این جلسه از یک واقعیت آغاز میشود: در محیطهای آکادمیک و رشتهٔ مطالعات زنان، فمینیسمِ مبتنی بر تشابه اکثریت دارد، و پرسش این است که این اکثریت چه وزنی دارد و ادعاهایش تا کجا درست است. پاسخ میپذیرد که بیشترِ آن ادعاها دربارهٔ بهترشدنِ وضعِ بیرونیِ زنان درست است و فمینیسمِ تفاوت دلبستگیای به سنت ندارد، اما نشان میدهد پذیرفتنِ پیشرفت با پذیرفتنِ تشابه یکی نیست: زن به جهانی وارد شده که مردان برای خود ساختهاند و بهای این ورود کنارگذاشتنِ بخشی از زنانگی است. سپس، پس از جداکردنِ تحلیل از راهحل، شواهدِ تجربیِ اتاقهای مشاوره و یک شاهدِ نظری — سقطِ جنین و نبودِ فرهنگِ بارداری — نشان میدهند مردسالاریِ مدرن فشارش را نه بر زن که بر زنانگی میگذارد. پایانِ مسیر نمادِ زن و زمین، هژمونیِ رسانهای و تحولِ ادبیات و سینماست، که میگوید چرا نمیتوان به بهبودِ خودبهخودی امید بست.
اکثریتِ آکادمیک، دلیلِ درستی نیست
آنچه امروز در رشتهٔ مطالعات زنان اکثریت دارد فمینیسمِ مبتنی بر تشابه است، و پیش از هر بحثی باید روشن شود این اکثریت از کجا میآید. شکافِ میانِ دو فمینیسم، اگر عمیق خوانده شود، شکافِ دو احساس دربارهٔ جهان است. در فمینیسمِ تشابه احساس این است که اوضاعِ دنیا خوب است و به سمتِ بهبود میرود: وضعِ زنان بد بوده، بهتر شده و باز هم بهتر خواهد شد. در فمینیسمِ تفاوت احساس وارونه است: «اوضاع زنها بد بوده، بدتر شده و به نظر میآید دارد همینطور بدتر هم میشود». این همان اختلافِ موافقان و مخالفانِ سرمایهداری و همان اختلافِ مدرنها با پسامدرنهاست؛ هابرماس، که ضدِ سرمایهداری است و با این حال پروژهٔ مدرنیته را با عقلگراییِ انتقادی قابلِ ادامه میداند، نمونهٔ روشنِ موضعِ نخست است.
محیطِ آکادمیک بهطورِ طبیعی به نگاههای مثبتتر گرایش دارد و دیدگاههای رادیکال معمولاً در آن جا نمیگیرند. دیدگاهِ تفاوت، آنگونه که اینجا طرح میشود، به روانکاویِ یونگ نزدیک است و اختلافِ یونگ با فرهنگِ غرب عمیقتر از آن است که در دانشگاه اکثریت بیابد؛ به همان دلیل که آنارشیستها احتمالاً از درِ دانشگاه وارد نمیشوند.
این سخن ادعای توطئه نیست؛ فرهنگ بهطورِ طبیعی خود را با وضعِ اقتصادی و اجتماعی هماهنگ میکند و فرهنگِ دانشگاهی هم چنین میکند: حرفهایی که در علومِ انسانی اکثریت دارند همانهاییاند که به اساسِ نظام برنمیخورند. فرانسه استثنایی است که در آن آنارشیستها کرسیهای بالا گرفتهاند و شاید کسی چون میشل فوکو به اعماقِ مسائل میرود. روشنترین نمونهٔ این خودمحافظتی سرنوشتِ خودِ یونگ است که از رأسِ روانپزشکیِ آکادمیک، با تندترشدنِ نقدش بر فرهنگِ غرب، ناچار کناره گرفت: اخراج نشد، اما «یونگ میناستریم نظام آکادمیک نشد و هنوز هم چنین است»، حال آنکه فروید با نظامِ موجود هماهنگتر است. پس در علومِ انسانی به جریانِ اصلی نباید زیاد اعتماد کرد. سیلابسِ مطالعاتِ زنان، بهویژه در آمریکا، همین روح را دارد. آنچه بر مطالعاتِ زنان حاکم است میتوان «هژمونی مردسالار» نامید: پوششی تبلیغاتی، همانطور که در اقتصاد همهجا کاپیتالیسم را نظامِ طبیعی درس میدهند.
روایتِ تشابه: تفاوت، ساختهٔ زور است
پیش از نقد، باید روایتِ طرفِ مقابل به قویترین شکلش گفته شود. در این روایت زن و مرد جز تفاوتهای آناتومیک و فیزیولوژیکِ مختصر تفاوتِ جدی ندارند؛ آنچه تاریخ را شکل داد نیرویِ جسمانیِ بیشترِ مرد بود. مردان حاکم شدند و از زن همان را ساختند که میخواستند: کارِ خانه و زاییدن به هر تعداد که لازم بود — تصویری که در ادبیاتِ فمینیستی «ماشین جوجهکشی» نام گرفته است. بر این اساس، تفاوتهایی که امروز در رفتارِ زن و مرد دیده میشود نتیجهٔ همان جداییِ تحمیلی است: زن در خانه حبس شد و آموزش ندید، و اگر فرهنگی تولید نکرد چون بیسواد بود و راهی به جامعه نداشت. ژان ژاک روسو، از بنیانگذارانِ روشنگری، رسماً با آموزشِ زنان مخالف بود.
قیاسِ این روایت با بردهداری است. برده از جنسِ دیگری نبود؛ اگر بیسواد مینمود چنین پرورش یافته بود، و فلسفه هم برایش نظریه ساخت: ارسطو انسانبودنِ برده را به معنای واقعی نمیپذیرفت. عینِ همین بر سرِ زن آمد: بسیاری از متفکرانِ گذشته — از جمله چهرههای بزرگِ فرهنگِ اسلامی، بیآنکه نامی برده شود — همچون ارسطو زن را موجودی ناقص و مرد را نمونهٔ واقعیِ انسان میدانستند. پس شکافِ میانِ زن و مرد محصولِ فشار و استثمارِ مرد است. همان ایدههای آزادی و برابری که برده را آزاد کرد به زن نیز حقوقِ مدنی داد؛ جنبشِ فمینیستی حقِ رأی و دستمزدِ برابر و آموزش را مطالبه کرد و در هر میدانی موفق بود. ایران نمونهٔ گویاست: ۵۰ سال پیش سواد در میانِ زنان نادر بود و امروز ۶۰ درصدِ قبولیِ کنکور دخترانند. نتیجه این است که با فرصتِ برابر، زن با مرد برابری میکند و شاید از او جلو بزند.
در همین روایت، دیدگاههای مبتنی بر تفاوت بازماندهٔ ارزشهای سنتی شمرده میشوند که حداکثر به چند آزمایش دربارهٔ تفاوتِ کارِ مغز و هورمونها تکیه میکنند. و در صورتِ رادیکالترِ این روایت، که معلوم نیست چقدر هوادار دارد و شاید اکثریتی نداشته باشد، حتی اگر تفاوتِ طبیعیِ جدی پذیرفته شود، فرهنگِ مدرن اصولاً با طبیعت مقابله میکند و با بیماری و بلای طبیعی، که طبیعیترین چیزهایند، تا نهایت میجنگد؛ بنابراین «اینکه چیزی طبیعی است، استدلال پذیرفتنیای نیست» برای آنکه به همان شکل ادامه یابد. این خلاصهٔ دفاع از تشابه است، و پاسخ از همینجا آغاز میشود.
پذیرشِ پیشرفت، بیپذیرشِ تشابه
پاسخ با یک اعتراف شروع میشود: بخشِ بزرگی از آنچه گفته شد واقعیت دارد و با فمینیسمِ تفاوت هم تناقضی ندارد. وضعِ زنان بد بوده و بهتر شده؛ سرمایهداری، جنبشهای فمینیستی و حتی همین گرایشِ آکادمیک برای زنان سودمند بودهاند. اما «لزومی ندارد بپذیرید که تشابه وجود دارد تا بپذیرید که این اتفاقهای مثبت در چند قرن اخیر افتاده است». شیوهٔ رایجِ کوبیدنِ حریف این است که به ضعیفترین ادعاهایش حمله شود؛ روایتِ تشابه وقتی علیهِ فمینیسمِ تفاوت به کار میرود چنان مینگرد که انگار دفاع از تفاوت یعنی دفاع از سنت. حال آنکه در فمینیسمِ تفاوت، آنگونه که اینجا طرح میشود، هیچ رگهای از هواداریِ وضعِ زنان در پیش از مدرنیته نیست؛ نقطهٔ مشترکِ همهٔ مخالفانِ مردسالاری همین است و «کسی که نسبت به دوران سنتی احساس خوبی دارد اصلاً نمیتوان گفت فمینیست است»، چه هوادارِ تفاوت باشد چه تشابه. دویستسیصد سال پیش زنان عملاً مثلِ برده استثمار میشدند و هیچ حُسنی در آن نیست که زن در خانه زندانی بماند.
الگویِ این موضع، موضعِ مخالفانِ سرمایهداری است. مدافعانِ سرمایهداری هم از دورانِ فئودالی میگویند که پادشاه مالکِ جان و مالِ مردم بود، و درست است که انقلابِ آمریکا و فرانسه مبدأ تحولاتی مثبت بودند. اما مخالفت با سرمایهداری دفاع از فئودالیسم نیست. همهٔ مخالفانِ سرمایهداری بیرونآمدن از فئودالیسم را خوب میدانند و مارکسیستها حتی ضروری. حرف این است که سرمایهداری نمیگذارد از این دوره بگذریم؛ دورانِ ماندن در آن به سر آمده و بشر همچنان در آن دستوپا میزند. فمینیسمِ تفاوت عیناً همین موضع را دربارهٔ مدرنیته دارد: گذشته سیاه بود، اما مدرنیته چیزهای ظاهری را بهتر کرد و پشتِ صحنه چیزهایی را به قهقرا برد که کماهمیت شمرده میشوند، و هیچ نشانهای نیست که این سقوط خودبهخود متوقف شود؛ مبارزهای فرهنگیِ بسیار عمیق لازم است تا آن جنبهها اصلاً دیده شوند.
پس نقطهٔ اختلاف حقِ رأی و دستمزدِ برابر نیست. مشکل این است که زنان به جهانی وارد شدهاند که برایشان ساخته نشده است؛ مهم نیست زن سرِ همان شغلِ مرد برود و همان حقوق را بگیرد یا نه، «زن نباید سر همان شغلی برود که مرد برای خودش ساخته است». این مطالبه ریشهایتر است: ساختارِ جهان باید عوض شود. زندگیِ زن در جهانِ مدرن مثلِ زندگیِ چپدستی در دنیایی است که راستدستها ساختهاند — چپدستها بیشتر دچارِ سانحه میشوند، چون همهچیز بنا به حسِ راستدستها چیده شده است. پرسشِ واقعی این است که زن در جهانی که مردان ساختهاند — و تا قرنِ نوزدهم زنان در ساختنش نقشی نداشتند — چقدر راحت است؛ و این فشار چیزی نیست که فردا و پسفردا برداشته شود.
کوچ به سرزمینِ مردان و بهایِ آن
تفاوتِ دو دیدگاه در یک تمثیل روشنتر میشود. مردان و زنان، به قولِ نویسندهٔ کتابِ مریخی و ونوسی، انگار در دو کرهٔ جداگانه میزیستند و محیطِ هر یک برای خودش طبیعی بود. مردان، چون همهٔ ارزشها را به خود نسبت میدادند، زن را موجودی بیارزش دیدند و آنقدر سنگ پرتاب کردند تا زنان چند قرن پیش ناچار کوچ کردند و به سرزمینِ مردان آمدند. حالا دیگر سنگی بر سرشان نمیخورد، اما محیطِ امنی که یافتهاند محیطِ مردانه است و تابعِ ارزشهای مردان شدهاند. این همان اتفاقی است که از نظرِ فمینیسمِ تفاوت پس از مدرنیته افتاد: «زن از چیزهایی نجات پیدا کرده، ولی به این بها که بخشی از زنانگیاش را کنار گذاشته است». از جهاتی فرهنگِ باستانیِ ایران بد نبوده است، هرچند اکنون اوضاع چندان خوب نیست: پژوهشِ زبانشناسی میگوید «زن در واژگان زبان فارسی با زندگی همریشه است و مرگ و مرد با همدیگه همریشهاند» — ریشهای که به زبانِ اوستایی برمیگردد — و این نشانهٔ بینشی زنمدارانه در آن فرهنگِ کهن است.
به جای بحث بر سرِ مبانی، میتوان پرسید کدام مدل با وضعِ موجودِ جهان هماهنگتر است. تمثیلِ دوم از جهانِ جانوران میآید: بارزترین تفاوتِ فیزیولوژیکِ زن بارداری است و در همهٔ جانداران نر دستکم در دورانِ بارداری از ماده پشتیبانی میکند. اگر پرندهای نر ماده را بیارزش بداند و او را که روی تخم خوابیده آنقدر بزند تا به شکار بیاید — چون شکارکردن ارزشمند است و رویتخمنشستن نه — ماده میانِ کتکخوردن و رهاکردنِ وضعِ طبیعیاش دومی را برمیگزیند: دیگر کتک نمیخورد و همپایِ نر میشود، و این پیشرفتی واقعی است. اما بهایش انکارِ بخشی از طبیعتش است، و هیچکس از او نپرسیده در چه محیطی باید زندگی میکرد.
از همینجا پاسخ به رفرمها روشن میشود. طرفِ مقابل آمارها را میپذیرد — زنان فشارِ روانی تحمل میکنند و در محیطِ کار راحت نیستند — اما میگوید با قانون حل میشود؛ نمونهاش مبارزه در آمریکا برای مرخصیِ طولانیِ بارداری. رفرم بد نیست، اما مسئله فرهنگی است و حتی زبان اشکال دارد. زن در این فرهنگ نسبت به خودش احساسِ مثبتی پیدا نمیکند، چون ویژگیهایی که در او طبیعی و ارزشمند است انکار میشود و از ابرازشان شرم دارد: زن در عشقِ شدید به مردی احساسِ مطیعبودن و تعلق میکند، و از نظرِ فرهنگی «مطیعبودن و احساس تعلقداشتن بهشدت زشت و چیزهای تحقیرشدهایاند». مدلِ عاشقشدن در تمامِ فرهنگ عشقِ مرد به زن است — شیفتگیِ شعرِ حافظ شبیهِ شیفتگیِ زن به مرد نیست — و زن باید هر حسی را که در فرهنگ ثبت نشده پنهان کند. فمینیسمِ تفاوت این را تا عمقِ زبان دنبال میکند — برای حالاتِ زنانه به اندازهٔ کافی واژه ساخته نشده — و در تقابلهای دوتایی همان سویی که تعریفنشده مانده بیارزش شمرده میشود.
این را نباید با انکارِ سهمِ تاریخیِ زنان اشتباه گرفت: سکونت با طبیعتِ زن سازگار است، کشاورزی را به احتمالِ زیاد زنان آغاز کردند و اگر همهٔ انسانها مرد بودند تا امروز کوچنشینی میکردند؛ مرد برای زن است که خانه و شهر میسازد. اما مسئله اینها نیست؛ دیدگاهِ آکادمیک بر روابطِ بیرونی تأکید میکند و از لایههای عمیقترِ روان سخنی نمیگوید، و ادعای رادیکال این است که «در روابط بیرونی وضع زنان بهتر شده ولی در درونش در شرایط بدتری قرار گرفته است».
نخست صورتِ معادله، بعد جواب
در برابرِ این تحلیل اعتراضی طبیعی پیش میآید: آیا این حرفها، مانندِ سخنانِ پسامدرنها، آنقدر عمیق نمیشود که راهی برای بیرونرفتن نماند و دلسردی بیاورد، تا جایی که همان مبارزهٔ موجود هم رها شود؟ پاسخ تفکیکِ دو مسئله است: تحلیلِ وضعِ موجود — اینکه سرمایهداری رام شده یا فقط وحشیگریاش به هژمونی و رسانه رفته — و راهِ بیرونرفتن از آن. «تحلیلکردن یک چیز است و راهحلدادن چیز دیگری است» و راهحلِ درست از تحلیلِ درست درمیآید. هر مبارزهای برای حقوقِ زن — از جمله فریادها برای مرخصیِ اجباریِ بارداری — پذیرفتنی است. ایراد به جنبشهای مبتنی بر تشابه این است که بیش از اندازه عملگرایند و مدلی منسجم ندارند؛ در کنارِ کارِ اجتماعی، جنبشی فرهنگیِ بسیار بزرگتر لازم است که ارزشگذاریها را، به شیوهٔ شالودهشکنی، زیرِ سؤال ببرد.
کارِ نظری قاعدهای دارد: هر کس بحثِ نظری میکند باید آرمانگرایی را موقتاً کنار بگذارد، چون به شناختش ضربه میزند. شناختنِ حقیقت هیچوقت بیفایده نیست و «اول باید صورت معادله را درست بنویسیم، بعد بگوییم جواب وجود دارد یا ندارد». دانشآموزی که سرِ امتحان دید دلتایِ معادله منفی میشود و ضریبی را دستکاری کرد تا جوابی درآورد، صفر گرفت، چون جوابِ درست این بود که معادله جواب ندارد. در علومِ انسانی نیز نباید ضرایب را طوری نوشت که دلتا منفی نشود؛ شاید اصلاً جوابی نباشد و شاید خلقت اشکال داشته باشد. برخی پسامدرنها همین را میگویند — بودریار میگفت تمام شد و کاری نمیتوان کرد — و هرچند تحلیلهایش زیادی منفیبافی دارد، اگر راست بگوید باید فهمید که به آخرِ خط رسیدهایم. پرسشِ دیگر — اینکه آیا زنان برای بههمزدنِ این نظم باید اندکی از آموزشهای بهاصطلاح مردانه را ببینند و به تعبیرِ پرسش کشتیگرفتن یاد بگیرند — درست است و به بعد موکول میماند.
پیش از ادامه، باید دید خودِ معیارِ پیشرفت از کجا آمده. طبیعتِ مرد به روابطِ اجتماعی و رقابت بیش از زن توجه دارد و طبیعتِ زن به مسائلِ عاطفیِ عمیق. این گرایش که همهچیزِ بشر پیشرفت در جامعه شده، خودش محصولِ فرهنگِ مردسالار است، و دیدگاهِ آکادمیک از همین لنز نگاه میکند: «یعنی زن در دوران مدرن در چی پیشرفت کرده؟ در مناسبات اجتماعی». جامعه و محیطِ کار تمامِ زندگی را اشغال کردهاند. آدمی از ۶ سالگی واردِ جامعه میشود تا شغل بگیرد و نظامِ آموزشی او را نه برای زندگیِ فردی و خانوادگی که برای زندگیِ شغلی آماده میکند. اصلاً آیا ارزشِ انسان این است که در جامعه کار کند؟ غلبهٔ محیطِ کار بر همهٔ جنبههای زندگی طبیعی نیست و «این یک بیداد مردسالارانه است»: مرداناند که ارزشِ اصلی را، به معنایی بیرونی، به کار میدهند.
اتاقِ مشاوره علیهِ تشابه
اگر ملاک به جایِ مناسباتِ اجتماعی آرامشِ روانی و روابطِ عاطفی باشد — چیزی که زنان بیش از مردان به آن نیاز دارند — تصویر عوض میشود. کمتر کسی در محیطِ روشنفکریِ غرب منکر است که صنعتیشدن روابطِ انسانی را محو کرده و به پوچی و سردیِ عاطفی رسیدهایم. در گذشته که دولتی متمرکز نبود، مردم خود را موظف به جمعشدن میدانستند و در سنتی که دینی شمرده میشود، یا شاید سنتِ همین جامعه، همسایه کسی بود که تیرِ کمان به او برسد؛ امروز ساکنانِ یک ساختمانِ ششواحدی نامِ هم را نمیدانند. مردان در این نظامِ صنعتی رنجِ کمتری میبرند؛ زنان دوست دارند اطرافشان پر از روابطِ عاطفی باشد — تفاوتِ خیاطخانه با محیطِ کارِ مردانه گواهِ آن است — و جنسِ روابطِ کاری مردانه است و با روحیهٔ زن سازگار نیست.
شاهدِ تجربیِ گویا بازارِ کتاب است. کتابهای پرفروشِ فراوانی دربارهٔ فشارِ عصبیِ زنان نوشته شده و کتابی دربارهٔ فشارِ عصبیِ مردان به یاد نمیآید. این کتابها بیهیچ نظریهپردازی از تجربهٔ مشاوران بیرون آمدهاند؛ نمونهٔ روشن کتابِ مردانِ مریخی، زنانِ ونوسی است که در ایران با سهچهار ترجمه به چاپِ بیستوچندم رسیده است. و عالمی کتاب هست که به زنان راهِ مبارزه در محیطِ کار را یاد میدهد — اگر داد زد تو هم داد بزن، اگر اخراجش نکنی فردا تو را اخراج میکند. وجودِ همین کتابها نشانهٔ تفاوت است: «هیچ مردی نمیگوید که میروی سر کار این کارها را بکن»؛ مردان این محیط را خود ساختهاند و راهنما نمیخواهند. زن برای تطبیق با شرایطی که نساخته به فرهنگسازیای خلافِ طبیعتش نیاز دارد، و زنِ امروز از زنِ ۵۰ سال پیش عصبیتر است.
همین اتاقهای مشاورهٔ بینظریه دلیلِ کاراییِ مدلِ تفاوتاند. مشاورانِ خانواده کشف کردند که عمدهٔ مشکلاتِ خانه از این است که زن و مرد نمیدانند با هم تفاوت دارند، و همان کتاب فصلی دارد که بهطور سمبلیک دیکشنریِ دو زبان است: «وقتی مرد مشکلش را میگوید یعنی راهحل میخواهد؛ وقتی زن مشکلش را میگوید دوست دارد کسی با او همدردی کند». مشاور نمیتواند محیطِ کار را دست بزند و ناچار به زن میآموزد خود را با آن تطبیق دهد، اما وقتی زن و شوهر به مشاوره میآیند محیط قابلِ تغییر است؛ در این حجمِ انبوه کتابی دیده نشده که بگوید زن و مرد شبیهاند، و بیطرفترین شاهدان همینهایند، چون نظریهای پشتِ حرفشان نیست. آنچه رخ داده این است که زنان به حقوقِ مدنی رسیدهاند به این بها که زنانگیِ خود را تا حدِ ممکن انکار کنند؛ آنقدر از مریخ به ونوس سنگ پرتاب شد که ونوسیها سرزمینشان را ترک کردند و «الان همهٔ ما در مریخ زندگی میکنیم». مردان در محیطِ کار مشکلی ندارند و بسیاری از خشونتِ کاری حتی لذت میبرند؛ انگار مرد چیزی را در محیطِ کار خالی میکند. این در طبیعتِ زنان نیست، هرچند آدمی به هر چیزی عادت میکند. جمعبندی دو نکته است: فمینیسمِ تفاوت تأییدِ سنت نیست و برچسبِ ارتجاعی به آن نمیچسبد؛ و شواهدِ تجربی به سودِ مدلِ تفاوت است و نشان میدهد زنان در دنیای موجود راحت نیستند.
سقطِ جنین: فشار بر زنانگی، نه بر زن
جدا از شواهدِ تجربی، شاهدی نظری هست که نشان میدهد وضعِ زن در یک جنبه به بدترین نقطهٔ تاریخ رسیده: احترامِ زن به زنانگیِ خودش. مقدمهاش ساده است: «هیچ موجودی نیست که گوش داشته باشد ولی دوست داشته باشد گوشش را بکند»؛ موجودی که نمیخواهد غذا بخورد بیمار است، و هر موجودِ زندهای میخواهد از امکاناتِ طبیعیاش استفاده کند. طبیعیترین کارکردِ زنانه بارداری است و در تمامِ تاریخ زنان نسبت به آن احساسِ خوبی داشتند؛ امروز این احساس روزبهروز کمتر میشود و زنان حقِ سقطِ جنین را جزوِ حقوقِ خود فریاد میزنند. در تمامِ تاریخ، وقتی در رابطهای بیرون از خانواده زن باردار میشد، این مرد بود که باید برای سقط التماس میکرد و زن نمیپذیرفت؛ داستانِ «تپههایی همچون فیلهای سفید» همینگوی همین را نشان میدهد: مرد میکوشد قانعش کند که سقط ساده است و درد ندارد، و زن هیچوقت نه نمیگوید اما بیمیلیاش از حرفهایش پیداست؛ و این مالِ هزار سال پیش نیست.
امروز وارونه شده است: زنان خواستارِ سقطاند و باید کسی جلوشان را بگیرد. اگر جراحیِ بیضرری ممکن بود، بسیاری رحمشان را در جوانی برمیداشتند، انگار رحم مانعِ زندگی و کارشان است. وقتی فرهنگِ زن مثلِ مرد شد، بچهدارشدن یکیدو سال گرفتاری و به زیانِ اوست. نمونهاش استادی که دربارهٔ دانشجویِ درخشانی که ازدواج کرده و بچهدار شده بود گفت «اف» کرد و همین احساس در خودِ زنان هست: شاگردِ اولی که بچهدار شده خجالت میکشد به جمعِ فارغالتحصیلان بیاید. زنی که تسلیم شود و بچه را از خود جدا کند یا سقط کند، زنانگیاش را از دست داده، چون همهٔ اینها با نیازهای طبیعیِ بدنش در تعارض است. «زن بیش از آنکه طالب سقط جنین باشد زنانگی خودش را پس زده است»؛ زنی که نمیخواهد بچهدار شود به زنبودنش معترض است، چون ملاکِ فرهنگِ مردسالار این است که آنچه برای مرد پیشرفت است برای زن هم پیشرفت است. زنبودن مطلوب نیست و رفتارهای زنانه مطلوب نیست.
سندرمِ افسردگیِ پس از زایمان همین را از سوی دیگر میگوید. بارداری فشاری است که باید جبران شود، همانطور که ورزشکاران دورهٔ ریکاوری دارند. هرچه فرهنگ شوقِ بچهدارشدن را بیشتر القا کند، به همان اندازه به فرهنگی نیاز است که این فشار را خنثی کند، و «برای زنها هیچوقت فرهنگ بارداری به وجود نیامده». حتی در قرنِ بیستویکم متنی درستوحسابی دربارهٔ حالاتِ بارداری بهآسانی پیدا نمیشود؛ تنها اشارههایی پراکنده هست، مانندِ زنی که در کتابش از «رژهٔ تصاویر» نوشته بود چنانکه انگار برای هر زنِ باردار بدیهی است. زن در این ۹ ماه حالتهایی را تجربه میکند که نمیفهمد چیست — زنی بهشدت مستقل در بارداری از خودش تعجب میکرد که چرا اینقدر نیاز دارد شوهرش کنارش باشد — و در گذشته دختران این چیزها را کنارِ مادر میشنیدند. پس علاوه بر فشارِ بیولوژیک، هیچ آمادهسازیِ فرهنگی برای بارداری و ریکاوریِ آن نیست؛ امروز زن خیلی زود به کار برمیگردد. از همین مسائل میتوان تأثیرِ فرهنگ را خواند: هرچه چیزی زنانهتر است حقیرتر شمرده میشود؛ مردان نسبت به جنسیتِ خود احساسِ خوبی دارند و زن نسبت به اندامهای جنسیاش نه، و این فکتی غیرتجربی و بدبینانه است. از نظرِ عملی بیشترِ خواستههای فمینیسمِ تشابه از منظرِ تفاوت هم تأییدشدنی است، جز یکی: فعالیت برای حقِ سقطِ جنین، که از منظرِ تفاوت ممکن نیست، چون همین میل به سقط همان اتفاقِ بدی است که انگشت رویش گذاشته است.
تاریخ این تمایز را روشن میکند. در سنت افراطِ بچهداری بود — زن یعنی مادر، زن یعنی ماشینِ جوجهکشی — و زن حق نداشت بگوید دیگر نمیخواهم؛ بچهدارشدن ارزشی زنانه بود اما تحتِ کنترلِ مرد، که تعیین میکرد چند فرزند و از چه جنسی. طبیعتِ زنانه سرِ جایش بود و مرد نحوهٔ استفاده از آن را تحمیل میکرد. در جهانِ امروز خودِ آن طبیعت انکار میشود: زن خودش نمیخواهد بچهدار شود و مرد هم نمیخواهد، هرچند اکثریتِ قاطعِ زنان هنوز به جایی میرسند که میل به فرزند دارند. این مردسالاریِ جدید است: مسئله کنترلِ زن نیست، مسئله انکارِ زنانگی است. «در مردسالاری سنتی فشار روی زن است، در مردسالاری مدرن فشار روی زنانگی است»؛ زنی که زنانگیاش را انکار کند و در پیکرِ مرد زندگی کند محترم است و پیشرفت میکند. پاسخِ رادیکالِ طرفِ مقابل — که جنسیت با ژنتیک و جراحی تغییرپذیر است — در اکثریت نیست اما مد است، و مد نشانهٔ بیماریِ دوران است: علاقه به هر چیزِ نو، انگار حقیقت هم مثلِ بازار است، مثلِ کسی که فیلمِ چند سال پیش را فقط به سببِ تاریخش کهنه میداند.
هژمونی راهِ بازگشتِ طبیعت را میبندد
تمامِ گفتارِ آکادمیکِ حاکم رگههای مردسالارانه دارد، چون پیشرفتِ زن را با حضور در جامعه و مشاغل میسنجد؛ اگر ملاک روابطِ عاطفیِ میانِ انسانها باشد، زن پسرفت کرده است. عمیقتر از آن نگاهِ سلطهای است که در استدلالِ غلبه بر طبیعت نهفته است، و اینجا نگاهِ یونگی به کار میآید. در شناختِ نمادها رابطهٔ زن و زمین بدیهی است — مامِ وطن، مادرِ طبیعت — چون «کارکردهایی که زمین دارد کارکردهای زنانه است»: حیات از آن میجوشد و در رؤیا زمین جایِ مادر را میگیرد. تصویرِ سمبلیکِ مردسالاری نابودکردنِ زنانگی است: هجوم به زنانگی، هجوم به طبیعت. آنچه صنعت و سرمایهداری بر سرِ طبیعت آورده، بهطور تمثیلی همان است که بر سرِ زنان آمده؛ کافی است دید بشر با طبیعت چه کرده تا همانقدر مطمئن شد که در لایههای پنهان به زن هم فشار میآورد. ادعای غلبه بر طبیعت هم درست نیست: بشر با بیماری و بلا به کمکِ خودِ طبیعت میجنگد. نگاهِ نرمال هماهنگیِ هرچه بیشتر با طبیعت است، که نه ضدیت با تکنولوژی است — هماهنگی دستنزدن نیست، استفادهٔ نرمال است — و نه تابعبودنِ افراطیِ فرهنگِ سرخپوستی، که شاید آنیماییترین فرهنگِ جهان است اما برای انسان، که خود محصولِ عالیِ طبیعت است، حقی قائل نیست. این استدلال تجربی نیست؛ از نظامِ سمبلیکِ جهانیای استفاده میکند که یونگ میپندارد کشف کرده، و اگر پذیرفته شود از آن درمیآید که حجمِ روزافزونِ تخریبِ طبیعت نشانهٔ شدتِ مردسالاری است.
آیا با صبر اوضاع بهتر میشود؟ نه؛ به گمانِ این دیدگاه روزبهروز بدتر میشود، شاید تا برداشتنِ رحم و رو آوردن به بیوتکنولوژی. دلیلش رسانههاست، که از حدودِ صد سال پیش نفوذِ فرهنگ را در رفتارِ انسان مدام بیشتر کردهاند. فرهنگهای ناطبیعیِ باستانی با مرگِ جامعهشان میمردند؛ امروز «همجنسگرایی با از بین رفتن هیچ کشوری از بین نمیرود»، چون کتاب و فیلم و هزار مستند هست و انسان الگویش را از رسانه میگیرد. نظامِ سرمایهداری غیرطبیعی است و رسانهها نیازها را با تبلیغ میسازند؛ نمیتوان چندان امید داشت طبیعت دوباره خودش را تحمیل کند، هرچند ممکن است فرهنگِ مردسالار جایی از افراطِ خود بشکند. این همان درسِ سرنوشتِ پیشبینیِ مارکس است: مارکس گمان میکرد سرمایهداری جایی چنان تند میرود که طبقاتِ پایین انقلاب میکنند؛ گرامشی فهمید چنین نمیشود، چون رسانهها هژمونیِ فرهنگی ساختهاند و میتوانند طبقهای را علیهِ منافعِ خودش بجنگانند — طبقهٔ کارگرِ ایتالیا پشتِ موسولینی ایستاد، در جنگی که سودش برای سرمایهداران بود. سرمایهداری بلد است مشکلاتش را با فرهنگسازی حل کند، و مردسالاری نیز، اگر مبارزهٔ فرهنگی و اجتماعی نباشد، واکنشهای پراکندهای را که برمیانگیزد با همان هژمونی مهار میکند.
نشانهاش در هنر دیده میشود. فرهنگِ روابطِ عاشقانه سالهاست زیرِ فشار است و کسی هم به فکرِ انقلاب نیست؛ در سریالِ کمدیای از مهران مدیری «هر وقت کسی حرفهای رمانتیک میزد حالت تهوع به آنها دست میداد» و در همهجای جهان عاشقشدن تهوعآور تلقی میشود. پرفروشترین رمانهای جهان، رمانهای اکشنِ جان گریشام است؛ ادبیات بیشتر سکسی است تا عاشقانه و رمانِ سیصد سال پیش از عشق بیشتر میگوید. فیلمِ پاریس، تگزاسِ وندرس نمونهٔ وارونه است: عشقش به عشقهای شرقیِ دورانِ قدیم میماند، منتقدان آن را بیش از اندازه احساساتی خواندند و گمان میرود بیشترین هوادارش در ایران باشد. مردِ فیلم چنان عاشقِ زنش است که نمیتواند سرِ کار برود و زن تاب نمیآورد و میگریزد. آنچه فیلم نشان میدهد این است که در جهانِ مدرن، حتی اگر چنین احساسی پدید آید، نمیتوان با آن زندگی کرد: باید هر روز صبح ساعتِ هشت سرِ کار بود و دو نفر که بخواهند با هم باشند به مشکل میخورند. پس هژمونیِ مردسالاری را میتوان در تحولاتِ هنر بهروشنی دنبال کرد.
→ متنِ کاملِ این جلسه