→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۵۱ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

هنرپیشه ی مخملباف

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید جلسهٔ پیش عمداً مثالی را انتخاب کرد که هر دو طرفش انسانی بود، و توضیح می‌دهد یونگ برای رویدادهایی که یک طرفشان طبیعت است چه توجیهی دارد و چرا خودش بر آن پافشاری نمی‌کند. سپس دربارهٔ خرافه، رویا و احساسات سخن می‌گوید. در بخش پایانی بحث دربارهٔ فیلم هنرپیشه را آغاز می‌کند و از حاضران نظر می‌خواهد.

رویدادهای طبیعی و همزمانی

او می‌گوید جلسهٔ پیش مثالی از خود یونگ را انتخاب کرد که در سطحی توجیه روشنی داشت، چون ناخودآگاه افراد می‌تواند اطلاعات مبادله کند و این از مفاهیم مرکزی نظریهٔ یونگ است. توجیه اتفاقی که یک طرفش طبیعت است، مثلاً طوفان در حین کاری که می‌کنید، به نظرش خیلی سخت‌تر است.

به گفتهٔ او یونگ گاهی چنین اتفاق‌هایی را هم معنی‌دار می‌داند و توجیهش کمی عجیب‌وغریب است: سلف در تمام طبیعت و حتی در موجودات غیرزنده هست، و برای همین سنگ یکی از مهم‌ترین نمادهای سلف در رؤیاست. اگر بپذیرید که اطلاعات در تمام جهان مبادله می‌شود، ممکن است بتوانید پدیده‌ای را که خارج از اختیار انسان رخ داده پیامی بدانید که انگار طبیعت به انسان می‌دهد.

خودش شخصاً آن‌قدر مشاهدهٔ عجیب‌وغریب ندارد که این را لزوماً بپذیرد و پافشاری نمی‌کند؛ می‌گوید نمی‌خواهد منکر شود، ولی برای روان‌کاوی این را قدمی بیش از اندازه بزرگ و شاید غیرضروری می‌داند. او از جمله‌ای از یونگ یاد می‌کند که اواخر عمر از فراتررفتن از قلمرو روان‌کاوی ابراز پشیمانی کرده بود، و به نظرش پذیرفتن روان‌کاوی یونگ ربطی به پذیرفتن این تکه ندارد؛ می‌شود فرض کرد اطلاعات فقط میان ناخودآگاه انسان‌ها مبادله می‌شود.

او به دو پدیدهٔ دیگر هم اشاره می‌کند، آتش‌گرفتن آدم‌ها از درون و بلعیده‌شدن آدم‌ها توسط زمین، و می‌گوید دربارهٔ دومی مشاهدات خیلی کم است. چون این بحث‌ها خارج از قلمرو روان‌کاوی است، خودش را به روان‌کاوی‌ای محدود می‌کند که در نقد فرهنگ دخالت دارد.

خرافه و روان‌کاوی

یونگ مثالی می‌آورد از بحثی با فروید که در آن کتابخانه‌ای که پشت سرشان بود صدایی کرد و فروید ناراحت شد. به گفتهٔ او شروع ماجرا این بود که یونگ داشت روان‌کاوی را به چیزهای عجیب‌وغریب تعمیم می‌داد، در حالی که فروید آدم خیلی محتاطی بود و در چارچوب علمی کار می‌کرد؛ این گسترش می‌توانست زمینه‌ساز خرافات باشد، نه اینکه فروید خودش خرافاتی باشد.

او تجربهٔ انفجار لیوانی را در کودکی خودش نقل می‌کند که به نظرش از نظر علمی قابل توجیه است، چون لیوان تنش درونی دارد، و آن زمان یونگ را بلد نبود. می‌گوید این‌ها همان چیزهایی است که عده‌ای را از یونگ دور می‌کند، چون احساس می‌کنند حالت‌های خرافی دارد.

به گفتهٔ او حتی اگر مطمئن باشید تئوری یونگ خرافات را ترویج می‌کند، این ربطی به بحث علمی دربارهٔ او ندارد؛ باید گفت این حرف راست است یا دروغ. او فکر می‌کند ادیان کاملاً راه را برای خرافات باز می‌کنند، چون وقتی می‌گویید فرشته هست جن و پری هم می‌ماند، و این‌جور نتیجه‌گرایی که دربارهٔ ماوراءالطبیعه نباید حرف زد درست نیست.

او می‌گوید در روان‌کاوی یونگ چیزهایی هست که خیلی به عقاید خرافی نزدیک است و مرزکشیدن دشوار می‌شود. به نظر او یونگ بی‌احتیاطی کرده و ملاکی ندارد که چه هست و چه نیست؛ انگار هر سال چیزی به آن اضافه می‌شده. با این حال تأکید می‌کند این درست یا غلط بودن حرف‌ها را تعیین نمی‌کند.

رویا و احساسات

او می‌گوید، و می‌داند یونگ با این موافق نیست، که استفاده از تعبیر نمادین رویا برای تصمیم‌گیری دربارهٔ اینکه چه بکنیم اشتباه است. معلوم نیست رویا خالص باشد و خوب به یاد مانده باشد و درست فهمیده شود. رویا به نظرش منبع الهام است: ممکن است آپشن‌هایی را نشان دهد که به آن‌ها فکر نمی‌کردید تا بعد در خودآگاه تحلیل شوند، و برای خودش هم پیش آمده که از رویا چیزی را متوجه شود و بعد چک کند.

رویا مثل انگشت اشاره است به سمتی که به آن نگاه نمی‌کنید. اگر تعبیر رویا با شواهد بیداری تضاد دارد، فکر می‌کند آدم عاقل باید به تشخیص بیداری بیشتر باور داشته باشد، و صداقت همیشه لازم است، چون معمولاً آدم کاندید خوبی برای تفسیر رویاهای خودش نیست. او مثال می‌زند که اگر دربارهٔ کسی قضاوت خیلی بدی کرده باشید و بعد رویای مثبتی دربارهٔ او ببینید، می‌تواند کنجکاوتان کند، ولی نه اینکه چون خواب خوب دیدم پس او خوب است.

او می‌گوید یونگ دربارهٔ آسترولوژی و کیمیاگری مطلب نوشته و خودش خیلی وارد این بحث‌ها نشده است. رسماً می‌گوید بهتر است این چیزهای یونگ را کنار بگذارند، چون هم مشکوک‌اند و هم ربطی به بحث ندارند. احساسات را هم به نظرش نمی‌شود دادهٔ خوبی برای تحلیل دانست، چون ممکن است تحت تأثیر خطاهای ناخودآگاه شخصی باشند، و خرافی می‌داند که آدم بگوید اگر دلم گرفته فلان کار را نکنم.

آغاز بحث فیلم هنرپیشه

او فرض می‌کند حاضران فیلم هنرپیشه را دیده‌اند و می‌خواهد نظر آن‌ها را بشنود. داستان را مختصر می‌گوید: هنرپیشه‌ای که مشکلات خانوادگی و شغلی‌اش را موازی می‌بینیم؛ بچه‌دار نمی‌شود و زنش پیشنهاد می‌کند همسر جدیدی بگیرد، و از طرف دیگر به دلایل مالی مجبور است در فیلم‌هایی بازی کند که نمی‌خواهد. به نظر او مسائل خانوادگی در درجهٔ اول‌اند و مسائل شغلی حاشیه‌ای است. جمله‌ای را که در فیلم به هنرپیشه می‌گویند، «برش بیا»، به فاصله‌گذاری برشت ربط می‌دهد: برشت می‌خواست تئاتر تفکر را بیدار کند نه احساسات.

او پس از پرسشی از حاضران توصیه می‌کند این فکر را که فیلم‌نامه از کس دیگری است کنار بگذارند. به نظرش بالای نود درصد آنچه اینجا کار شده مخملبافی است و کارگردان‌ها فیلم‌نامه را بازنویسی می‌کنند و تبدیل به فیلم خودشان می‌شود. در نقد روان‌کاوانه باید فرض کرد مؤلفی واحد هست؛ اگر ناهماهنگی دیدید می‌شود آن را به منشأهای مختلف فیلم‌نامه نسبت داد.

او اطلاعاتی را یادآوری می‌کند که به گفتهٔ خودش دقیق و قطعی نیستند: همسر مخملباف قبل از این فیلم به‌طور مشکوکی، در یک آتش‌سوزی در خانهٔ خودش، فوت کرد و به نظر می‌رسد چیزی شبیه خودسوزی بوده، و مخملباف در فاصلهٔ نسبتاً کوتاهی با خواهر همسرش ازدواج کرد. پیشنهاد او این بود که فیلم مثل یک‌جور خیال‌پردازی و آرزوکردن است: ای کاش این اتفاق به این شکل نیفتاده بود؛ همهٔ فیلم بیانِ ورژن دیگر است به‌اضافهٔ تمایل شدید به دفع اتهام از خودش. به گفتهٔ او آثار هنری به شدت تحت تأثیر امیال و آرزوها ساخته می‌شوند، پس فروید همچنان کار می‌کند.

کودک و باروری

او می‌پرسد بچه‌دار شدن و نشدن در فیلم چه تعبیر نمادینی دارد. یکی از حاضران بچه‌دارنشدن را به مادر خوب نبودن زن اول و میل به بچه را به پدر خوب بودن ربط می‌دهد، و دیگری بچه را سمبل ماندن می‌داند. او می‌پرسد کودک در رویا به چه معناهایی ظاهر می‌شود و می‌گوید می‌تواند کودک درون یا نتیجهٔ یک کار باشد، و به‌وضوح می‌تواند نماد خلاقیت باشد.

او فیلم «یک بوس کوچولو» ساختهٔ بهمن فرمان‌آرا را مثال می‌زند: نویسنده‌ای که پس از سال‌ها از خارج برگشته و، به یاد او، پسرش مرده است. به گفتهٔ او آنچه از هنرمند می‌ماند آثارش است و هنرمندان آثارشان را مثل بچه‌هایشان می‌دانند؛ پس در آثار هنری باروری و عدم باروری و کودک اغلب نماد خلاقیت هنری است.

می‌گوید شک نکنید که آن فیلم زندگی خود فرمان‌آراست، پر از احساس گناه نسبت به ترک وطن و درگیر مرگ. توصیه می‌کند حرف هنرمندان دربارهٔ آثار خودشان را گوش ندهند، چون اولاً نمی‌دانند چه کرده‌اند و ثانیاً گاهی بعد از اینکه فهمیدند خودشان را بیان کرده‌اند سانسورش می‌کنند.

دربارهٔ هنرپیشه یک ایده این است که نقطهٔ اصلی فیلم بچه‌دار شدن و نشدن است، و ایدهٔ دیگر اینکه مخملباف خلاق است و همسرش نیست. یکی از حاضران اشاره می‌کند که همسر نمی‌تواند با نوشدن هنری او همراه باشد، و او این را پیشنهاد سوم می‌داند که به پیشنهاد دوم نزدیک است و با آن قابل جمع است.

دو خانه و فشار نازایی

به گفتهٔ حاضر، مخملباف در جوانی خیلی مکتبی و حزب‌اللهی بود، با زنی از خانوادهٔ سنتی ازدواج کرد و بعد روز به روز مدرن‌تر شد؛ او می‌گوید این اطلاعات درست است و اینکه چقدر به فیلم مربوط است جای بحث دارد. او به تضاد دو خانه اشاره می‌کند: خانهٔ مدرن با ریموت کنترل و عکس هنرپیشه‌ها، و خانهٔ سنتی پر از بچه؛ و می‌گوید آن صحنه ظاهراً برای احساس عقیم‌بودن و خالی‌بودن خانه ساخته شده است.

به نظر او فشار روانی بچه‌دار نشدن و فشار جامعه و تهمت زن دوم بر این آدم هست. او می‌گوید اگر ایدهٔ ابتدایی درست باشد که همسر مخملباف دست به کاری شبیه خودکشی زده، آبروریزی و احساس گناه بر او اثر گذاشته و دوست دارد بگوید تقصیر خودش نبود. صحنهٔ کلیدی فیلم از دیدگاه فرویدی صحنه‌ای است که زن کاملاً مرده به نظر می‌رسد و بلند می‌شود، یعنی تحقق یک آرزو: ای کاش موفق نمی‌شد. او تأکید می‌کند تم خودکشی در «شب‌های زاینده‌رود»، پیش از این اتفاق، هم پررنگ است.

زن دوم و رفع اتهام

به گفتهٔ او خودسوزی می‌تواند حالت اعتراضی داشته باشد، و به نظر می‌رسد فیلم یک‌جور تسلای خاطر است: گناهکار نبودم، خودش دیوانه بود. او لال‌بودن زن دوم و حرف‌زدنش در آخر را نچسبیده می‌داند، چون هم اکبر عبدی هم بیننده گول می‌خورند و کارگردان خوب اطلاعات را این‌طور پنهان نمی‌کند.

به گفتهٔ او پایان فیلم تلاشی برای خیال‌پردازی دربارهٔ ورژن دیگری است که بد تمام نمی‌شد: زن در بیمارستان روانی بهبود می‌یابد و بچه‌ای را به فرزندی می‌گیرند. دربارهٔ زن دوم، نوعی رفع اتهام می‌بیند: زن اول اصرار می‌کند زن دیگری بگیرد و شوهر نمی‌خواهد و دست هم نمی‌زند، و فیلم دارد داد می‌زند که زنش دیوانه بود.

یکی از حاضران می‌گوید زن دوم ممکن است نمادین‌تر باشد، یعنی ورژن جوان‌تری از آنیما. او یادآوری می‌کند که یونگ مجموعهٔ رویاها را تفسیر می‌کرد، پس نقد وفادار به یونگ باید مجموعهٔ آثار را ببیند، و می‌پذیرد لازم نیست شخصی واقعی باشد؛ می‌شود شور عاشق‌شدن باشد. می‌گوید مردی که در سن پایین ازدواج می‌کند ممکن است بعداً آنیمایش فرم دیگری پیدا کند که نتواند روی همسر اول پروجکت شود.

او می‌گوید در صحنهٔ اول فیلم اکبر عبدی رو به دوربین گریه می‌کند و انگار ترحم ما جلب می‌شود. دربارهٔ اینکه مخملباف با این فیلم می‌خواهد خودش را تبرئه کند، آن را خشن و بی‌رحمانه می‌داند، با حالت انتقام‌جویی؛ ولی می‌گوید شاید فیلم خیلی نزدیک به واقعیت باشد، چون نمی‌دانیم در زندگی خصوصی این آدم‌ها چه گذشته. احساس بدی دارد از اینکه در فرهنگ ما حرف‌زدن دربارهٔ مسائل خصوصی دیگران پذیرفته نیست و اینجا یک آدم را در بدترین لحظه‌ها زیر نورهای ترحم بیرون می‌کشیم.

صحنهٔ پایانی

او آخرین صحنه را شرح می‌دهد: با ماشین می‌آید، زنش را سوار می‌کند و می‌برد، و ماشین به مسیری می‌رود که ورود در آن ممنوع است. به نظرش این نمادی خودآگاه است برای بیان ممنوعیتِ چیزی که دیگر کار از کار گذشته؛ تمام فیلم گفتن «ای کاش» است و پایان خوشی نیست.

او توصیه می‌کند حاضران «دست‌فروش» را هم ببینند، که به نظر او با طبع مخملباف هماهنگ است و تم بچه‌دار شدن در اپیزود اول آن هست. می‌گوید اگر همهٔ این‌ها آرزو باشد، می‌شود انتظار داشت هر جا ناخودآگاه شخصی او را تحریک می‌کند، ساز مخالفی از ناخودآگاه جمعی هم باشد.

→ متنِ کاملِ این جلسه