او نیمهٔ دوم مقالهٔ «زن اروپایی» یونگ را ادامه میدهد و میگوید به نظرش از نیمهٔ اولش ضعیفتر است. خوشبینی یونگ دربارهٔ روابط معنوی زن و مرد و ازدواج را میخواند و میگوید این اتفاق نیفتاد. بعد خودش از سرمایهداری، فرهنگ و سینما و مردسالاری میگوید که روی سست شدن نهاد خانواده تأثیر گذاشتهاند، و در پایان به فیلم رنگ انار میرسد.
نیمهٔ دوم مقاله: قلمرو زن و ازدواج
او میگوید فکر میکند نیمهٔ دوم مقالهٔ «زن اروپایی» از نیمهٔ اولش ضعیفتر است و نسبت به نیمهٔ اول نوعی ارادت دارد، چون مقاله برای آشنا شدنش با یونگ مؤثر بود. مقاله مال ۱۹۲۷ است و یونگ هنوز یونگ نشده است. جلسهٔ قبل تا تأثیر وسایل جلوگیری از بارداری بر رابطهٔ مرد و زن و سست شدن بنیان خانواده رسیده بود. یونگ مینویسد اگر این دلیل پذیرفتن قید خانواده از بین برود، «حوادثی» که هنوز بروز نکردهاند ممکن است پیش آیند، و او میگوید از دههٔ شصت آنچه شاید یونگ فکر میکرد بروز کرد. از اینجا به بعد مقاله به نظر او اشتباههای واضح دارد، چون خوشبینانه است.
یونگ میگوید بحث بر سر جنسیت شروع مباحثه دربارهٔ مسئلهای بهغایت عمیقتر است و تصورش این است که به روابط معنوی میان دو جنس میرسیم، که قلمرو زن است: به نوشتهٔ او «روانشناسی زن بر اصل ارس که پیونددهنده و جداییافکن است مبتنی است». او میگوید این اتفاق نیفتاد؛ هیچ فرهنگی دربارهٔ روابط معنوی زن و مرد به وجود نیامد و مکتب رمانتیسیسم هم از بین رفت، و مدام میتوانید چک کنید که بعد از هشتاد سال این اتفاق نیفتاد. میگوید حرفهایش دربارهٔ وضع موجود بدبینانه است چون فکر میکند چنین است.
به گفتهٔ او یونگ روانکاوی را بر پایهٔ بیماران زن میبیند، چون زنها از ناخودآگاه خود راحت حرف میزنند و بیماران فروید تقریباً همه زن بودند. یونگ این را طلیعهٔ ورود به قلمرو زنانه میداند و میگوید مرد غالب اوقات به منطق اکتفا میکند.
یونگ میگوید ازدواج سنتی قرونوسطایی را نمیشود نگه داشت، چون آن «درخور مردانگی صرف و زنانگی محض است» و حالا مرد و زن خالص نیستند: زن بهرهای از مردانگی دارد و مرد کمکم بهرهای از زنانگی. او احساس میکند شاید بیش از آنچه یونگ میگوید اوضاع قاطی شده و معلوم نیست مردانگی و زنانگی دقیقاً چه بوده.
مردانگی و آنیما-آنیموس
او تعریف یونگ از مردانگی را تعریف خوبی میداند: «مردانگی یعنی علم به خواستههای خویش و انجام دادن هرچه که برای کامیابی ضروری است». به گفتهٔ او این در زنها کمیابتر است، ولی زنها بخشی از آن را در اثر فرهنگ و آموزش به دست آوردهاند.
به گفتهٔ او یونگ این را اتفاق بدی میداند که نمیشود برش گرداند: روند طبیعی این است که مرد و زن آنیما و آنیموس خود را پروجکت کنند و در رابطهٔ عاشقانه به تعادل برسند، و پرورش آنیموس یا آنیما بهتنهایی ممکن نیست. یونگ میگوید شاید توهم باشد که این دو با هم سازش بیشتری دارند، چون برعکس «میان آن دو کشاکشی بروز میکند».
نقد پایان مقاله
او اوج خوشبینی یونگ را این میداند که زن به نیازش به عشق آگاه شده و دنبال عشق است نه صرف ازدواج؛ یونگ جراحت روح بشر را بعد از جنگ میگوید و زن ناخودآگاه دنبال ترمیم آن است. او فکر میکند یونگ اشتباه میکند که بیش از حد موضعی به اروپا نگاه میکند. آخرین جملهٔ مقاله این است که «زن امروزی وظیفهٔ فرهنگی عظیمی در برابر خود دارد که شاید نشانهٔ سپیدهدم دورانی نوین باشد»، و او میگوید اصلاً چنین نیست و هیچ اتفاق خوبی نیفتاد.
او میگوید جنگ را نباید خیلی در تحلیلها وارد کرد؛ مطمئناً تأثیر گذاشته ولی ماجراها عمیقتر بودند. به نظر او مهمترین نقطهٔ ضعف مقاله این است که یونگ به عنوان روانکاو توجه زیادی به عوامل اقتصادی و اجتماعی ندارد و مقاله در موضوعی که صددرصد روانکاوی نیست زیادی روانکاوانه است. میگوید اگر یونگ سی سال بعد مینوشت شاید ده درصد این حرفها را نمیزد؛ در مقاله هنوز نه آرکیتایپ هست و نه ناخودآگاه جمعی.
خانواده، سرمایهداری و استقلال زن
او میگوید یونگ پایههای تئوریکش را منظم نمیگوید و موضوع مقاله تا صفحهٔ دهم روشن نمیشود. به نظر او نکتهٔ اساسی این است که خانواده طبعاً حول زن شکل میگیرد: زن به دلیل بارداری دور خودش حریم ایجاد میکند و نهاد خانواده در دفاع از حق زن به وجود آمده، و جای این تحلیل در مقاله خالی است.
به گفتهٔ او انقلاب صنعتی مشاغل متعدد و سبکی ایجاد کرد که زنها هم میتوانستند انجام بدهند، پس زن میتواند استقلال اقتصادی پیدا کند و بخشی از نیازش به مرد و تشکیل خانواده از بین میرود. او میگوید استقلال اقتصادی زن به نظر خودش بخش مثبت ماجرا است.
او میگوید در زمان سختی مرد با به خطر انداختن خودش عشقش را نشان میداد و زن از این طریق متعهد میشد؛ تعهد زن به گفتهٔ او از فضای عاطفی میآمد، نه از قانون. یونگ مینویسد «کتاب قانون کتابی بداندیش و شرور و حقیر و دیننواز». او میگوید دنیای مدرن لایههای انتزاعی را مهمتر کرده و مردها ویژگیهای مردانگی را تا حدود زیادی از دست دادهاند.
سرمایهداری، مصرف و سکس
به گفتهٔ او با ازدیاد جمعیت بشر و پیشرفت دانش نمیشد سرمایهداری به وجود نیاید، ولی خطرناک میشود چون زندگی آدمها به تولید و مصرف اشیا تبدیل میشود. تبلیغات نیازهای معنوی را روی اشیا پروجکت میکند؛ مثالش تبلیغ ژلهای است که میگوید «فرمان به شیرینی، یک لبخند».
او میگوید سرمایهداری میخواهد همهٔ جنبههای معنوی را روی جنبههای مادی پروجکت کند، چون فقط آنها را میشود خرید و فروخت؛ عشقفروشی نداریم ولی سکسشاپ داریم. به گفتهٔ او مارکس هم سرمایهداری را ضدانسان میدید.
او سن ازدواج را هم مؤثر میداند: در نظام پیشرفته بیست سال درس خواندن لازم است، پس ازدواج دیر میشود. با هرم مازلو میگوید وقتی شکمها سیر شد، نیاز جنسی حد مشخصی ندارد و حجمش مرتب اضافه میشود.
فرهنگ، سینما و مردسالاری
او میگوید سهم فرهنگ در زندگی آدمها مرتب بزرگ میشود و سینما هنر را عامیانه کرد و راهی شد برای برنامهریزی ذهنها. فرهنگهایی که ریشهٔ طبعی داشتند در اثر حجم زیاد فرهنگ مصنوعی بهراحتی میشکنند.
به گفتهٔ او وقتی فرهنگ غلبه کرد، مردسالاری رشد کرد: مردها هنر تولید کردند و زن را آنطور که دوست داشتند نمایش دادند، و زنها آن چیزی شدند که مردها میخواستند. او تایتانیک را مثال میزند و میگوید این آموزشی است. او فکر میکند این فرهنگ ذهنیت زنها را شکل داد و تأثیرش بر ذهنیت زن بیشتر از مرد بود.
او میگوید ارتباطات هم باعث شد فرهنگهای آزاد، مثل فرانسه و سوئد، به بقیهٔ دنیا و از جمله آمریکا سرایت کنند؛ فیلمهای اروپایی در آمریکا پرفروش بودند و کمکم سختگیریها کمتر شد.
بیرون جذاب و گفتوگوی کلاس
او میگوید در فرهنگ مردسالار کارهای سنتی زن، مثل آشپزی و بچهداری، تحقیر شده و زن امروز احساس بدی دارد وقتی در خانه بماند. جهان بیرون از خانه جذاب شده و اصل آن سیاست است؛ ایرانیها سی سال دربارهٔ سیاست حرف زدهاند بیآنکه عملی باشد، و وقتی یکی از حاضران میگوید تفریح است، او میگوید به نظرش جدیتر از این است.
او میگوید جامعهٔ گذشته امکان وجود خانوادهٔ ایدهآل را بیشتر فراهم میکرد، ولی دنیای گذشته را ایدهآل نمیکند. میگوید بر اساس مدل یونگی تحلیل میکند و چیزی را ثابت نمیکند؛ مدلهای دیگر هم هست، مثلاً اینکه طبیعت زن و مرد یکی است و فرهنگ آنها را جدا کرده. به گفتهٔ او فروید و یونگ و لاکان در این مشترکاند که زن به چیزهای طبعی بیشتر علاقه دارد تا قراردادی، و نزد لاکان منشأ قانون پدر است.
او میگوید زن مدرن در فرهنگ مردسالار از مراتب معنوی زنانگی محروم میشود و مرد هم در سرمایهداری از مردانگی محروم میشود، و همین سکس را مهم میکند. سرمایهداری به گفتهٔ او کاری به خانواده ندارد و آدمی که روابط عاطفی عمیق ندارد بیشتر به کارش دلبسته میشود. در پایان میگوید این مقاله مقالهٔ جالبی بود.
او میگوید اولین فیلمی که تصمیم گرفته دربارهٔ آن بحث کند رنگ انار است، فیلمی که خودش به آن علاقه دارد؛ فکر میکند بد نیست از آن شروع کنند، چون سمبلهایش به معنای جمعیاش هم در آن مطرح است. میگوید احساسش این است که رابطهٔ ایرانی با قدرت عجیبوغریب است: ما عاشق قدرتیم ولی در ناخودآگاهمان انکار میکنیم که از قدرت خوشمان میآید، در حالی که اکثر جوامع میگویند قدرت خوب است. پیشنهاد میکند اول پدیدهشناسی کنند و بعد تحلیل.
→ متنِ کاملِ این جلسه