جلسه با رشد آنیمای مرد و نقش مادر در آن آغاز میشود و از آیینهای تشرف و اختلالهای ازدواج میگذرد. بعد آنیما را منبع الهام هنری میداند و با این پیشزمینه سیر فیلمهای مخملباف را تا دستفروش دنبال میکند. در بخش پایانی به فیلم هنرپیشه میرسد و جزئیاتی از آن را برای کسی که بخواهد روی فیلم کار کند میگوید.
آنیما، مادر و جدایی از او
او میگوید در مراحل رشد آنیمای مرد اول مادر آن را پر میکند و بعد قرار است تغییراتی بکند، یکجور پدیدهای که فروید به آن میگوید تصعید. چون هنر و الهام هنری در مرد بهشدت تحت تأثیر فعالیت آنیماست، او فکر میکند خوب است تحلیلی کلی دربارهٔ سیر آنیما و ارتباطش با هنر بدهد و بعد این را در آثار مخملباف پی بگیرد.
به گفتهٔ او کودک در یکی دو سال اول زندگی احساسی عمیق و تقریباً عاشقانه به مادر دارد که پایهٔ عشق در بزرگسالی است و حتی احساس مرد به طبیعت و لذتش از آثار هنری از آن منشعب میشود. آنیما مثل ظرفی خالی است و مهم نیست پرکنندهاش مادر واقعی باشد یا موجودی مادرگونه؛ هرقدر این ارتباط ضعیفتر باشد، ظرف کمتر پر میشود و مرد ممکن است از نظر عاطفی قدرتمند نباشد.
بعد مرد باید از مادر جدا شود و زنی دیگر را بهجای او بگیرد، و تمایزگذاشتن میان مادر و همسر را او مسئلهای بینالمللی و تاریخیِ اختلالی در مردها میخواند. فیلمی به نام Bad Ronald را نمونه میآورد که مادر کودک را رها نمیکند. در کتاب آنتونی استور به اختلالی اشاره شده که خیلی شایع است، اینکه احساس مرد به همسرش با احساس به مادر قاطی میشود و به نوعی سردی جنسی میانجامد، چون قداست و ممنوعیت رابطهٔ پسر و مادر به رابطه با همسر سرایت میکند.
آیین تشرف و دو شکل اختلال
او میگوید یونگ بارها صریح گفته که در دوران ما چیزی جانشین آیینهای تشرف دوران باستان نشده و این آیینها برای مرد شدن ضرورت داشتند: در سنی مشخص پسرها را بهزور از مادرها جدا میکردند، از حالتهای افراطی در استرالیا یا میان بعضی سرخپوستان تا حالتهای لطیفتر مثل اینکه پدر یک روز پسر را با خود به سر کار ببرد. فیلم «پدرسالار» برادران تاویانی را مثال میزند که پدر پسر را از مدرسه به کوهستان میبرد تا چوپان شود. اگر فرهنگ مردسالارانه خیلی شدید باشد، به گفتهٔ او مرد دیگر عاشق هم نمیشود و آنیمایش مثل ظرفی تقریباً خالی میماند.
او میگوید ستایش جنگآوری و بیرحمی در بعضی فرهنگها مانع از رشد آنیماست؛ دربارهٔ وایکینگها میگوید شاید مثال خوبی باشد، چون مردِ عاشق باید حسش را از همه مخفی کند. ولی مشکل دوران ما برعکس است: آیین تشرف نیست و پسر هیچوقت از مادر جدا نمیشود، که در ایران با روابط خانوادگی سنگین و مادرها که خودشان را وقف فرزندان میکنند شایع است و ممکن است ارتباط با جنس مخالف را همراه با احساس گناه کند. در فرهنگ اروپایی، به گفتهٔ او، ممکن است آنیما از کودکی خوب شکل نگیرد، چون مثلاً شیردادن به فرزند از طرف مادر سی چهل سال قبل چیز منسوخشدهای بود و مادر شاغل بچه را در مهدکودک میگذارد؛ او این را تحلیلی ساده از روابط جنسی خالص در غرب میداند. فروید هم، به گفتهٔ او، اعتراف داشت دربارهٔ دخترها نتوانسته خوب تحلیل کند.
