیتدار در محورِ افقی مینشینند و تقابلهای مربوط به رشد در محورِ عمودی. دستهٔ دوم اصلاً تقابلِ واقعی نیستند؛ ارزشِ بیشترِ سمتِ بالا در این محور بهجاست، ایراد آنجاست که آن سمت معمولاً چیزی فرضی و بیتعریف است. تقابلهای افقی، در عوض، تقابل به معنای واقعیاند: عدمتقارنهایی واقعی در جهان که فرهنگ آنها را در زبان مدل کرده است.
سه مشکل بر این تقابلها سایه انداخته است. نخست همان که شالودهشکنی بر آن تأکید میکند و به زبانِ این بحث مردسالاری است: یک سو ارزشگذاریِ بیهوده شده و سوی دیگر نشده. دوم اینکه تقریباً همیشه یک سو بدفهمیده شده و واژهها نارسایند؛ فعال و پسیو واژههای خوبی نیستند، و حتی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری فقط وقتی کار میکند که تأثیرپذیری — توانِ در معرضِ الهام قرارگرفتن — مثبت دیده شود. چند سال جستوجو برای واژههای بهتر به جایی نرسید، چون «زبان ما خودبهخود بارهای ارزشگذاریایی کرده که تأثیرش بر ذهن ما میماند». سوم اینکه برخی تقابلها اصلاً وجود ندارند: معرفت در برابرِ ایمان، که با داستانِ اخراجِ آدم و حوا در یهودیت و بهویژه مسیحیت جا افتاده و از آنجا به همهٔ ادیان نسبت داده میشود؛ و تقابلهایی مثلِ انسان و خدا در اندیشهٔ یونانی یا مرگ و زندگی، که در فرهنگی هست و در فرهنگی نیست. پس پیش از هر شالودهشکنی باید پرسید تقابل واقعی است یا بیخود، و اگر واقعی است جنسیتی است یا رشدی؛ آنچه در این رویکرد ارزشمند میماند نشاندادنِ این است که ارزشگذاریهای ناخودآگاه ذهنِ فیلسوف را به راههایی میکشاند که نتیجهٔ تفکرِ منطقی نیست.
ریشهٔ پنهانی در زبان است. مردسالاری در خلقِ واژگان و گرامر و اشتقاقها دست داشته و هر گرایشی که به زبان راه یابد نامرئی میشود: «تأثیرهایی که وارد زبان میشوند و واژگانی که خلق میشوند نامرئی میشوند». شاید علتِ واقعیِ پنهانتربودنِ مردسالاری همین باشد: سرمایهداری با سابقهٔ چندصدسالهاش فرصتِ چنین دخلوتصرفی نداشته، مردسالاری از آغازِ فرهنگ دستاندرکار بوده است. نفوذ از زبان هم فراتر میرود: هر چیزی که فرهنگی شد، وقتی بر اساسش زندگی شود، بر فیزیولوژی اثر میگذارد و کسی که به سبکی از زندگی خو کرده بهآسانی نمیپذیرد آن فرهنگ تغییر کند. روشنترین نمونهٔ این مقاومت زنانیاند که با گذشتن از نیازهای عاطفیِ خود بهزحمت در نظمِ مردسالارِ موجود جا گرفتهاند. آنچه باید رخ دهد این است که زنها نظام را تغییر دهند، نه اینکه فقط در آن جا بگیرند؛ «این نظام برای زنها ساخته نشده و لازم است نوعی فرهنگ و نظام اجتماعی جدید به وجود بیاید». و طبیعی است که همین زنان بیش از مردان برآشوبند: کسی که همهٔ عمر کوشیده خود را در جعبهای جا دهد که جا نمیشد، وقتی بشنود نباید میرفت، از همه عصبانیتر میشود. نقدِ عمیقِ فرهنگ انتظارِ استقبال ندارد؛ اینرسی هست.
امید در ناخودآگاه، نه در اصلاحِ فرهنگ
اینهمه عمقِ ماجرا را نشان میدهد و فضایی ناامیدکننده میسازد. اما اگر حرفهای یونگ پذیرفته شود، جای امیدِ خوبی میماند. بخشِ عمدهٔ روان، ناخودآگاهِ شخصی و جمعی، بهطور عمیق تحتِ تأثیرِ فرهنگ قرار نمیگیرد؛ در برابرِ عدمِ تعادل و توقفِ رشد مقاومت میکند و تا آخرین لحظهٔ حیات، آن مرکزی که مسئولِ رشد است، هرگاه امیدی به تغییر باشد سیگنالهایش را میفرستد: عواطفِ مهارناپذیر در بیداری یا رؤیا در خواب. به تعبیری مهندسی، گویی چیزی بر حافظهای نوشته شده که در دسترسِ خودآگاهی نیست و پاک نمیشود: بیسِ فرهنگیِ خوبی که با مقتضیاتِ فیزیولوژیک و روانی سازگار است. اینکه «خودآگاهی جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاه است» برای کسی که به فرهنگ بدبین شده آرامشبخش است، چون حداکثرِ آلودگی در اطرافِ همان جزیره است و به اقیانوس نمیرسد. و در نگاهی دیگر، روان از راهِ ناخودآگاهِ جمعی به جهان متصل است و حداکثر میتوان کرهٔ زمین را خراب کرد، نه نظامِ عالم را. همیشه راهی هست که آلودگیهای فرهنگیِ خودآگاهی پاک شود و آدمی به مأمنی نسبتاً ثابت وصل شود که سبکِ خوبِ زندگی را به او بگوید.
نکتهٔ دوم این است که این انحراف بهصورتِ فردی حلنشدنی نیست. اگر زن و مرد در رابطهای عاطفیِ خوب و طبیعی قرار گیرند، بیآنکه کتابی دربارهٔ مردسالاری بخوانند، وجودشان به تعادل میرسد و آثارِ فرهنگ پاک میشود؛ «قرار گرفتن در رابطهٔ عاشقانهٔ زن و مرد نوعی پادزهر مشکلات فردی آدمهاست». جامعه و فرهنگ اما شاید راهحلِ سادهای نداشته باشد. دربارهٔ سرمایهداری هم همین است: اگر در فروپاشیِ ۱۹۲۹ امید میرفت نظام متلاشی شود، امروز کسی بدیلی نمیبیند و حتی سوسیالدموکراسیِ اروپایی نسخهای از همان سرمایهداری است. تصورِ لزومِ اصلاحاتِ اجتماعی همیشه در تاریخ بوده و چندان مهم نیست؛ مهم آگاهیهایی است که رشدِ فردی را تضمین میکند. اگر این بحثها حتی به افراد کمک نمیکرد، اصلاً گفتنی نبود؛ ولی بهطورِ فردی تا حدِ زیادی همهچیز حلشدنی است. با این پشتوانه، بحث از زبان بیرون میآید و به انحرافهای ملموسترِ فرهنگ میرسد، با این وعده که بخشِ بزرگی از وقت به مخالفان داده شود؛ چون اکثریتِ عددیِ آکادمی، که نگاهش محکم بر تشابه بنا شده، این رویکرد را ندارد.
جذب و دفع، محکِ زنانه و مردانه
برای آنکه مدل گسترشپذیر و دقیقتر شود باید ملاکی عملی به دست داد: چه چیزی زنانه است و چه چیزی مردانه، و منشأِ این دوگانگیها کجاست. ملاکِ قطعی شاید در دسترس نباشد، اما اگر اصولِ مدل روشن باشند و شاهد پیدا کنند، میتوان آن را بسط داد. مبنا این است که تقابلی که جنسیت نیز در آن جا میگیرد تقابلی بیرون از محیطِ انسانی است؛ میتوان گفت جنسیت در عالمِ انسانی منشأِ این تقابلهاست، ولی در جهان نیز تقابلی بوده که خودِ جنسیت از آن برآمده است، و همین برای معمای زیستشناختیِ دوجنسیشدنِ موجودات توضیحی به دست میدهد. آن تقابل، «تقابل جذب و دفع است که حتی در ذرات و نوعی در نهاد عالم همهجا وجود دارد» و به مکانیسمهای جنسیِ زن و مرد مربوط میشود.
جذب و دفع در همهٔ مکانیسمهای روانی و فیزیولوژیک هست. در سلسلهٔ اعصاب سیگنالهایی به سوی مغز میرود و سیگنالهایی از آن بازمیگردد؛ دست و پا و تنفس همینگونهاند: «کل مکانیسمهای بدن ما همه بر اساس نوعی جذبکردن چیزی از خارج و دفعکردن چیزی به سمت خارج است». شناختِ حسی از جنسِ تأثیرپذیری است؛ کارکردن و حرکت از سیگنالهایی برمیخیزد که از مرکز به بیرون میروند. ایدهٔ کلی این است که همهٔ دوقطبیها را میتوان به جذب و دفع برگرداند: زن به سببِ مکانیسمِ جنسیاش در قطبِ جذبکننده میایستد و مرد در قطبِ دفعکننده، و هر یک بهطور طبیعی به سوی قطبِ خود عدمِ تعادل دارد.
هرچه بحث دقیقتر شود آزمونپذیرتر میشود: فهرستِ تقابلها بیاصلِ منشأ به ردّ و قبولِ سلیقهای فرو میکاهد، اما با ملاکِ منشأ میتوان نظریه را بسط داد و اشکالش را یافت. این ملاک یک پیامدِ شناختی دارد که بهوضوح در این تقابلها نقش دارد و پاسخِ بعدی به پرسشِ پیدایشِ مردسالاری بر آن تکیه میکند: زنها در تأثیرپذیری و الهامپذیری از عالمِ خارج قدرتمندترند و با مکانیسمهای طبیعیِ وجودشان هماهنگتر؛ ولی در بیان، که مکانیسمش وارونه است، از مردان ضعیفترند. «زنها ممکن است احساساتی داشته باشند که بشود با آن شعر گفت ولی شعر نمیگویند»؛ مردان، در مقابل، چه احساسی داشته باشند چه نه شعر میگویند، و گواهش انبوهِ شعرهای جهان است که هیچ احساسی را بیان نمیکنند و فقط فرم میسازند.
چرا زنسالاری پدید نیامد
هر که بگوید مردسالاری در فرهنگ نفوذ کرده باید پاسخ دهد که چرا زنسالاری پدید نیامد و چرا زنها خود فرهنگ را نساختند. پاسخِ مدل این است که «فرهنگسازی در قطب مردانه راحتتر انجام میشود» و این نتیجهٔ استیلای اجتماعیِ مردان نبوده است. تعبیرِ رایج آن است که مردان به زورِ بازو زنان را عقب راندند و چون تریبونها در دستشان بود فرهنگ ساختند؛ توجیهِ این مدل جای دیگری است: کلام و زبان چیزهایی است که مردان راحتتر به کار میگیرند، و وقتی مردی بیالهام و بیحس، یعنی انسانی نامتعادل، شعر میگوید، آشکار است که انحراف میسازد؛ مردان اصولاً موجوداتی متعادل نبودهاند و فرهنگ آفریدهاند. شاهدِ سنتیاش این است که شاعران بیشتر در زمانِ عاشقی هنر آفریدهاند، چون عشق مرد را به تعادل نزدیک و الهامپذیر میکند.
پس راهِ واقعیِ مبارزه این نیست که زنها هم بکوشند واردِ عرصهٔ هنر شوند — هرچند در وضعِ فعلی خوب است — و مسئله صرفاً این نبوده که راهشان ندادهاند. شاهدی برای زباندانتربودنِ مردان — که روشنیِ آن خود محلِ تردید است — این است که مردان گویا هیچگاه عاشقِ حرفزدنِ زنها نمیشوند، اما برای زنها طبیعی است که عمیقاً حتی از صدای مرد تأثیر بپذیرند. ترانهٔ مشهورِ سوزان وگا با تصویرِ زنی پایان میگیرد که نشسته و به صدای مردی فکر میکند؛ هیچ مردی به این شکل به صدای زنی فکر نمیکند. همین حالت نشان میدهد «کلام انگار جزو چیزهایی است که زن میخواهد از مرد بگیرد» و تسلطِ مرد بر کلام تفاوتی واقعی است. آنچه معمولاً دیده نمیشود سلطهٔ سوی دیگر است، در حس و شورِ درونی؛ مشکلِ مردسالاری برای زنها از همینجا میآید که زنها چندان ظهور پیدا نمیکنند و آنچه در درونشان میگذرد، چون بیان نمیشود، دیده نمیشود.
