جلسه با یک سوال ایمیلی دربارهٔ سایهٔ ملی ایرانیان شروع میشود و به رفتار ایرانیان با قدرت میرسد. بعد تحلیل یونگ از مدرنیته و اروپای قرن بیستم را ادامه میدهد، با پرسش و پاسخ، و مفهوم تورم را میگوید. در پایان از قدرت و آنیما و آنیموس حرف میزند.
پرسش ایمیلی دربارهٔ سایهٔ ایرانیان
او میگوید یک سوال ایمیلی از او شده دربارهٔ سایهٔ ملی ایرانیان که برای تحلیل رابطهٔ ایران و آمریکا گفته بود: رفتارهای ما با سایهٔ آمریکاییها منطبق است و رفتار آنها طوری است که ما سایهٔ خود را بر آنها فرا میافکنیم. سوال این است که علت اینکه ایرانیها چنین سایهای پیدا کردهاند چیست.
او ضرورتی نمیبیند که در تحلیل یونگی ریشهیابی کنیم. همانطور که برای استفاده از مفهوم آنیما و آنیموس لازم نیست بحث زیستشناختی بکند که چرا جنسیت وجود دارد، لازم نیست اسطورهها را هم تعلیل کند. بررسی علت میتواند درک عمیقتری بدهد، ولی میشود از اسطورهها و رویاها ویژگیهای ناخودآگاه یک قوم را فهمید و حتی پیشبینی کرد که در مورد خاصی چگونه رفتار میکند.
سوال کننده علت را در ساختار پدرسالارانهٔ خانواده میبیند، چون پدر چهرهای قدرتمند است و جوانان یا مقابله میکنند یا دور میشوند. او میگوید نکتهاش درستی یا غلطی این حرف نیست؛ اگر از علتها بپرسیم میشود پرسید چرا ساختار خانواده اینگونه شده، و خوب است که بعضی ویژگیها را به چیزهای پایهای مثل جغرافیا برگردانیم، مثلاً ارتفاع فلات ایران. این جور سوالها خوبند حتی اگر نتوانیم جواب بدهیم، ولی جوابدادن برای تحلیل ضروری نیست.
تناقض ایرانی و ریشههای آن
دغدغهٔ ایشان این است که اگر جامعهای بخواهد از درگیر کردن خود در دامن یک غول معاصر پرهیز کند چه باید بکند؛ او میگوید برای یک ملت جالب نیست که سایهاش یک غول باشد. فکر میکند اگر از خود یونگ بپرسیم یک ویژگی خاص در ناخودآگاه جمعی یک قوم چه جوری به وجود آمده، مراجعه میکند به تاریخ و جغرافیا و نه به ساختارهای خاص اجتماعی مثل خانواده، چون نظر یونگ این است که آن ساختارها نتیجه ناخودآگاه جمعی هستند.
برای او مهم نیست که جوابهایی که میدهد چقدر صحیح باشد، چون اعتقاد دارد جواب به مطالعهٔ عمیق در تاریخ و جغرافیای قوم ایرانی و اساطیر آن نیاز دارد. احساسش این است که نزدیکترین علت، حالت متناقضی در روح ایرانی است: از یک طرف احتیاج به قهرمان بزرگی داریم و منتظر ظهور منجی هستیم و در سابقهٔ ماقبل اسلام هم شاه یا شاهِ شاهان بوده، و از طرف دیگر وقتی به قدرتی بزرگ میرسیم سعی میکنیم با آن ضدیت کنیم. وجود تناقض در درون ناخودآگاه عجیب نیست، و فکر میکند تاریخ سدههای اخیر ملت ایران مدام به قدرت رساندن یک موجود و دوباره پایین کشیدن آن است.
فکر میکند احساس غولستیزی ایرانیان مهمترین بازتابش را در حماسهٔ دینی کربلا دارد، در نوع تلقی ایرانیزه شده از آن: نکتهٔ اصلی کم تعداد بودن امام حسین نیست، بلکه این است که مواجههٔ حق و باطل است؛ ولی روضههایی که عوام خوششان میآید و نوحهسراییهای عوامانه روی ظلم به خانوادهای که دوستش داریم میمانند. اگر بخواهیم به تاریخ برگردیم، باید به تاریخ تشیع برگردیم که جنبشی اپوزیسیونی در مقابل اکثریت بوده؛ شاید از ایرانی بودن ما آن شاهدوستیمان ناشی میشود، و از تشیع حالت ضدیت با یک قدرت بزرگ مسلط.
او کلاً از پدرسالار بودن خانوادهٔ ایرانی مطمئن نیست و احساس خوبی ندارد که این موضوع را به پدرسالاری نسبت دهیم. با این حال فکر میکند تحولات عمیق اجتماعی سیاسی به ساختار خانواده مربوط است و پدرسالاریِ پذیرفته شده نسبت روشنی با سنتگرایی دارد. اینکه پدر در رویاها جانشین سنت میشود، در زندگی افراد هم هست: به تجربه دیده که وقتی آدمی از نظر فکری نسبت به سنت حاکم بر جامعه حس بدی مییابد، روابطش با پدرش مختل میشود. سوال اول جلسه را مطرح کرده بود که خیلی دنبال کشف منشا اساطیر نباشیم.
مردم و ولایت فقیه
او میگوید پس از انقلاب شاهد بود که همین مردم دولتی توتالیتر به وجود آوردند. به گمان او امام خمینی قصد نداشت قانونی با ولایت فقیه بگذارد و چنین ایدهای پیش از نوشتن قانون اساسی وجود نداشت؛ مردم از امام انتظار داشتند خیلی چیزها را تعیین کند. از رئیس حزب توده نقل میکند که گفته بود تا وقتی امام هست، چه قانون باشد چه نباشد، ولایت فقیه هست.
به نظر او مردم دوست دارند قدرت در دست یک نفر متمرکز باشد: در سال ۵۸ به بنیصدر رأی بالایی دادند و وقتی عزل شد هیچکس واکنشی نشان نداد و اگر هم مقاومتی صورت گرفت از طرف هواداران مجاهدین خلق بود. وقتی این تمرکز طولانی شود واکنشهای منفی ایجاد میشود، و این سیکل معیوبِ تکرار شونده است؛ میگوید افرادی که همین الان در جنبش سبز هستند کمکم نسبت به آقای موسوی چنین دیدگاهی دارند. ممکن است ما در ناخودآگاه خودمان چنین عناصر متناقضی داشته باشیم و سایهٔ ما نشان بدهد که عشق سرکوب شده نسبت به قدرت داریم و سعی میکنیم در بیرون چنین موجوداتی را پس بزنیم.
او روایت مهندس سحابی از جلسهٔ خصوصی شورای انقلاب با امام را نقل میکند: پیشنویس قانون اساسی از روی قانون اساسی بلژیک بود و ولایت فقیه نداشت؛ امام موافق بود همان را به رأی بگذارند، ولی یدالله سحابی گفت به مردم قول مجلس مؤسسان دادهایم و به گریه افتاد؛ امام راضی شد مجلس مؤسسان تشکیل شود و ولایت فقیه از همان مجلس درآمد. به نظر او احتمال دروغگویی مهندس سحابی نزدیک صفر است.
به گفتهٔ او این خاطره نشان میدهد امام از همان اول بر این ایده نبود، هرچند ایدهٔ ایشان برای حکومت اسلامی پنهان نبود: کتابهایش در سالهای ۵۷ و ۵۸ با تیراژ وسیع چاپ شد. شاید امام فضا را آماده نمیدید و بعد از انقلاب احساس کرد مردم صددرصد تابعاند و وظیفه دارد آنچه را صحیح میداند پیاده کند. لقب شاهان قاجار ظل الله بود و او میگوید مردم ایران دوست دارند کسی سایهٔ خدا باشد و درون مردم با ولایت فقیه سازگار بود.
تحلیل یونگ از مدرنیته در اروپا
او تحلیل یونگ را خوب میداند و میگوید پسنگرانه نیست: نباید انتظار داشته باشیم که مدرنیته بشر را به جای خوبی برساند و این اغتشاشات قرن بیستم کاملاً قابل پیش بینی بود، چون عقلگرایی مصنوعی مدرنیته با ذات بشر سازگار نیست و کنار گذاشتن دین و نهادهای دینی آسیب میرساند به بشر. صنعتی شدن هم یک عامل منفی است: در اروپا در عین تبلیغ فردگرایی رسیدیم به جوامعی تودهای که هر انسان در آن عضوی از یک گله است، و صنعتی شدن انسان را از طبیعت و از ناخودآگاه جمعی دور میکند تا جایی که قابل شکل داده شدن است.
عامل دیگر دینپیرایی است. یونگ معتقد است دولت در جامعهٔ اروپایی جانشین اقتدار کلیسایی شد و مردم Self خود را بر مسیح فرافکنده بودند؛ با تضعیف نهادهای دینی این فرافکنیها متوقف شد، دولتها از این نیاز سوءاستفاده کردند و قهرمانهایی مثل هیتلر و موسولینی آمدند، و اسطورههایی که در اعماق مدفون بودند دوباره زنده شدند.
عامل سوم از دیدگاه یونگ خود مدرنیته به معنای عقلگرایی است که ضد ناخودآگاه است و عواطف نامعقول را پس میزند. انسان سالم کسی است که خودآگاهی و ناخودآگاهیش بر هم منطبق باشد، و فرآیند فردانیت توسط تفکر صورت نمیگیرد؛ مثل یکی شدن با مسیح در مسیحیت یا فنا در عرفان اسلامی. از آدمی که ناخودآگاهیش سرکوب شده انتظار این است که دچار انفجارهایی و حالات رواننژندی شود؛ از اعماق احساساتی دیوانهوار بیرون آمد، و در روایت یونگ ملت آلمان انگار تسخیر شدهاند.
به گفتهٔ او یونگ توجیه میکند چرا مدرنیته به شکست رسید و ما چیزی مثل پست مدرنیسم داریم که حداقل مدرنیته نیست؛ در دنیای پست مدرن مدرنیته چیزی در کنار چیزهای دیگر است، نه چیزی فراتر از همه. این اتفاق در اروپا افتاد، چه کمونیسم و چه فاشیسم، و نه در آسیا یا آمریکا، چون به گفتهٔ او دینپیرایی و آن نوع مدرنیته در آنجا نبود.
پرسش و پاسخ دربارهٔ عقلانیت
در پاسخ به پرسشی دربارهٔ نظریهٔ بازیها میگوید جنگهای اروپا بازی عقلانی نبود، دیوانگی بود؛ ملت آلمان دنبال زیاد یا کم کردن سودش نبود و حالات دیوانهوار داشت، مثل ابرمرد و برتری نژادی. بعد از جنگ مثل آدمی بودند که در خواب راه رفته و کسی را کشته؛ اگر عقلانی رفتار کرده بودند راحتتر کنار میآمدند. ممکن است دولتها حساب سود و زیانی داشتند، ولی ملتها با حالت عقلانی دنبال آنها نبودند. صورت مسئلهٔ یونگ این است که چرا مردم اروپا دیوانه شدند.
یونگ توجیه میکند چرا ملل شکلپذیر شدند: اگر انسانها سالم و دارای فردیت باشند، چنین کارهایی ممکن نیست و فاشیسم وقتی میآید که تودهای بیشکل باشد. به پرسشی که میگوید دیوانگی آلمان و رم را به کل اروپا تعمیم میدهیم، میگوید مسئله تودهای شدن است؛ روسها هم گله شدند، و برگمان در جوانی از نازیها حمایت کرده بود. توجیههای اقتصادی و نظریهٔ بازیها خطوط کلی را میکشند ولی جزئیات را نه، و اریک فروم همین تودهای شدن را با نگاهی فرویدی توجیه میکند.