آنیمای رشدنیافته در ازدواج
او میگوید حالت سادهتر این است که مرد در انتخاب همسر دنبال کسی باشد که احساسش به او شبیه احساسش به مادر باشد، که به نظرش در جامعهٔ ایرانی خیلی فراوان است. وودی آلن جایی گفته به همهٔ زنها میل جنسی دارد جز همسر خودش، و در «دیکانستراکتینگ هری» شخصیتی میگوید رابطهاش با همسرش چیزی از رابطه با مادر در آن دارد. به یاد او در برنامهای مردی صریح گفته بود از همسرش میخواهد نقش مادرش را داشته باشد، و زن میگفت او میخواهد همسرش را بهجای مادرش استفاده کند.
او تأکید میکند اینها را نباید چنین فهمید که اگر زن کارهای مادرانه بکند اختلال پیش میآید: اگر اختلال در وجود مرد باشد، زن هر کاری بکند آن اختلال هست. بهطور کلی میگوید اگر مرد جدایی کامل از مادر را طی نکرده باشد رابطه با زن میتواند متوقف شود یا با عذاب وجدان همراه شود و رابطهٔ جنسی طبیعی شکل نگیرد.
آنیما بهمثابه منبع الهام
او میگوید آنیما منبع اصلی الهام هنری در هنرمند مرد است و در هر اثر با فعالیت آنیمای هنرمند مواجهایم؛ معنایش این نیست که اثر همیشه دربارهٔ آنیما باشد، ولی سهم آثاری که موضوعشان مسائل آنیماست زیاد است. آنیما به چیزهای دیگر هم بسط مییابد: عشق به یک زن، احساسات مذهبی که در ادیان زنی مقدس دارد، احساس به طبیعت و دلسوزی نسبت به مردم. یونگ برای حالت حمایتکنندهٔ مرد نسبت به زن واژهٔ Caring را به کار میبرد و او میگوید میتواند به کل مردم تعمیم یابد، چنانکه در هنر سوسیالیستی و «بینوایان» ویکتور هوگو دیده میشود.
به گفتهٔ او وقتی ارتباط مرد با طبیعت قطع شود، استفاده از آثار هنری جای آن را میگیرد و در زندگی شهری محتاج هنر شدهایم؛ روانشناسها هم توصیه میکنند آدمهایی که ازدواجشان به تأخیر افتاده گرایش هنری پیدا کنند. هنر چون از درون آنیما میآید، احساسات آنیمایی را حفظ و تقویت میکند.
اگر هنرمند دچار فیکساسیون به مادر باشد، آیا میتواند اثر هنری خلق کند؟ پاسخ او این است که کارش کمی کلیشهای میشود: مادر سوپرایگو هم هست و خلاقیتی که از آنجا میآید فرمایشی است، و کودکِ درونِ آنیما خلاقیت هنری زیادی نشان نمیدهد. خلق اثر دو مرحله دارد، اثرپذیری و بیروندادن؛ مردی که در رابطه با مادر مانده این بیروندادن را ندارد. شوبرت را نمونه میآورد که اگر اشتباه نکند در تمام عمرش نتوانست اثری ارکستری اجرا کند، در برابر بتهوون که آدمی خجالتی نبود و طبق داستانی معروف صندلی پیانو را برداشت و به کسی که ایرادی گرفته بود حمله کرد؛ و رونالد را که نقاشیهایش را در پستو نگه میدارد و منتشر نمیکند.
مخملباف: عقبماندگی آنیما و مسیر فیلمها
او میگوید به آثار مخملباف سمپاتی زیادی ندارد ولی دستفروش فیلم خوبی است و مخملباف سر همین فیلم از حوزهٔ هنری جدا شد. به گفتهٔ او روشن است که مخملباف دچار عقبماندگی در رشد آنیما بوده و آنیمایش بیشتر حالت ارتباط با مادر داشته؛ او میگوید دفعهٔ پیش یکی از حاضران به این موضوع اشاره کرد، و مخملباف در سالهای بعد از انقلاب ازدواجی خیلی سنتی بدون عشق و مقدمات عاطفی انجام داد. او سعی کرده نشان دهد سنت دینی ما این نیست بلکه سنت اجتماعی است، و به سورهٔ نور اشاره میکند که چارچوب احکام خانواده در آن همه در جهت رابطهٔ عاشقانه است؛ بهطور سنتی مادر برای پسر زن میگیرد و این از مقدمات طبیعیای است که طی نشده.
به گفتهٔ او چنین هنرمندی تا وقتی در چنین شرایط روانی است فیلمهای فرمایشی با عاطفهٔ کم میسازد، ولی چون فعالیت هنری آنیما را رشد میدهد ممکن است آنیمایش یکدفعه منفجر شود. او به یاد دارد که مخملباف به شبی اشاره کرده که فیلمی از ویم وندرس دربارهٔ برلین را دید و گفته «من تا صبح گریه کردم»؛ به گمان او و احساسش به همسرش مخلوطی از مادر و زن است و جای خالی تازه را نمیتواند پر کند. او فکر میکند این مشکل در هنرمندان انقلابی ایران شایع است.
او میگوید دستفروش را سیاسی اجتماعی میدانند ولی همهٔ فیلمهای مخملباف تا آن زمان سیاسی اجتماعی و مذهبی بودند: «دو چشم بیسو» فیلمی مذهبی ضدکمونیستی است و «توبه نصوح» سفارشی است ولی به نابخشودگی ختم میشود، که او تعجب میکند چطور از فیلتر حوزه رد شد. «استعاره» سفارشی بود و «بایکوت» اولین مایههای هنری را نشان میدهد؛ گلمکانی بعد از بایکوت نقدی مثبت نوشت و خاتمیکیا را هم با «هویت» کشف کرد.
دستفروش
به گفتهٔ او دستفروش قرار بود از روی فیلمنامهای به نام «تولد یک پیرزن» ساخته شود؛ اگر اشتباه نکند یک اپیزود با مخالفت حوزهٔ هنری روبهرو شد و مخملباف اپیزودی دیگر به نام «بچهٔ خوشبخت» اضافه کرد. اپیزود دوم دربارهٔ پسری است که با مادری رو به مرگ زندگی میکند و مدام میگوید او را میگذارد و میرود زن میگیرد؛ مادر میمیرد. به گمان او این طلیعهٔ مرگ بخش مادر در وجود مخملباف است، یکی از جالبترین کارهای او میخواند و فکر میکند مخملباف نمیداند چه میگوید و آگاهانه ساخته نشده است.
او میگوید بعد از پیرزن مرده، مخملباف دو فیلم سیاسی اجتماعی منتقد، «دوچرخهران» و «عروسی خوبان»، و بعد فیلمهای عاشقانه ساخت؛ و اپیزود دوم دستفروش را خیلی خالص و دارای زمینهٔ کار روانکاوانه میداند. اپیزود اول دربارهٔ فقر است: زوجی که فرزندان فلج دارند میخواهند نوزاد تازه متولد شده را نجات دهند و بچه سر از بیمارستان بچههای بیسرپرست درمیآورد. پیام خودآگاه آن این است که حصارهای طبقاتی را نمیشود شکست، ولی او میگوید میشود اپیزود را چنین خواند: بچههای قبلی، یعنی آثار هنری مخملباف، همه فلج شدند و بچهٔ جدید یکجورهایی خود فیلم دستفروش است.
به گفتهٔ او دستفروش نقطهٔ عطفی بود: حوزهٔ هنری درست تشخیص داد اتفاقی افتاده، فیلمبردارهای خوب آن را کار کردند، جامعهٔ هنری ایران آن را تأیید کرد و به گمان او این حس که او دیگر آن آدم سابق نیست که سفارشی فیلم میسازد دستکم در ایران پیدا شد. مصاحبهٔ مجلهٔ سروش را مهم میداند که مخملباف در آن همچنان منکر تغییر بود.
فیلم هنرپیشه: شکایت و ناسازگاری
او میگوید جلسهٔ پیش خواسته بودند دربارهٔ جزئیات فیلم هنرپیشه ایدههایی بدهد. فیلم را با سرعت کم مرور کرده و میگوید دیالوگ اول از آنچه یادش بود صریحتر است: کل فیلم نوعی شکایت مخملباف از همسر است و جلب ترحم تماشاگر. در آن گفته میشود همسر استعداد هنری ندارد؛ برایش ویولن خریده، و پیوندی میان نداشتن خلاقیت هنری و بچهدار نشدن برقرار میشود؛ هرچه منفی است به زن حواله میشود.
به گفتهٔ او ناسازگاریهای درونی اثر هنری مهماند: شخصیت مدام میگوید دوستت دارم ولی جایی به صراحت میگوید هیچ علاقهای در بین نیست. او این را چنین جمع میکند که چون میخواهد هر اتهامی را از خودش دور کند، دوست دارد بگوید او دوستش داشته است. دو فضای فیلم هم در تقابلاند: خانهٔ مدرن پر از عکس سینمایی در برابر خانهٔ سنتی مادر که گوسفند در آن است، و هیچکدام مثبت نیست.
او خانهٔ مدرن را فضای ذهنی مخملباف میداند که همهاش سینما شده و زایش در آن وجود ندارد، و خانهٔ مادر را، که زایمان در آن مثل تولید انبوه است، مثل دورهٔ تولید انبوه آثار هنری او در سالهای اول؛ یعنی انگار انگیزهٔ اولیه کار هنری او مادر است نه همسر. در دیالوگی میگوید «ننهم زاییده، انگار زنم زاییده» و او آن را قاطی شدن زنش با مادرش میخواند. شخصیت بالای ماشین فریاد میزند «ایهاالناس» که زنش دیوانه است، و او میگوید کل ماجرا این است که هر چه به ضرر مخملباف باشد تقصیر زن شود.
لیلا و آنیمای دوم
او میگوید فیلم «لیلا» ی مهرجویی با این فیلم پیوندی مستقیم دارد: بچهدار نشدن و اینکه زن از شوهر میخواهد ازدواج کند. ولی میگوید در صحنهٔ مشابهِ هنرپیشه بازیگران نمیتوانند آن صحنه را خوب بازی کنند، چون چیزی نیست که واقعاً اتفاق افتاده باشد یا بتواند اتفاق بیفتد. به گفتهٔ او جاهایی که اثر ضعیف است نشانهٔ اختلالهایی است که میشود رویشان بحث کرد؛ لیلا را فیلمی فوقالعاده میداند و فکر میکند در سینمای بعد از انقلاب فیلمی به اندازهٔ آن عشق میان زن و مرد را نشان نداده است.
در پایان میگوید امروز متوجه شد فقیربودن دختر و زندگیاش در حلبیآباد خیلی مهم است: نقش عمدهٔ آنیمای دوم احساس مخملباف نسبت به مردم فقیر است، که در «دوچرخهران» و «عروسی خوبان» هم هست. به گفتهٔ او این زن دوم مجموعهٔ احساسات آنیمایی جدیدی است که شامل احساس به فقرا و به زنی زیبا میشود؛ این را به یک زن مشخص تحویل نمیکند و میگوید شاید این تأکید خودآگاهانه باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه