او با مناقشهای در نظریهٔ ادبی شروع میکند: فهمیدن یک اثر هنری یعنی چه، و دو نظریهٔ قصد مؤلف و مرگ مؤلف را در برابر هم میگذارد. سپس میگوید به نظرش دیدگاه روانکاوی با شیوهٔ نگاه یونگی میتواند این دعوا را فیصله دهد، و سه لایهای را که در هر رفتار انسان انتظار دارد توضیح میدهد. در بخش کاربردی از سمبولیسم جهانی و مثال «رنگ انار» میگوید و اینکه چگونه میشود اعوجاج را در اثر تشخیص داد.
دو نظریه دربارهٔ فهمیدن اثر هنری
او میگوید نظریهٔ کلاسیک قدیمی فهمیدن اثر هنری را راهیافتن به قصد مؤلف میدانسته. صورت سادهشدهٔ آن را پیشپاافتاده میخواند، چون هنرمندان، بهویژه هنرمندان خوب، بیشتر حس عمیقی را بیان میکنند تا پیام سیاسی بدهند. به نظر او معنای دقیقتر این است که بکوشیم به احساسی که هنرمند اثر را با آن خلق کرده برسیم.
در برابر آن، نظریهای مدرنتر یا شاید پستمدرنتر هست که حامیانش را بیشتر میان کسانی یافته که ساختارگرا یا پساساختارگرا معروفاند، در فرانسه: اثر مستقل از مؤلف موجودی است که حرفهایی برای گفتن دارد و مؤلف را باید کنار گذاشت. این گروه فکتهای تجربی دارند، یعنی ایدههای عمیقی که در آثار افرادی دیده میشود که مطلقاً با آن ایدهها آشنا نیستند. او میگوید طرفداران این نظریه بیشتر منتقداناند، و با اشارهای که خودش شاید جهتدار میداند میگوید برای منتقد این نظریه کاربرد خوبی دارد: از ناحیهٔ مؤلف آسیبپذیر نیست و مؤلف نمیتواند نقدش را رد کند.
ایرادها و نسخهٔ معتدل
او میگوید شهوداً نمیخواهیم بپذیریم هر چیزی که هر کس از اثر فهمید معتبر است؛ نقد یکی از ده نفر ممکن است بسیار بهتر باشد، و به نظر او نقدهای مارکسیستی که همهچیز را در قالب تضاد طبقات میفهمند فاجعهاند. اگر هر درکی به یک اندازه معتبر باشد، زیرآب نقد هنری زده میشود. پس هر دو نظریه را در حالت معتدل در نظر میگیرد: اثر هنری مثل مدیومی است که هنرمند با آن میخواهد مخاطب را به همان حالتی برساند که خودش داشته.
او مثال فیلم «آینه» تارکوفسکی را میآورد که تارکوفسکی از نقدهای بد دربارهٔ آن بینهایت ناراحت بود و از نامهٔ زنی روستایی خوشحال شد که فیلم را بدون اینکه نمادها را معنی کند، با آن حس کلی دیده بود. او فکر میکند این نشان میدهد هنرمندان بهنوعی ناخودآگاه طرفدار نظریهٔ قصد مؤلفاند، ولی از آن سو میگوید بستن درک اثر در محدودهٔ ادراک هنرمند آن را حبس میکند.
او دو ایراد هم میآورد: فهمیدن حرف یک آدم یعنی رسیدن به قصد او، و میان حرفزدن و خلق اثر هنری طیفی پیوسته است؛ مرز کجاست؟ در برابر، نقطهٔ قوت نظریهٔ دوم را فکتهای تجربی میداند و مثال جارموش را میآورد که گفت «مرد مرده» دربارهٔ تنباکو است.
سه لایه و حل روانکاوانهٔ دعوا
او میگوید به نظرش دیدگاه روانکاوی با شیوهٔ یونگی میتواند این دعوا را فیصله دهد. در هر رفتار انسان، از حرفزدن تا خلق اثر هنری، انتظار سه لایه دارد: خودآگاهی، ناخودآگاه جمعی، و لایهٔ میانی ناخودآگاه شخصی یا فرهنگی. ناخودآگاه یونگ اقیانوسی باشکوه است، پس انتظار میرود حقایقی در رفتار و اثر هنری بروز کند که شخص از آن غافل است؛ هرچه رفتار با دخالت کمتر خودآگاهی تولید شود، مثل رویا، این احتمال بیشتر است.
او این را طیف پیوسته میداند و «رنگ انار» را نزدیک به یک سر آن میگذارد، چون پاراجانف ادعا میکند خواب دیده و ساخته؛ مقالهٔ سیاسی-اجتماعی را سر دیگر طیف میگیرد. اسم این نظریه را با توجه به مقالهٔ بارت «نظریهٔ مرگ مؤلف» میگذارد و میگوید دیدگاه روانکاوانه به نظرش همهٔ اشکالات را حل میکند. مؤلف در مواردی مثل اشتباه چاپی یا کاربرد واژه مرجعیت دارد؛ دربارهٔ لایههای ناخودآگاه نه، چون منظور خاصی ندارد.
مؤلف و تعبیر خواب
او میگوید پاراجانف حق ندارد بگوید منظورم این نبود، همانطور که کسی که خواب دیده نمیتواند تعبیر معبر را رد کند؛ پادشاه مصر را مثال میزند. نقد اثر پر از حالتهای ناخودآگاه مثل تعبیر خواب است. او میگوید یکی از کارکردهای خودآگاهی این است که ساز مخالف ناخودآگاهی میزند، پس هنرمند از یک جهت بدترین مرجع است.
او این را نیز میگوید که دو نظریه جمع میشوند اگر مؤلف را مجموعهٔ خودآگاهی و ناخودآگاه شخصی و جمعی بگیریم. در پاسخ به پرسش یکی از حاضران دربارهٔ خودآگاهی بهعنوان مکانیسم دفاعی میگوید فعلاً سادهتر بحث میکند. او کتاب «حلقهٔ انتقادی» را معرفی میکند و میگوید احساس میکند اگر بگویید فهمیدن اثر یعنی فهمیدن آنچه مؤلف آگاهانه بیان کرده، حرف بدی میزنید، بهنوعی توهین به آثار هنری.
آثار پیشپاافتاده و دو ناخودآگاه
او میگوید برای نقد روانکاوانهٔ خوب نباید دنبال آثار معروف و خوب بود؛ کار افراد پرت و بیسواد و اولین آثار هنرمندان جوان سرشار از نکات عمیقی است که هنرمند به آن واقف نیست. به گفتهٔ او منتقدان به هنرمندان متفکر سمپاتی دارند؛ کوبریک را مثال میزند و میگوید «ادیسهٔ فضایی» او، که به نظر او اتفاقاً یکی از بدترین فیلمهایش است، در رأیگیری دهتای اول میآید. هرچه اثر حسیتر باشد، حقایق ورای فهم متفکران در آن بیشتر انتظار میرود، مانند اسطورهها.
او میگوید ریسک حذف خودآگاهی این است که ناخودآگاه شخصی را ببینید، که امیال سرکوبشدهٔ کجومعوج است؛ باید این آشغالها را بتراشید تا شاید به ناخودآگاه جمعی برسید. فیلم «هامون» مهرجویی را، که تلویحاً پذیرفته، با این ریسک انتخاب میکند چون مهرجویی بسیار خودآگاه است. او میگوید روانکاوها میتوانند فکتهای نظریه ادبی را اثبات وجود ناخودآگاه جمعی بگیرند و ندیده که چنین کنند.
سمبولیسم جهانی و «رنگ انار»
او تفاوت یونگ و فروید را این میداند که یونگ بر جهانیبودن سمبولیسم تأکید دارد؛ پدر و مادر سمبلهای جهانیاند و پدر جای سنت مینشیند. اگر معنای سمبلها را از رؤیاها و اسطورهها بشناسیم، وقتی سمبلی در اثر ظاهر میشود میشود از آن کمک گرفت؛ مثال ساک در فیلم «نرگس» را میآورد. او احساس کرده که ناخودآگاه جمعی گاهی سمبل را به سمت معنای خود میبرد.
او میگوید چون پاراجانف به ناخودآگاهی میدان داده، سمبلها در «رنگ انار» به معنای جمعی خودشان ظاهر میشوند؛ ایدههای روانکاوانه برای درک سمبلها نقطهٔ شروع میدهند، نه نقطهٔ پایان. ولی امکان اینکه اثری پیدا کنید که همهاش محتوای پاک آن اقیانوس باشد صفر است؛ ناخودآگاه شخصی را نمیشود خاموش کرد. او به این خطر اشاره میکند که نقد دلبخواه شود، چون ممکن است ناخودآگاه شخصی خودش حقیقت را کج ببیند، و میگوید در یونگی ضوابطی مثل معنای سمبلها و اسطورهها هست.
تشخیص اعوجاج
او «رنگ انار» را ملاک میداند چون ناخودآگاه جمعی در آن ظاهر شده و روشن است باید دربارهٔ زندگی سایاتنووا باشد؛ پس اگر چیزی مخالف احساس و زندگی او ببینیم، از پاراجانف است. فیلم مستند را هم مثال میزند که حتی در آن مؤلف واقعیت را تحریف میکند؛ فیلم «چشم ویشی» از شابرول را میآورد که جهان را از چشم ویشی و پتن نگاه میکند.
او میگوید ابزار مهمتر ناهماهنگی در خود اثر است: تضادی که نشان میدهد جایی ساز دیگری زده شده؛ ریفنشتال و فیلم استالین را نمونه میآورد. در «رنگ انار» به گفتهٔ او پاراجانف احساس بدش را نسبت به رابطه با جنس مخالف وارد کرده، در حالی که سایاتنووا همسر و فرزند داشته. او میگوید پاراجانف گرایشات همجنسگرایانه داشته و این را چندان انکار نمیکرده، و فصل شکار را با عبارتی از سایاتنووا که زندگی سالم دیگران را میگوید ناهماهنگ میداند.
جمعبندی
او میگوید این جلسه یک بخش تئوریک داشت، یعنی جای روانکاوی در نظریه ادبی، و یک بخش عملی دربارهٔ نزدیکشدن به این سه لایه؛ کمکم دارد به روشی کلی میرسد که محتواهای ناخودآگاه را در اثر پیدا کند. در پایان میگوید میخواست انیمیشنی از دوران کودکی خودش را نشان دهد و بپرسد محتوای ناخودآگاه هم دارد یا نه؛ انیمیشن به نظرش جای خوبی برای نگاه عمیق روانکاوانه است.
→ متنِ کاملِ این جلسه