در سوی دیگر، مردان از هیچ چیزی میسازند و در بیرونکشیدنِ چیزی از خود افراط میکنند. هنرمندِ جدید دیگر به چیزی نرسیده که بخواهد بیانش کند، و اینجا مسئلهای اخلاقی هست: کسی که به احساسی عمیق نرسیده حق ندارد احساساتِ سطحپایینش را بیان کند. هنرِ صد سالِ اخیر به این سو رفته که محتوا مهم نباشد و فرم همهچیز باشد. از همین مدل، اهمیتِ سکس و خشونت در هنرِ مدرن نیز درمیآید: فضای مدرن فضایی است که مردانگی از مردان سلب میشود، چون زنانگی دیگر وجود ندارد و با حذفِ زن مردی هم باقی نمیماند؛ مردسالاریِ حاکم به این معنا نیست که مردان حالتهای مردانه دارند. هنرمند آنچه را ندارد بیرون میریزد: مردِ بهاصطلاح اخته از تماشای خشونت لذت میبرد چون نیرویی را که از او سلب شده بهطور تمثیلی میبیند، و نوجوانان بیش از همه. «خشونت در هنر نشانهٔ سلب مردانگی از مردان است». حُسنِ این نگاه آن است که مردان نیز دریابند با رفتنِ زنانگی چیزی به دست نیاوردهاند.
همینجا نقطهضعفِ بزرگِ روانکاویِ فروید و لکان روشن میشود: آنان منشأِ جنسیت را آناتومیک میگیرند — آناتومیِ جنسیِ مرد به زن احساسِ فقدان میدهد و همهچیز به تفاوتی برمیگردد که از بیرون دیده میشود. «اگر ملاک جنسیت را جذب و دفع بگیرید که آناتومیک نیست و فیزیولوژیک است، خیلی چیزها را بهتر میتوانید توضیح دهید». مدلی که دربارهٔ فرهنگِ جنسی سخن میگوید باید دربارهٔ شیوعِ همجنسگرایی هم چیزی داشته باشد؛ این به بحثی دیگر واگذار میشود.
زبانی که سرطانی رشد میکند
تقابلِ تفکر و عاطفه، که از مدلِ یونگ گرفته شده، همین ملاک را در شناخت نشان میدهد. تفکر آن بخش از شناخت است که فعالانه از چیزهایی نتیجه میگیرد. به تمثیل، شناخت مانندِ کارِ علم است: مدل و اصول و بررسیِ نتایج؛ اما اینکه کدام اصول درستاند از تفکر درنمیآید، حس میشود. «ابتدا و انتهای شناخت چیزهایی خارج از تفکر قرار دارد که بیشتر به حس برمیگردد»: در آغاز بدیهیاتی که گویی الهام شده، و در پایان رجوع به فکتها. همهٔ شناخت تفکر نیست. مردان، شاید به سببِ نئوکورتکسِ فعالتر، با استنتاجِ قیاسی و مفاهیمِ انتزاعی بسیار راحتاند.
اگر این درست باشد، طبیعی است که فرهنگ به سوی انتزاع رفته باشد: از هنر تا فلسفه، حذفِ تمثیل و استعاره نشانهٔ تفوقِ همان بخشِ شناختی است. معرفتهایی که جنبهٔ شهودی و الهامی دارند — تمثیل، تعبیرِ رؤیا — کنار گذاشته شدهاند. حتی در تعبیرِ رؤیا امروز میکوشند انبوهی اطلاعات گرد آورند و در دیکشنری نگاه کنند، حال آنکه تفسیرِ سنتیِ رؤیا آن بود که کسی که رؤیا را میشنود خود را در معرضِ الهام قرار دهد و معنا را بیفکر دریابد. این خطِ کلیِ فرهنگ است: علم و فلسفه معرفتهای اصلیِ بشر شدهاند و هرچه جنبهٔ الهامی دارد و چندان آموختنی نیست کنار رفته است.
نشانهٔ دیگر در خودِ فلسفه است. توجهِ فوقالعادهٔ فلسفهٔ قرنِ بیستم به زبان آگاهیِ مهمی مینماید، اما این بازیگریِ زبان همیشه به این شدت نبوده است؛ اگر فیلسوفِ یونانی زبان را موضوعِ اصلیِ فلسفه نمیگرفت، از آن رو بود که زبان هنوز اینقدر کجومعوج و خودمختار نشده بود. در فرهنگِ مردسالار، همانطور که شاعر بیحسِ عمیق شعر میگوید، زبان نیز همینگونه تولید میشود: عالمی واژه که به چیزِ واقعی اشاره نمیکند. «آن بخشِ مربوط به زبان بدون اینکه ریشهای در واقعیتها داشته باشد بهطور سرطانی رشد میکند» و وقتی خیلی رشد کرد، همه متوجهش میشوند. هایدگرِ متأخر همین ایده را به شکلی افراطی گرفت: در یونانِ پیش از سقراط و ارسطو زبان حقیقتنما بود و اکنون زبانی هست که حقیقت در آن بیانشدنی نیست؛ مرتجع خواندنِ او از همین شیفتگی به زبانِ سالمترِ باستان میآید.
به گفتهٔ هوادارانِ فلسفهٔ زبان، مرکزیتِ زبان کمابیش مهمترین تفاوتِ فلسفهٔ قرنِ بیستم با پیشینیان است: دو ویتگنشتاین که درست عکسِ هم میگویند؛ هایدگر که زبان را خانهٔ هستی میخواند؛ تقریباً همهٔ فلسفهٔ فرانسه؛ و فلسفهٔ تحلیلی، که شاخهٔ آکسفوردیِ زبانِ روزمرهاش، با اوجش آستین، همان حسِ هایدگر به زبانِ باستان را به زبانِ محاوره دارد. ویتگنشتاینِ متقدم زبان را تصویرگرِ عالم میدانست، هر واژه متناظر با چیزی در بیرون؛ ویتگنشتاینِ متأخر گامی بزرگ به سوی نقدِ وضعِ موجود است: «اصلاً زبان حقیقتنما نیست، زبان بازی است»، و نه یک بازی که بازیهای زبانی: بازیِ علم، بازیِ مذهب. فلسفهٔ دومِ او با دورانِ پسامدرن و زبانِ مستقلشده همخوان است.
مقصود این است که رفتن به سوی انتزاع، اغراقشدنِ زبان و پیدایشِ هنرِ فرمال با همین مدل توجیه میشود، و مدل آزمونپذیر است: اگر این کارکرد مردانه است، باید نشان داد که در طولِ تاریخ بهتدریج استیلا مییابد؛ تفکرِ انتزاعی، هنرِ آبستره — «اینها همه نشانههای مردسالاری هستند».
چرا دانشگاه تشابه را درس میدهد
پس از آنهمه از یک سو، نوبتِ مخالفان است: دستکم بیست دقیقه در اختیارِ رقبا، با قویترین لحنی که در این فرصت بشود. نکتهٔ نخست اینکه در محیطهای آکادمیک همچنان آنان اکثریت دارند؛ هر جای دنیا درسهای مطالعاتِ زنان تقریباً بیاستثنا بیشترِ وقت را به دیدگاهِ مبتنی بر تشابه میدهند و فمینیسمِ مبتنی بر تفاوت حداکثر نگاهی آلترناتیو شمرده میشود. چراییاش روشن است: «به همان دلیلی که هر دانشکدهٔ اقتصادی بروید اقتصاد سرمایهداری درس میدهند». آکادمی جزو همین نظامِ سرمایهدارِ مردسالار است و بودجهاش را از همین دولتها میگیرد؛ حتی استادِ مخالفِ سرمایهداری استدلال میکند دانشجویی که فردا در این اقتصاد کار خواهد کرد به مناسباتِ فئودالی نیازی ندارد. از ۱۹۹۰ و فروپاشیِ اردوگاهِ شرق، این با احساسِ پیروزی همراه است.
فرقِ دو نگاه در جهتِ زمان است: این بحث میگوید اوضاع از پنج سالِ پیش بدتر شده، آکادمی میگوید روزبهروز بهتر میشود. هیچ استادِ فیزیکی به دانشجو نمیگوید اوضاعِ فیزیک خراب است؛ دانشجو در دکترا خود میفهمد مشکلاتی عمیق هست. حتی راجر پنروز، از سه فیزیکدانِ بزرگِ جهان، با کتابی عمومی و پرفروش که پارادوکسهای بنیادیِ فیزیکِ مدرن را لاپوشانیناپذیر میخواند، با برخوردِ منفیِ جامعهٔ فیزیک روبهرو شد. «در جامعههای آکادمیک نباید انتظار داشته باشید که خیلی جو انتقادی وجود داشته باشد»؛ آکادمی آرامشدهنده است، و مطالعاتِ زنان از همین رو آرامشبخش است که به دنیا مثبت نگاه میکند.
دفاعِ رقیب: تفاوتها جزئیاند
اساسِ نگاهِ مبتنی بر تشابه این است که تفاوتهای نقشیِ زن و مرد همه یا عمدتاً فرهنگیاند، نه طبیعی؛ تفاوتِ زن و مرد جزئی است، در حدِ ارگانهای جنسی، و تفاوتِ هورمون و مغز بیاهمیت است. آنچه زن و مرد را در دو اردوی متمایز نشانده نظامهای اجتماعی بودهاند: زن برای مادری و شوهرداری و مطبخ تربیت شد، نه از طبیعتش، بلکه به تربیتِ نظامِ مردسالار که کارکردهای دلخواهِ مردان را از زن میگرفت؛ «انگار نظام مردسالار از زن مثل مستخدمی کارکرد گرفته است». با دنیای مدرن و انقلابهای فرانسه و آمریکا، همانطور که رعیت بر فئودال شورید، زنها نیز حقوقشان را مطالبه کردند. البته روشنگری یکشبه برابر نشد: متفکرانِ فرانسویِ آن نسل ایرادی در بردگی نمیدیدند، و «روسو رسماً معتقد بود لازم نیست زنها آموزش ببینند»، چون زن را برای مرد خلقشده میدانست. از دویستسیصد سالِ پیش نطفههای فمینیسم پیداست: حقِ رأی، آموزشِ برابر، دستمزدِ برابر؛ و هرچند مردانی هم شرکت کردند، پیشبرندگانِ این نهضتها زنان بودند. نتیجه این شد که «تواناییهایی که مردها میگفتند ندارند، اگر به آنها فرصت داده شود دارند»؛ آمارِ قبولیِ دختران در کنکورِ ایران به بالای ۶۰ درصد رسیده، در حالی که صد سالِ پیش هیچ زنِ باسوادی نبود.
شاهدِ وزینِ دیگر از مردمشناسی میآید. مطالعاتِ قرنِ نوزدهم بر جوامعِ بدوی تنوعی را نشان داد که کسی گمان نمیکرد؛ مالینوفسکی در میانِ مردمِ یکی از جزایرِ دورافتاده نظامی دید که مالکیت و ارث در آن مساوی یا حتی به سودِ زنان است و مردان بیش از زنان بچهداری و کارِ خانه میکنند. باستانشناسی نیز، برخلافِ گفتهای که به ارسطو نسبت میدهند، نشانههایی به دست میدهد — در حدی که باستانشناسی میتواند — که بسیاری از اختراعاتِ اولیهٔ تمدن را زنها آغاز کردند، از کشاورزی تا نساجی. خلاصهٔ این دیدگاه تمایزِ سکس و جندر است: سکس آن چیزِ فیزیولوژیک و طبیعی است که مرد و زن را جدا میکند و جندر آن است که در فرهنگ ساخته میشود؛ سکس تفاوتی بسیار کوچکتر از جندر است و «جندر نوعی اغراقشدهٔ سکس است». از کجای تفاوتِ فیزیولوژیک درمیآید که زن حقِ رأی نداشته باشد؟ در یکی از ایالتهای سوئیس تا چند سالِ پیش زنان رأی نداشتند، چون قانون فقط با رأیِ همان مردانِ رأیدهنده عوض میشد.
