این جلسه نمایش و بررسی فیلم «رنگ انار» است. او میگوید فیلم را برگزیده چون آثار فراوانی از ناخودآگاه جمعی یونگ در آن دیده میشود و نزدیک شدن به آن با ایدههای فرویدی مناسب نیست. بعد فیلم را به ترتیب زندگی شاعر، از پیش از تولد تا پیری، شرح میدهد و در پایان از فاصلهٔ زندگی پاراجانوف با زندگی سایات نووآ و از نمادهای مشترک انسانها میگوید.
فیلم دربارهٔ چیست
او میگوید تقریباً هیچکدام از صحنهها آن چیزی نیست که به طور نرمال دیده میشود و بسیاری از نمادها کلی هستند و برای همهٔ انسانها معنی دارند، نه برآمده از ناخودآگاه شخصی پاراجانوف. فیلم دربارهٔ سایات نووآ، شاعر بزرگ ارمنستان، است؛ بنا بر نوشتهای در ابتدای فیلم، که او احتمالاً از خود پاراجانوف میداند، هدف روایت بیوگرافی شاعر نیست و آشنا کردن بیننده با زندگی درونی اوست. شخصیت فیلم روح سایات نووآ است.
فیلم کوتاه «خون یک شاعر» از ژان کوکتو را او از نظر ساختار شبیهترین فیلم به «رنگ انار» میداند. میکوشد قانع کند که برای بیان این مطلب به جز چنین زبان عجیبی کار دیگری نمیتوان کرد.
قطعههایی از اشعار سایات نووآ مقدمهٔ هر فصل است و بعد آن فصل از زندگی او دیده میشود. فیلم متمرکز است روی رنجی که شاعر برده، و در سنت مسیحی - ارمنی تشبه به مسیح پیدا کردن طبیعی است.
مقدمه و پیش از تولد
انار نماد معنویت و عرفان میشود، و انار که رنگ خودش، رنگ خون، را پس میدهد بیان تصویری حرف سایات نووآست که رنج کشیده. له شدن آن انگور شاید چیزی مشابه خون جگر خوردن در زبان فارسی باشد. کمانچه و گل نمادهایی برای هنر هستند.
ماجراهای قبل از تولد سایات نووآ روایت میشود. او این را مشابه اعتقاداتی در تفکر اسلامی دربارهٔ زندگی ماقبل تولد و روایت کتاب مقدس دربارهٔ خلقت انسان میداند. بچه را چند دقیقه با فرشتهها میبینید که کتاب میآورند، و روشن و خاموش شدن نور تمثیلی از وضعیت جهان قبل از خلقت انسان است، چون انگار دانش هنوز وارد جهان نشده.
پیرمردی مثل فرشتهٔ نگهبان کتابهایی به بچه میدهد و میگوید کتابها را با صدای بلند بخوان، چون همهٔ مردم نمیتوانند بخوانند. او این را عهدی میداند که سرنوشت سایات نووآ را پخش کردن دانش قرار میدهد، و میگوید در فیلم بین دانشمند و هنرمند فرق وجود ندارد.
کودکی
این فصل با عبارتی از سایات نووآ شروع میشود: «کودکی من از عطرها و رنگهای این جهان شعری ساخت و آن را به من تقدیم کرد». کودک در گذار به جوانی به او کمانچهای میدهد، و در پیری، جایی که تصمیم میگیرد از دیر خارج شود، از نردبانی پایین میآید و کمانچه را برمیگرداند.
اولین تصاویر کودکی تصاویری است که زنان دارند قالیهایی را میشورند، و نماد آب و زن در ناخودآگاه جمعی خیلی به هم نزدیک هستند. او میگوید پسرها باید همزادپنداری با مادر را رها کنند، و در کودکی سایات نووآ اختلالی در مرد شدنش میبیند که انگار از فضای زنانهٔ ابتدای کودکیاش نمیتواند رها شود.
صحنههای مردانهٔ رنگرزی شاد نیستند و کودک با نگاه عجیبی به دوربین نگاه میکند. او این تصاویر را مانند آیین تشرف در دوران باستان میداند؛ کودک صلیبی را که پدر روی سرش میکشد پاک میکند، انگار از دنیایی که باید واردش شود شانه خالی میکند.
در حمامهای زنانه و مردانه شاعر اول یک مرد کامل با ریش و بعد زنی را میبیند. او این را سرگردانی بین مردانگی و زنانگی میداند و میگوید دوران بلوغش به خوبی پیش نمیرود.
جوانی
کودک کمانچه را، به عنوان هنر متعالی، به شخصیت جوانی تقدیم میکند. تصویری را که تعدادی ساز از سقف آویزان هستند او تجلیل از هنرمند میداند؛ آن دو کارگری که روی زمین قلت میزنند آدمهای عادی هستند و هوشیاری ندارند.
عبارت «ما در یکدیگر به دنبال خودمان میگشتیم» را او به تعبیر یونگی میگوید یعنی معشوق درون خود عاشق قرار دارد، و مرد آنیمایش را روی معشوقش پروجکت میکند. از نظر تصویری این بخش شاید زیباترین بخش فیلم باشد.
بعد عشق از حالت معنویاش خارج میشود: صدایی از فرشتهها میگوید «هشیار باش»، و درآوردن حلقه مثل زیرپا گذاشتن تعهد است. انگار از طرف زن پیشنهاد زیرپا گذاشتن تعهدات اخلاقی میشود و سایات نووآ میپذیرد. او میگوید کلا در فیلم حس مثبتی نسبت به رابطهٔ جسمانی وجود ندارد.
برای جلب توجه آن زن لازم است مثل بقیه سوار اسب شود، درحالیکه سرنوشتش یک آدم پیادهای است که کمانچه دارد. فرشتهای کمانچه را ازش میگیرد، تا اینکه سوار اسب میشود و کمانچه را تحویل میدهد. البته بعدها در پیری کمانچه را دوباره به دست میآورد.
عبارت «ما به دنبال خلوتی برای عشقمان بودیم ولی جاده ما را به سرزمین مردهها برد» به زیرزمینی با مجسمه میرسد که تا حد ممکن وحشتناک است. او میگوید انگار این تصاویر توضیح میدهند چرا سایات نووآ مجبور میشود به دیر برود.
میانسالی
در دیر سایات نووآ به قسمتهای معنوی جذب میشود و برای مرگ، عروسی و غسل تعمید مراسمی اجرا میکند، درحالیکه بقیه انار میخورند. او میگوید اگر انار را نماد معنویت بگیرید، این تضاد را در قسمتهای دیگر هم باز ببینید.
فصل جدید با شعری دربارهٔ درهای آفتابی شروع میشود که کودکی و عشق شاعر در آن قرار دارد. او این را با رسیدن به ۴۰ سالگی در دین ما و پختگی مقایسه میکند. توپ نماد کودکی و بازیگوشی معصومانه است و شلیک تیر کودکی سایات نووآ را میکشد.
پیری
بادی میآید و گنبد طلایی میافتد و میشکند و فصل پیری با عبارت «بوضوح دیدم که حیات مرا ترک میکند» شروع میشود. موجوداتی که داس در دست دارند مقدمهٔ مردنش هستند.
ترانهٔ «یارکی قربانیم» را او مثل تجدید حیات هنری سایات نووآ میداند و میگوید بهتر است هیچ جا را خیلی رئالیستی تعبیر نکنید؛ در درون او اتفاقی میافتد که ترانهها زنده میشوند و تصمیم میگیرد دیر را ترک کند. فرشتهٔ کوری که نان را به مردم تعارف میکند فرشتهٔ مرگ است.
پاراجانوف و ناخودآگاه جمعی
سایات نووآ از لحاظ فرهنگی به پاراجانوف شباهت زیادی دارد و پاراجانوف با او همزادپنداری میکند و تا جایی که میتواند فیلم را به سمت زندگی خودش میکشاند. در جاهایی پاراجانوف غلبه میکند، مخصوصا دربارهٔ اختلالات دورهٔ کودکی و حالت تروماتیکی که رابطهٔ جنسی ایجاد میکند؛ زندگی سایات نووآ اصلا اینطور نیست.
یکی از حاضران میگوید شکستن عهد به خاطر ورود به اجتماع بوده، نه رابطهٔ جنسی. او جواب میدهد ورود به اجتماع مؤثر بوده، ولی صحنههای زیرزمین و خاکستر و تصاویر قرمز و سیاه را هم نباید فراموش کرد؛ و میگوید اینها همه ظهور زندگی پاراجانوف در فیلم است.
نمادهای فیلم نمادهای ناخودآگاه جمعی هستند و مشترک همهٔ آدمها؛ مثل رویاهایی میمانند که از فضای ناخودآگاه شخصی بالاتر رفتهاند. او مطمئن است پاراجانوف خیلی از چیزهای فیلم را نمیتواند به عنوان یک پدیدهٔ علمی توضیح دهد، و میگوید این فیلم هم نیاز به متدهای یونگی برای تعبیر دارد و هم تایید کنندهٔ وجود ناخودآگاه جمعی است.
→ متنِ کاملِ این جلسه