→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۵۰ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

بازتاب‌های ناخودآگاه در رفتارِ روزمره

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او می‌گوید انتهای جلسهٔ پیش بحث تجلی اطلاعات ناخودآگاه در رفتارهای بیداری و زندگی روزمره شروع شد و حالا مثال‌ها را ادامه می‌دهد و محدودیت‌های تحلیل چنین اطلاعاتی را بیشتر توضیح می‌دهد. از علایق کنترل‌نشده، با دو تذکر، به آنیما در شخصیت‌ها و به علاقه به اتومبیل و حیوانات می‌رسد، و در پایان با مثالی از یونگ دربارهٔ همزمانی‌های معنی‌دار حرف می‌زند.

علایق کنترل‌نشده و ناخودآگاه

او می‌گوید فرض اصلی هم در روان‌کاوی فرویدی هم یونگی این است که رفتارهای غیرارادی، علایق و افکاری که تحت کنترل خودآگاهی نیستند، تحت تأثیر ناخودآگاه قرار می‌گیرند؛ تفاوت دو تئوری در شأن و حجم و منشأ ناخودآگاه است. در رؤیا ممکن است گاهی صددرصد محتوا از ناخودآگاه باشد و در آثار هنری درصد خیلی بالایی را بشود ناخودآگاه ادعا کرد؛ هرچه خودآگاهی بیشتر شود، سهم ناخودآگاه در رفتار روزمره کمتر می‌شود، ولی نباید انتظار داشت رفتاری صددرصد از خودآگاهی باشد.

هر جا کنترل کمتری داریم باید انتظار محتوای ناخودآگاه بیشتری داشته باشیم، و به نظر می‌رسد روی علایق و احساسات خودمان کنترل خیلی کمی داریم. نمونهٔ واضح، ترس‌های غیرقابل‌کنترل است، مثل ترس از عنکبوت که برخلاف مار جایی برای ترسیدن ندارد، و بعضی از علاقه‌ها حالت وسواس‌آمیز دارند، مثل بیماری‌های فتیشیستی؛ در حدی که عدم کنترل رسماً بیماری روانی تلقی می‌شود.

با این حال همهٔ علایق از ناخودآگاه نمی‌آیند: لذت بردن می‌تواند منشأ علاقه باشد، مثل علاقهٔ هر ملت به غذاهای ملی خودش، و روش‌های رفتارگرا با انجام خلاف ترس نشان می‌دهند که علایق را خودآگاهانه می‌شود کنترل کرد. او می‌گوید نمی‌شود به‌راحتی علاقهٔ اصیل ناخودآگاهی را از علاقهٔ ناشی از گذشته تشخیص داد؛ ترس از عنکبوت ممکن است از تجربهٔ بد کودکی باشد؛ ولی اگر علاقه‌ای به گذشته ربط نداشته باشد، مثل علاقهٔ کسی که اولین بار کوآلا را در تلویزیون دیده، می‌تواند منشأ ناخودآگاه داشته باشد. او مدام حرف منفی می‌زند چون اینجا آدم می‌تواند دچار توهم و اشتباه بشود.

عادت‌ها، لغزش زبان و دو تذکر

او می‌گوید عادت‌های رفتاری که برای خیلی‌ها غیرقابل‌کنترل است و افکاری که ناخواسته به ذهن می‌رسند هم محتوای ناخودآگاه دارند؛ در همهٔ زبان‌ها می‌گوییم «فکر به ذهنم رسید» یا «انگار از جایی آمده». ولی عادت‌ها به گذشته و تربیت و فرهنگ هم بستگی دارد. فروید لغزش‌های لفظی موقع حرف‌زدن را یکی از منابع کشف محتوای ناخودآگاه می‌دانست.

تذکر اول این است که تعبیر نمادین اتفاق‌های بیداری می‌تواند منشأ بدی برای حالت‌های خرافاتی باشد؛ فکر می‌کند خیلی از خرافات تاریخ از بی‌احتیاطی در به‌کاربردن چیزی مثل تعبیر رؤیا در زندگی روزمره می‌آید. هرچند با تئوری یونگ نمی‌شود چنین چیزهایی را به‌طور کلی رد کرد، اسیر شدن در آن را خطرناک می‌داند. تذکر دوم این است که بعضی وقتی روان‌کاوی یاد می‌گیرند بیشتر می‌خواهند آن را برای تحلیل دیگران به کار ببرند تا خودشان؛ گفتن اسرار درون کسی به او برای خودنمایی مناسب است نه کمک‌کردن، و کمک وقتی است که کسی خواسته باشد، وگرنه دخالت است.

آنیما، American Beauty و هالیوود

او می‌گوید وقتی کسی اثری هنری خلق کند که علایق و آرزوهای خودش را نمایش بدهد، اثر دچار ناهماهنگی‌های ذاتی می‌شود؛ شخصیت زنِ American Beauty که برای تحقیرشدن طراحی شده در هر صحنه انگار شخصیت جدیدی دارد. شخصیت در داستان باید حالت یکدست داشته باشد، مثل رانندهٔ تاکسی که با همهٔ دیوانگی چنان خوب پرداخته شده که تعجب نمی‌کنید جایی تصمیم می‌گیرد کاندیدای ریاست‌جمهوری آمریکا را بکشد.

به گفتهٔ او آنیما ظرفی است که در همهٔ مردها هست و تصویر زنی در آن بازتاب پیدا می‌کند، و می‌شود دید آنیما در یک آدم در چه مرحله‌ای قرار دارد. شخصیت اصلی فیلم، مرد چهل‌وچندساله‌ای که عاشق همکلاسی دخترش شده، دچار عقب‌افتادگی آنیماست، چون انگار در نوجوانی دچار فیکساسیون شده. هالیوود تا دهه‌های پنجاه-شصت از یک هنرپیشه یک تیپ شخصیتی می‌ساخت، مثل مریلین مونرو، و از علاقهٔ آدم‌ها به هنرپیشه‌ها می‌شود دربارهٔ رشد آنیما و آنیموس اطلاعاتی پیدا کرد.

او مقاله‌ای خوانده دربارهٔ اینکه چرا همیشه در هالیوود هنرپیشهٔ مرد baby face مثل براد پیت و جانی دپ هست: دختران نوجوان پیش از بلوغ، با اینکه جذب جنس مخالف‌اند، از مردها واهمه دارند. اگر زنی در پنجاه‌سالگی به جانی دپ علاقه‌مند باشد، دقیقاً مثل تیپ American Beauty است، با احتیاط اینکه گذشته‌شان هم در علایق تأثیر دارد؛ او فکر می‌کند نویسندهٔ مقاله از روان‌کاوی خبر هم نداشت و این فهم به آن احتیاج ندارد.

اتومبیل و شغل

او می‌گوید اگر بپذیرید اتومبیل در رؤیا نماد کریر است، علاقه به اتومبیل و نحوهٔ رانندگی هم اطلاعاتی دربارهٔ نگاه آدم به شغلش می‌دهد. علاقهٔ وسواس‌آمیز به اتومبیل خیلی بزرگ لزوماً به معنای برتری واقعی نیست، بلکه نشان می‌دهد آدم می‌خواهد چنین باشد و به بزرگ‌شدن شغلش اهمیت می‌دهد. علاقه به هواپیمای تک‌موتوره هم ممکن است بلندپروازی‌های شغلی داشته باشد، ولی خیلی معنی‌ها از حالت شغلی بیرون می‌رود، مثل میل به فرار از ازدحام؛ و ممکن است بعضی صفات، مثل تمیزی اتومبیل، اکتسابی باشند و چیزی خیلی عمیق نشان ندهند.

او به علاقهٔ آمریکایی‌ها به اتومبیل‌های بزرگ و پهن اشاره می‌کند که از فرهنگ آمریکاست، در برابر ایتالیایی‌ها که حداقل تا دهه‌های هفتاد-هشتاد اتومبیل‌های کوچک ساخته‌اند. در American Beauty مردی که در میان‌سالی انگار به کودکی برمی‌گردد اتومبیلش را می‌فروشد و فایربرد دههٔ هفتاد می‌خرد؛ به گفتهٔ او نویسنده آگاهانه این را نماد تحول روحی او گرفته، و اگر آدمی پنجاه-شصت‌ساله چنین کند، همین تعبیر را باید از آن کرد.

نماد حیوانات و گربه

او می‌گوید حیوانات منبع نماد ناخودآگاه خیلی غنی‌اند و گربه نماد بعضی ویژگی‌های زنانه است، مثل تمیزی و ناز و ادا؛ از علاقه یا نفرت مرد به گربه ممکن است پی برد عکس‌العملش نسبت به این ویژگی‌ها احتمالاً چیست، به شرطی که این علایق از فرهنگ یا خانواده نیامده باشد. معنای ضرب‌المثل «گربه را دم حجله باید کشت» به نظر او همین است که فرهنگ سنتی به مردها توصیه می‌کند بخش گربه‌ایِ زن را در اسرع وقت نابود کنند؛ این را خیلی وحشتناک می‌داند.

دربارهٔ زنی که از گربه بدش بیاید می‌گوید سؤال پیچیده‌ای است و فقط حدس می‌زند. از مردها تجربه دارد که بین علاقه یا نفرت از گربه و رفتار نسبت به ویژگی‌های زنانه تطابقی دیده، هرچند می‌تواند مبهم باشد. فکر می‌کند فرهنگ ما در بیست-سی سال اخیر این قسمت‌های گربه‌ای را تحت فشار گذاشته، و رؤیایی نقل می‌کند که در آن در نهرهای کنار خیابان‌ها جسد گربه ریخته بود و فکر می‌کند به حقیقتی اجتماعی اشاره داشت.

او تستی ساده را می‌آورد: از آدم‌ها چند حیوان محبوب و چند حیوان منفور می‌خواهند و می‌خواهند سریع و بدون فکر دلیلش را بنویسند، چون علاقه ممکن است از تجربه باشد، مثل کسی که سال‌ها گربه داشته. اگر کسی گربه را دوست دارد ولی حیوانی شبیه آن با همان ویژگی‌ها را نه، علاقه‌اش شاید اصیل نیست. دوستی نهنگ قاتل را اول گفت و دلیلش «جانور اسرارآمیزی است» بود، که بیشتر چیزی از روان خود او نشان می‌دهد. فوبیای حیوانات هم معمولاً معنی‌دار است؛ اگر مردی مدام از عنکبوت بترسد، می‌شود کمی دربارهٔ مادرش یا زنی که تسلط عاطفی بر او دارد شک کرد.

همزمانی معنی‌دار در یونگ

مثالی از یونگ می‌آورد: مردی در خیاطی لباس رسمی سورمه‌ای سفارش داده و روز تحویل پدرش می‌میرد؛ کمی بعد شاگرد خیاط لباس را می‌آورد، ولی سیاه است. او می‌گوید تا جایی که یادش است چنین بود؛ یونگ این‌ها را معنی‌دار می‌داند و می‌گوید مثال‌ها آن‌قدر فراوان است که نمی‌شود انکار کرد. او می‌پرسد آیا می‌شود با تئوری یونگ توجیه کرد که چنین چیزی معنی‌دار بیفتد، و تأکید می‌کند سؤالش این نیست که این پدیده‌ها وجود دارند یا نه.

یکی از حاضران پیشنهاد می‌کند شاید مرد خودش به دلیل انتظار مرگ پدر سیاه سفارش داده باشد؛ او این را لایهٔ توجیه نزدیک به خودآگاهی و کمی فرویدی می‌داند. به گفتهٔ او فروید هم قبول دارد آدم اطلاعات مربوط به مرگ خودش را در رؤیا دریافت کند، و یونگ امکان می‌دهد ناخودآگاه‌ها با هم اطلاعات رد و بدل کنند؛ پس شاید مرد «سورمه‌ای» گفته و خیاط «سیاه» شنیده، چون در انتقال اطلاعات سیاه قوی‌تر از سورمه‌ای بوده، و حافظه هم جایی است که ناخودآگاه می‌تواند بعداً چیزی را در آن تغییر بدهد.

یونگ در کتابی قدیمی گفته بیماری‌های روانی مسری‌اند و مثل سرماخوردگی شیوع پیدا می‌کنند؛ از این برای آلمان زمان هیتلر استفاده می‌کند، نه به این معنا که هیتلر آمد و چنین شد، بلکه چنین شده بود که هیتلر آمد: پس از جنگ جهانی اول مردم در اعماق وجودشان دچار مشکلاتی شدند و هیتلر روی آن موج سوار شد.

پیش‌آگاهی و خرافات

او می‌گوید بعضی آدم‌ها اتفاقاً احساس‌های بدشان قابل‌اعتمادتر است، هرچند ممکن است کسی احساس بد داشته باشد و اتفاقی نیفتد. تجربهٔ شخصی‌ای دارد که برایش غیرقابل انکار است: پیش از اتفاقی بد، اتفاق‌های خیلی عجیبی پیش آمد. جزو بدیهیات تئوری یونگ می‌داند که همان‌طور که رؤیای بد هشداری است، در بیداری هم می‌توان حس‌های خوب و بدی داشت که آدم را آماده می‌کند.

او مدام تأکید می‌کند که اینجا منبع اعتقادات خرافی و ایده‌های احمقانه است، مثل کسی که پایش به پله بخورد و بگوید امروز سر کار نمی‌روم. خرافات را به تمثیل مولانا در مثنوی نزدیک می‌کند: جایی که سکهٔ تقلبی هست، یعنی سکهٔ واقعی هم آنجا ضرب شده؛ پس خرافات مثل سکه‌های تقلبی‌اند و چیز واقعی‌ای وجود دارد که تشخیصش راحت نیست.

او می‌گوید نمی‌شود انکار کرد چنین چیزهایی وجود دارد: یونگ کلکسیونی از اتفاق‌های معنی‌دار گزارش کرده، مثلاً روزی که هر جا می‌رفته ماهی یا نقش ماهی می‌دیده، مگر اینکه کسی بگوید یونگ دروغ می‌گوید. به گفتهٔ او با احتیاط خیلی خیلی زیاد ممکن است کسی بعضی از این نمادها و معنی‌شان را یاد بگیرد.

→ متنِ کاملِ این جلسه