او میخواهد مقالهای از یونگ به نام «زن اروپایی» را از کتاب «جهاننگری» بررسی کند و میگوید شرح انتقادی از آن ارائه خواهد داد. مقاله مربوط به سال ۱۹۲۷ است و او آن را همهٔ ایدههای یونگ نمیداند؛ مثلاً تحلیلهای آرکتایپی در آن دیده نمیشود. او فکر میکند یونگ در ۱۹۲۷ هنوز وارد تحقیقات اسطورهای یا کیمیاگری خود نشده بوده یا لااقل ضرورتی ندیده به آنها اشاره کند. تا آنجا که میداند مقاله در واقع یک سخنرانی بوده؛ پس باید منتظر پراکندگی و عدم انسجام میبود.
موضوع اصلی مقاله
وقتی متن را میخوانید بهراحتی متوجه نمیشوید چه میخواهد بگوید؛ باید یک بار تا انتها بخوانید و بعد دوباره از اول. یونگ تلاش میکند ویژگیهای زن اروپایی را در دوران بین دو جنگ بیان کند و تحلیلی روانکاوانه از منشأ تغییرات بدهد. مهمترین چیزی که سعی میکند توضیح دهد این است که چرا پایبندی زن به خانواده کم شده و نهاد خانواده برای زن اروپایی کمرنگ شده است.
یونگ میگوید «بنیان ازدواج امروزه اندکی سست و متزلزل گشته است». بهطور سنتی معمولاً مرد به دنبال روابط بیرون از خانواده میگردد و زن است که مرد را به خانواده پایبند میکند؛ حالا یونگ سعی میکند توضیح دهد چرا برعکس شده است. زن اروپایی ۱۹۲۷ نسبت به ازدواج تردید دارد و در نتیجه تصور سنتی که زن را حافظ خانواده میدید دیگر وجود ندارد.
آیا مرد دربارهٔ زن بیطرف است؟
یونگ میپرسد آیا مرد میتواند دربارهٔ زن دیدگاهی داشته باشد و مطمئن باشد تحت تأثیر جنسیت نیست. او میگوید مرد نمیتواند دربارهٔ زن خیلی بیطرف باشد: همانطور که آنیما در ناخودآگاه مرد است، زن هم برای مرد در تاریکی و سایه است، و وجود آنیما خودبهخود پیشفرضهایی تحمیل میکند. یونگ میگوید زن معمولاً در صمیمیترین کنج مرد جا دارد و با نقابی مرموز ظاهر میشود. گوینده در شرح این نقلقول میگوید مرد گویی در آن کنج همان چیزی را میبیند که میخواهد، بنابراین اصولاً نسبت به زن دیدگاه واقعگرایانهای ندارد.
اروپا میان شرق و غرب
یونگ محتاطانه میگوید زمانهٔ ما با دورههایی که امپراطوریها رو به زوال رفتند مشابهت دارد، اما چنین همانندیهایی شبههانگیزند، زیرا «نوزاییهایی هم هست»؛ به گفتهٔ گوینده ذهن یونگ برای افکار مخالف باز است. گوینده فکر میکند یونگ زوال تمدن اروپایی را درست پیشبینی کرده است.
دوران بعد از جنگ جهانی دوم، به گفتهٔ گوینده، دوران غلبهٔ مطلق فرهنگ آمریکایی در اروپاست. یونگ اروپا را بین شرق آسیایی و غرب انگلوساکسونی میگذارد و گوینده این را نشانهٔ آن میداند که یونگ متوجه است مرکز به آمریکا منتقل میشود. او میگوید اروپا به نوعی در فرهنگ آمریکایی حل شده است، البته اگر بتوان آنچه آمریکاییها تولید میکنند را فرهنگ نامید. مطلب دوم یونگ این است که اروپا میان دو غول قرار دارد که به غایت ضد یکدیگرند.
یونگ میگوید در غرب آزادی سیاسی با کاملترین بندگی فرد پیوند یافته و در شرق عکس آن است. به گفتهٔ گوینده، یونگ تأکید دارد که در غرب فردیت فرد محو شده و انسان مانند گله زندگی میکند و روانش آسیب میبیند؛ در شرق استبداد سیاسی هست ولی زندگی گلهای نیست. یونگ این را زمانی میگوید که فاشیسم به معنای واقعی هنوز خود را نشان نداده است.
کدام زن؟
یونگ تأکید میکند منظورش از زن اروپایی زنانی است که در شهرهای بزرگ زندگی میکنند و تحت تأثیر فرهنگ روز اروپا هستند و اکثریت زنان اروپا نبودهاند. میگوید در اسپانیا هم روانکاوی کرده و آنها نه در ۱۹۲۷ بلکه در ۱۴۰۰ زندگی میکنند. مسائل زن اروپایی را هم نمیتوان از مسائل مرد اروپایی جدا کرد.
رابطهٔ عاشقانه، آنطور که بود
یونگ میگوید سرشت زن اقتضا میکند که پشت صحنه بماند تا دست و پای مرد را نبندد. او میگوید به نظر یونگ این با طبیعت روانشناسی زن سازگار است. گوینده میگوید این نوعی رابطهٔ عاشقانهٔ سنتی است: زن خود را تسلیم مرد میکند و اطمینان دارد اگر مرد را عاشق خود کند همهٔ داشتههای مرد متعلق به او خواهد بود. زن مدرن چنین حالتی تقریباً ندارد و قدم اول را برای کنار کشیدن و انفعال نمیپذیرد. یونگ اعتراف میکند با بیانی نه چندان مهربان توصیف کرده و باید جنبهٔ دیگر این رابطهٔ زیبا را هم دید که در آن مرد و زن اسیر هم هستند.
زنها چگونه مرد شدند
یونگ میگوید وقتی زن در نیمهٔ دوم قرن نوزدهم به مشاغل مردانه و سیاست روی میآورد، در پی گسستن رابطه با سلوک اساساً زنانه است. گوینده میگوید زن، به نظر یونگ به دلیل فشارهای اقتصادی، مردانه رفتار میکند و این نقطهٔ عطفی است که از مردسالاری سنتی به مردسالاری مدرن، که پنهانتر هم هست، میرسیم: مرد دیگر مستقیماً به زن زور نمیگوید اما زن دیگر زن نیست.
یونگ میگوید این پیشرفت به سوی استقلال اجتماعی علامتی بیمارگون است نه نکتهٔ اساسی. گوینده یادآور میشود که در دید فمینیستی غالب نکتهٔ اساسی همین پیشرفت است، اما یونگ در ۱۹۲۷ میگوید زن در درون خود شکسته است. گوینده خودش، پس از نقلقول، میافزاید که این اتفاقها قطعاً محاسنی برای زنان داشته، اما در واقع نوعی بیماری است.
یونگ میگوید خصلت زن عاشق شدن به انسانهاست و خصلت مرد عاشق شدن به چیزها؛ زنانی که کارهای مهمی به دلیل عشق به چیزی میکنند «مستثنی و نادرند». در زن آنیموس، جایگاه عقاید و آرا، در ناخودآگاه است و کمتر روی آن کنترل دارد. یونگ میگوید وقتی مطابق ذات جنس مخالف زندگی کنیم در پستوی خویش زیست میکنیم؛ مرد باید مردانه و زن زنانه زیست کند.
گوینده میگوید آرا و عقاید در زن در پستو کپی میشوند و چندان بررسی نمیشوند، پس پایدار میمانند و این دلیل وابستگی بیشتر زنان به سنت است. سپس میگوید انسان روانی کسی است که ego یا خودآگاهی ضعیفی دارد و از ناخودآگاه به او فشارهایی وارد میشود؛ بنابراین، به گفتهٔ او، رفتارهای مردانهٔ زن نیمهٔ دوم قرن نوزده بیمارگونه است.
زنی که دچار مردشدگی روانی است، به گفتهٔ یونگ، سه گونه ممکن است در مقابل مرد عکسالعمل نشان دهد: عکسالعمل سنتی؛ دفاع با سرد مزاجیاش و راندن مرد از خویش، یا جایگزین شدن جنسیت پرخاشگر پرتوقع به جای جنسیت چشم به راه زن؛ و راه سوم، که ظاهراً در کشورهای انگلوساکسون بیشتر پسند میافتد، همجنس بازی اختیاری. گوینده میگوید هر دو حالت را در فرهنگ مدرن به شدت میبینیم و این نوعی پیشگویی برای جامعهای است که همجنس گرایی در آن رواج داشته باشد.
چرا پایبندی زنان به خانواده کمتر شده
یونگ میگوید مرد به دلایلی بیش از گذشته به نهاد خانواده توجه میکند؛ اروپای پس از جنگ پر از زنان بیشوهر است. به نظر میرسد تحلیل اجتماعی ساده این باشد که میلیونها نفر بیشوهرند و مردان امکان بیشتری برای روابط خارج از خانواده دارند؛ اما یونگ میخواهد واقعیت روانی مهمتری را تذکر دهد: حسرت نداشتن خانواده در عدهٔ زیادی که بیشوهر ماندهاند بهطور ناخودآگاه به زن شوهردار فشار وارد میکند و او را از درون نسبت به نهاد خانواده بدبین میکند.
بارداری و تولد فرزندان عامل اصلی تعهد مرد و زن نسبت به خانواده است؛ راهی برای تماس جنسی بدون امکان بارداری برای زنان بیشوهر امکان تجربهٔ چیزی شبیه عشق را باز میکند و به قول یونگ موجبات «یک ازدواج تقریبی» را فراهم میآورد. یونگ میگوید این رهایی «موجب آزادی قوای روانی عمدهای میشود»، و انرژی فاقد هدف خودآگاه ناخودآگاهی را تحکیم میکند و از آنجا عدم یقین و دودلی پدید میآید. گوینده فکر میکند این از نقاط اوج مقاله است و آن را بسیار فرویدی میداند.
یونگ میگوید در محافل آزادانه راجع به مسائل جنسی صحبت میشود و فروید نمونهٔ آن است؛ این از نظر یونگ مقدمهٔ تغییر در روابط زن و مرد و متزلزل شدن تعهد زن نسبت به خانواده است. یونگ بارها تأکید میکند قسمت عاشقانه و عاطفی رابطه از دید زن بسیار مهمتر است. به گفتهٔ گوینده مرد نسبت به تمایل جنسی خود، دستکم در سطح جسمانی، اشراف کامل دارد اما در زنان مطلقاً اینطور نیست.
یونگ میگوید در قبال امتیازی که زن هنگام ورود به عرصههای مردانه به روانشناسی مرد داد، مرد هم امتیازی به زن داده و آن توجه به روانکاوی است. گوینده کمی به درستی این حرف تردید دارد و فکر میکند پیدایش روانکاوی با مرکزیت ناخودآگاه تأثیر زن بر مردهاست.
پرسشها
در پاسخ به پرسشی، گوینده میگوید فرایند فردانیت یعنی ego ناخودآگاه را طی میکند و با self یکی میشود؛ قرار نیست با آنیما متحد شوید، قرار است آن را جذب کنید، و نه اینکه داخل پستو زندگی کنید.
یکی از حاضران میپرسد آیا زنانی که در نظام مردسالار به مردانگی نزدیک شدهاند هم چنین مکانیسم جبرانی دارند. گوینده پاسخ میدهد این دقیقاً مکانیسمی است که توضیح میدهد چرا زنی که بهطور معنوی مرد شده از نظر جنسی بیبند و بار است: فشار زنانگی جای دیگری تخلیه میشود. او میگوید وقتی زن مرد شد، مرد هم مردانگی خود را از دست داد و هر دو وسواس آمیزی جذب سکس میشوند چون این تنها چیزی از جنسیت است که برایشان باقی مانده است.
حاضری میپرسد آیا اینکه حسرت زنان بیشوهر در سستی خانواده تأثیر داشته همان چشم زدن در خرافات نیست. گوینده پاسخ میدهد یونگ تأکید دارد بیماریهای روانی هم مثل بیماریهای جسمی مسری هستند و ناخودآگاه انسانها با هم در ارتباطند. او میگوید یونگ دربارهٔ آمریکاییها میگوید در درون هر آمریکایی یک سرخپوست زندگی میکند، و چامسکی میپرسد چرا مردم آمریکا اینقدر میترسند؛ یونگ مستقیماً به آن پاسخ نمیدهد، اما میگوید هنوز آن سرخپوست درون آمریکاییها هست. گوینده توضیح میدهد که فردی که در کلبهای دورتادور سرخپوستها زندگی میکرد از احتمال حمله آگاه بود و خیلیها معتقدند ذات روانشناسی آمریکایی از همین پیشگامان میآید، پس سرخپوستی که درون هر آمریکایی هست یک دشمن است.
→ متنِ کاملِ این جلسه