نتیجهٔ این دیدگاه آن است که مشکلاتی تاریخی در سنتِ همهٔ جوامع بوده که روزبهروز به سوی حلشدن میرود، در برابرِ نگاهی که میگوید مشکلات روزبهروز بدتر میشوند. زنانِ آکادمیک، که بهزحمت به جایگاهشان رسیدهاند، بهشدت هوادارِ این نگاهاند، و از این موضع هر تأکیدی بر تفاوت در پوششِ نوروساینس و مطالعاتِ هورمونی — از جمله همین بحث — ارتجاع شمرده میشود: «تلاشهای مذبوحانهای است که بعضیها برای حفظ سنت انجام میدهند». روانشناسی، در این خوانش، نشان میدهد مرد نوعی واهمه از زن دارد؛ پنهانکردنِ زن در اندرونی واکنشی هیستریک به ترسِ فرویدیِ اختگی است. ادعاهای جدیدتر پیشتر میروند: چون تفاوتِ فیزیولوژیک ضعیف است، رفتارِ جنسی را هم جندر تعیین میکند و در موجِ سوم لزومی ندارد انسان هتروسکشوال باشد. تنها جایی که دفاعیه قطع میشود همینجاست: قانونی که به زوجهای همجنس اجازهٔ فرزندخواندگی میدهد شناختی فاجعهآمیز خوانده میشود، چون روانکاوی وجودِ پدر و مادر را همچون دو قطبِ خانواده برای سلامتِ کودک ضروری میداند و در نگاهِ فروید عاملِ همجنسگرایی غیبتِ پدر است. اما تریبونِ رقیب آخرین و تندترین نکته را دارد: مگر تمدن و هنرِ بشر چیزی جز غلبه بر طبیعت بوده است؟ «مگر آرمان بشر این نیست که استیلای طبیعت را نپذیرد؟» به فرض که تفاوتِ جنسی عمیق باشد، تکنولوژی بر آن غلبه میکند: کلونینگ، حتی بارداریِ مرد، قرصهای هورمونی، تغییرِ جنسیت. پس دیدگاههایی که به طبیعت تکیه میکنند مرتجعانهاند؛ همانهاییاند که اگر اجازه مییافتند هنوز الاغسوار میشدند. دفاعیه چون به توهین کشیده همینجا تمام میشود، و خلاصهاش این است: «کسانی که بر فمینیسم مبتنی بر تفاوت تأکید دارند اصولاً متهم به ارتجاعاند» و رشدِ زنان نشان میدهد همپای مردان به بالاترین حدِ رشدِ علمی میرسند. پاسخ به فرصتی دیگر میماند.
محتوای زنانه، فرمِ مردانه
پرسشِ پایانی به همان نکتهٔ کلام برمیگردد: اگر زبان مهارتی ذاتاً مردانه است، پرحرفیِ مشهورِ زنان چه میشود؟ در موضعِ رقیب پاسخ آماده است: این تفاوت جدی نیست و نتیجهٔ نقشهایی است که به آدمها داده شده؛ زنان در اندرونی بودهاند و روانشناسیشان بر اساسِ همان نقش شکل گرفته است. در انگلیسی حلقهٔ خیاطی استعارهٔ جایی است که زنان با سوزن و نخ مینشینند و غیبت میکنند. در همان موضع: «به مردان هم سواد یاد ندهید، بگذارید خیاطی بکنند، بعد ببینید چه میگویند». پس دو پاسخ هست: نخست اینکه چقدر این دادهها مطمئناند، چون در کتابی دربارهٔ روانشناسیِ زن و مرد مشاهداتی نقل شده که مردان بیشتر حرف میزنند؛ و دوم اینکه اگر هم ثابت شود، میتوان آن را به نقشِ اجتماعی نسبت داد. در موضعِ خودِ بحث اما این پرسش نقض نیست: تسلطِ ذاتیِ مرد بر بیان به معنای پرحرفی نیست؛ شاعر ممکن است روزی ده بیت بگوید و هیچ حرفِ دیگری نزند. موضوع کیفیتِ کلام و سلطه در بیان است، و تصویرِ رایج که زنها زیاد و بیمایه حرف میزنند و مردان کمتر و پختهتر، این ادعا را بیشتر تأیید میکند تا رد.
ویژگیِ تأییدشدهتری هم هست: مردان دورِ هم نوبتی حرف میزنند، گویی هر کس وقتِ نطق دارد، درست مثلِ جلسهٔ شورا؛ ولی جمعِ زنانه تودرتوست و در پنجشش نفر سه گفتوگوی دونفره شکل میگیرد که گاه متقاطع به هم وصل میشوند. زنان قدرتِ پردازشِ موازیِ بیشتری دارند، و «مردسالاری همینجا خودش را نشان میدهد»: مرد وقتی جمعی زنانه را میبیند که همه با هم حرف میزنند آنان را احمق میپندارد، بیآنکه بفهمد شاید چند موضوعِ همزمان برای زنان آنقدر که برای او وحشتناک است احمقانه نباشد. کتابهای پرتیراژی مثلِ مردانِ مریخی، زنانِ ونوسی — نوشتهٔ مشاورانِ ازدواج — از همین سوءتفاهم میگویند: مرد وقتی مشکلی میشنود میپندارد از او راهحل خواستهاند و تجویز میکند؛ حال آنکه زن نمیخواهد مشکلش حل شود، درد دل میکند و آن لحظه فقط گوشی شنوا و همدردی میخواهد. این سبک به آموزش ربطی ندارد؛ از آن روست که آنجا عاطفه حرفِ اول را میزند: زنان بهشدت عاطفه ابراز میکنند و بسیاری از مشکلاتشان همینگونه حل میشود. بسیاری از مردان برعکس همدردی را توهین میشمارند: راهحل داری بگو، وگرنه ساکت باش.
و پرسشِ آخر همین ادعا را دوباره میآزماید: حتی اگر پذیرفته شود که زنان بیشتر و آشفتهتر حرف میزنند، ربطی به نقضِ ادعا ندارد؛ آنچه نقضش میکرد این بود که زنان در شعر و بیانِ افکارِ منطقی تبحرِ بیشتری داشته باشند، و چنین نیست. شاعرانِ زن معمولاً به سببِ محتوا ارزشگذاری میشوند، کمتر از نظرِ فرم. نمونهٔ ایرانیاش فروغ فرخزاد است: پیش از آشنایی با ابراهیم گلستان شعرهایی از نظرِ فرم بسیار ضعیف اما از نظرِ محتوا جالب میگفت؛ کتابِ آخرش فرمی پخته دارد، هرچند گفته میشود فرمش حتی از شاعرانِ درجهدومِ زمانهاش ضعیفتر است. یکی از دفترهایش سرشار از احساس است ولی از نظرِ فرم شعر نیست و ظرافتهای فرمیِ شعرِ نیما یوشیج را ندارد. «چیزی که در فرخزاد تکامل پیدا کرد فرم بود؛ احساساتش همیشه زنده بود». در برابر میتوان ادعا کرد که اکثریتِ شاعرانِ بزرگ از آن رو مرد هستند که مردان قضاوت میکنند شعرِ خوب چیست، و شاعرانِ بزرگِ زن کتابهایشان را منتشر نمیکنند — ادعایی قابلِ مطالعه. اما نتیجهٔ مدل همین میماند: زنان احساساتِ بسیار بیشتری برای گفتن دارند و دلبستگیشان به شعر باید طبیعتاً بیشتر باشد، ولی از نظرِ فرم همیشه از مردان ضعیفتر بودهاند؛ حتی با فرصتِ برابر، ظرافتهای فرمی چندان به چشمشان نمیآید.
→ متنِ کاملِ این جلسه