تورم روانی
تورم روانی اصطلاحی از یونگ است: ایگو با یکی از چهرههای ناخودآگاه یکی میشود، و ممکن است این برای یک ملت هم پیش بیاید. یونگ همیشه هشدار میدهد که آرکتایپها کششی دارند که میتواند ایگو را در خود حل کند. به گفتهٔ او این مثل این است که آدمی خودش را با قهرمان یک فیلم وفق دهد؛ شاید در حالت سالم همان چیزی باشد که به آن الگو پذیری میگوییم.
وقتی انطباق ناخودآگاه باشد، حالت بیمارگونه پیدا میکند. نمونهٔ سادهاش پرسونا است: کسی که رئیس میشود و اگر ایگوی قوی نداشته باشد، ایگویش در مقام ریاست حل میشود. نمونهٔ خطرناکش این است که مثلاً شاید ملت آلمان در تصور ابرمرد، هیتلر یا ووتان حل شده باشند و رفتارهای غیرعادی پیدا کنند.
یونگ میگوید گاهی، به ندرت، یک شخص به معنای مثبت دچار این پدیده میشود؛ مثل لائوتسه که به گفتهٔ یونگ واقعاً با کهن الگوی پیر خرد یکی شده. فرق در این است که فرآیند فردانیت مراحلی دارد مثل سیر و سلوک عرفانی، و تورم این است که کسی بدون طی کردن واقعی این مراحل، با ادا درآوردن خود را بر چیزی منطبق کند.
به گفتهٔ او آلمانیها ابرمرد نشده بودند، بلکه مثل گوسفندان دنبال یک حزب دیوانه راه افتاده بودند، ولی احساس ابرمردی در درونشان بیدار شده بود. یونگ دربارهٔ ناپلئون معتقد است این اتفاق واقعاً افتاده بود؛ ولی به نظر او هیتلر و موسولینی کاریکاتورهای قهرمان هستند و دچار مرض تورم روانی به مفهوم منفی.
قدرت، آنیما و آنیموس
او میخواهد از چیزهای کلاسیکی که در کتاب یونگ و سیاست نوشته شده بود جدا شود و میگوید در این تحلیلها هیچ حرفی از آنیما و آنیموس نزدیم، که عجیب است. اگر قبول کنیم جنسیت دوگانگیای بین قدرت و زیبایی است، سیاست که دربارهٔ قدرت است شاید در قطب مردانه قرار بگیرد.
قدرت دو قطب دارد: آدم قدرتمند میتواند با زور دیگران را وادار کند، که قدرت مردانه و دافعه است؛ ولی میتواند با پاداش و جاذبه هم آدمها را به میل خود رفتار بدهد، که قدرتی ظریفتر در قطب زنانه است.
او کتاب آناتومی قدرت نوشتهٔ گالبرایت را معرفی میکند که بین قدرت کیفر دهنده و پاداش دهنده تمایز میگذارد، و قدرت سومی هم به نام قدرت شرطیکننده میآورد: تبلیغات و ایدئولوژی که ذهنیت خود آدم را تغییر میدهد. او مشکل دارد که آن را کنار آن دو بگذارد، ولی میگوید برای مسائل سیاسی مهم است و در شرطیسازی هم معمولاً نوعی کیفر و پاداش هست.
به گفتهٔ او در غرب کمتر از قدرت کیفر دهنده استفاده میشود و بیشتر از پاداش و شرطیسازی از کودکی و رسانهها؛ کشورهای دموکراتیک هم به شدت در حال اعمال قدرت هستند، با سرمایه، پول، پاداش و ذهنیت سازی. در پایان میگوید جلسهٔ آینده قسمت زیادی دربارهٔ کاپیتالیسم و مردسالاری است و این تحولات با نوع استفاده از قدرت ربط دارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه