جلسه با کتاب «آناتومی قدرت» و تعریف و اقسام و منابع قدرت شروع میشود و بعد خود او وارد بحثهایی میشود که به نظرش تحلیل روانکاوانهٔ قدرتاند: تفکیک قدرت به معنای مردانه و زنانه و بازگشت به دوران غارنشینی. از آنجا مسیر تمدن، شهر و سازماندهی و سرمایهداری را دنبال میکند و میپرسد اینها با روان زن و مرد چه میکنند. در پایان از مردسالاری، تضعیف خانواده و پیدایش اپیدمی قدرتطلبی سیاسی سخن میگوید.
قدرت و سه نوع آن
«آناتومی قدرت» دربارهٔ تحلیل مفهوم قدرت و منابع آن است و به مسائل سیاسی-اجتماعی ربط دارد. او تعریف متداولی را میآورد، و نمیداند در کتاب دقیقاً آمده یا نه: میزان قدرت فرد قدرتمند را میشود با این سنجید که چقدر میتواند دیگران را وادار کند از خواست خودشان دست بردارند و مطابق خواست او عمل کنند. شاید خوب باشد قدرت را شبیه انرژی هم در نظر بگیریم، یعنی توانایی برای انجام کار، و قدرت جسمانی سادهترین سطح آن است.
سه نوع قدرت را کتاب معرفی میکند: کیفدهنده، پاداشدهنده و شرطیکننده. در قدرت شرطیکننده حقایقی ساخته میشود؛ مثلاً نظام سرمایهداری نوعی اخلاق تولید میکند که به مردم بگوید کارکردن خوب است، یا دینی که به مردم بگوید باید رضا بدهند و با شرایط موجود مبارزه نکنند. او جملهٔ معروف «دین افیون تودههاست» را میآورد که مارکسیستها شاید از مارکس نقل میکنند، و نمیداند چقدر سندیت دارد. به گمان او گرامشی روی این نکته حساس بود که با رادیو و تلویزیون و رسانهها میشود کارگرها را چنان فریب داد که با میل و رغبت هر کاری بکنند.
امروز بیشترین اعمال قدرت نظامهای قدرتمند از راه شرطیکردن است، و کتاب میگوید ما بهتدریج از قدرت کیفدهنده فاصله گرفتهایم و به قدرتهای پاداشدهنده و شرطیکننده رسیدهایم. به نظر او حداقلِ ادعای درست این است که هرچه تمدن پیشرفت میکند، از اعمال قدرت کیفدهنده کم میشود.
منابع قدرت: شخصیت، مالکیت، سازمان
کتاب سه منبع قدرت را بحث میکند: شخصیت، مالکیت و سازمان؛ و ادعایش این است که امروز سازمان خیلی اهمیت پیدا کرده است. شخصیت به معنای عام آن شامل زورمندی، جذابیت و کاریزما و دانش است. او میگوید کتاب روی دانش خیلی تأکید نمیکند و این بخش قابل توسعه است، چون دانش تکنولوژی میآورد و تکنولوژی عین قدرت نظامی و اقتصادی است.
منبع دوم، مالکیت، در سادهترین شکل پولداربودن است و در جامعهٔ مدرن ثروت قدرت پاداشدهنده میدهد. او به یک پیچیدگی اشاره میکند: خود مالکیت از کجا میآید؟ به نظرش منشأ آن در توافقهای جمعی، سازماندهی اجتماعی و تهدیدات کیفدهنده است، و بنابراین سازماندهی مالکیت را به وجود میآورد، ولی مالکیت ابزار پاداشدهی میشود.
منبع سوم، سازمان، قدرتهای کوچک را به قدرتهای بزرگ تبدیل میکند؛ مثلاً ارتش سربازانی را که مطیع سازمان شدهاند قادر میکند دنیا را تسخیر کنند. او خوبی کتاب را در حالت بینابینی آن میداند: نکات فلسفی دربارهٔ قدرت دارد و در عین حال کاربردی هم هست. کتاب دیگری هم به نام «قدرت» معرفی میکند که با نظریهٔ بازیها دربارهٔ قدرت در جامعه و سیاست بحث میکند.
دانش، تکنولوژی و بازگشت به غارنشینی
او میگوید نمیخواهد دربارهٔ محتوای کتاب بحث کند که شخصیت، مالکیت و سازمان چقدر خوب یا بد است، ولی در دنیای مدرن نمیشود دانش و تکنولوژی را بهعنوان منبع مهم قدرت نادیده گرفت. تکنولوژی مستقل از کسی که در اختیارش دارد منبع قدرت است و لازم نیست آن را در چیزهای مدرن جستوجو کرد: تکنولوژی حتی در زمان غارنشینی قدرت را بالا میبرد: اگر سنگی را خوب بتراشید و به قدرت جسمانی خودتان اضافه کنید، کارهای جالبی میتوانید بکنید؛ رامکردن اسب و اهرم هم همینطورند. بعد میگوید میخواهد نوعی تفکیک بین مفهوم قدرت به معنای مردانه و زنانه بکند، کاری که در این کتاب نباید انتظار داشت، و برای فهم مفاهیم میگوید بیاییم به دوران غارنشینی برگردیم.
او تأکید میکند خیلی انتظار جلسهٔ یونگی خالص نداشته باشند: جاهایی صریحاً از فروید استفاده میکند و شاید اشارهای هم به لکان بکشد. جای این تحلیل، که به آنیما و آنیموس برمیگردد، در کتاب «یونگ و سیاست» خالی است. در دوران قدیم زندگی انسان بیشتر معطوف به بقا بود و نیازهای فیزیولوژیک در کف هرم مازلو بیشترین وقت را میگرفت.
در جامعهای غارنشینِ شکارچی تقریباً فعالیت اصلیشان پیدا کردن غذاست. او از رابرت فلاهرتی برای دو فیلم مستندی که ساخت تشکر میکند و از فیلم «نانوک شمالی» میگوید که زندگی اسکیموها را فیلمبرداری کرده و ابتداییبودنِ همهچیز در آن جالب است.
قدرت مرد و زن در جهان بدوی
در چنین جهانی تنها مسئلهٔ بشر تنازع بقاست و قدرت دست مرد است، یعنی کسی که میتواند شکار کند و شرایط سخت بیرون را تحمل کند. قدرت زن در جاذبهای است که برای مرد دارد، و خانواده خودش منشأ قدرت برای مرد است: مردی که فرزندان ذکور زیاد دارد لشکری در اختیار دارد، و قبایل از همین خانوادههای گسترده تشکیل میشوند. زن نمیتواند مستقیماً اعمال قدرت کند و قدرتش از نوع جذبکردن است.
به گفتهٔ او رابطهٔ زن با قدرت غیرمستقیمتر از مرد است: زن میتواند مادر پسرانی قدرتمند باشد یا مردی را به خود علاقهمند کند. او میخواهد بپذیرند که نوع قدرت مرد با غریزهٔ مرگ و تخریب در نظر فروید نوعی تناسب دارد و زن با زندگی و حیات. در دنیای خشن بدون تکنولوژی و بدون قانون قدرت درجهٔ اول دست مرد است، و زن به دلیل بارداری دورهٔ ناتوانی دارد و برای امنیت به کسی نیاز دارد که از او حمایت کند.
در این دوران او کلمهٔ «مردسالاری» را به معنای فرهنگیاش به کار نمیبرد، چون فرهنگی در کار نیست. دو تحول مهم تمدن، کشاورزی و دامداری و سکنیگرفتن و شهرنشینی، را به زنها نسبت میدهند. او این را گمانهزنی میداند و میگوید سند تاریخی برایش نداریم، اما از نظر عقلی معقول است، چون زنها بیشتر نیاز داشتند زندگی سادهتر شود و سکون با خصلتهای زنانه سازگار است.
شهر، سازمان و نهادها
با شهرنشینی سازماندهی اجتماعی، قرارداد اجتماعی و نیروهای امنیتی پدید میآید؛ زن میتواند منبع ثروت هم باشد، مثلاً پارچه ببافد و غذا بگیرد. در جامعهٔ مدرن همان کسی که امنیت زن را تأمین میکند امنیت مرد را هم تأمین میکند. در نتیجه منابع قدرت از حالت فردی خارج میشود و مرد آزادی عمل خود را در اعمال قدرت از دست میدهد.
او نتیجه میگیرد که تمدن مرد را محدود میکند و زن را کمی از وضعیت اولیهاش درمیآورد؛ روشهای اعمال قدرت متقارن میشوند، مثل پول که در دست زن یا مرد یک قدرت خرید دارد، در حالی که نیزه در دست زن همچنان ضعیف است. او میگوید بشر در دوران بدوی انگار در دورهٔ کودکی و جسمانیت بود، و تکنولوژی و صنعتیشدن زندگی را نرمتر کردهاند. به نکتهٔ فوکو اشاره میکند که با نرمشدن مجازاتها موافق نیست: خشونت نسبت به جسم برطرف شده، ولی نسبت به روح وجود دارد و زندان نوعی شکنجهٔ روحی است.
به گفتهٔ او قدرت میرود در نهادها و حتی پلیس هم خودش قدرت ندارد؛ شخصیت آدمی که پستی را اشغال میکند اهمیت اساسی ندارد و قرارداد اجتماعی مبنای واقعی قدرت شده است. این را پارادوکسیکال میخواند و میگوید هم مضرات دارد هم خوبیها.
سرمایهداری و ناهماهنگی روان
او سرمایهداری صنعتی را نقطهٔ عطفی میداند که ثروت و قدرت را در دسترس همه گذاشته و آن را در گذار از قدرت کیفدهنده به قدرت پاداشدهنده مؤثر میشمارد، چون مالکیت و ثروت با پاداشدادن مناسبت دارند. از اینجا، به گفتهٔ او، مسئله یونگی میشود: آنیما و آنیموس به نظر یونگ منشأ چندمیلیونساله دارند و مکانیسمهای روانی انسان مانند جسم او ثبات دارد.
مشکلی که یونگ همیشه بیان میکند این است که روان انسان با شتاب تغییرات قرنهای اخیر نمیتواند خودش را راحت هماهنگ کند. به گفتهٔ او جهان مدرن با جنسیت مردانه هماهنگ نیست و زن مدرن هم که میتواند همپای مرد قدرت به دست بیاورد با مکانیسمهای روانیاش سازگار نیست؛ نتیجه نوعی نارضایتی در هر دو است. در جوامع نقش اجتماعی زن و مرد تقریباً فرقی ندارد و زن دیگر درجهٔ دوم نسبت به قدرت نیست.
یکی از مشکلات، یا خوبیها، این است که آنچه رفتار زنانه میگوییم روزبهروز کمتر میشود؛ او قضاوت ارزشی نمیکند. با اشاره به لکان از phallocentrism و phallus میگوید چیزی در این دنیای نرمشده گم شده و دوست دارد واژهٔ صلابت را به کار ببرد: مرد این صلابت را ندارد و زن بهطور غریزی دنبال همین در بیرون میگردد، و آنیموس زن میخواهد پروجکتش را روی مردی بیندازد که این ویژگیها را داشته باشد. برای جبران این فقدان مرد باید مکانیسم جبرانی داشته باشد، مثل روآوردن به خشونت یا خشونت جنسی یا سکس.
مردسالاری، تورم روانی و فقدان پدر
او مردسالاری را بیشتر دارای جنبهٔ فرهنگی میداند: مرد با اغراقکردن در ارزشگذاری به جنبههای مردانه ارزشهای ازدسترفتهٔ خود را بهطور تخیلی پس میگیرد. عکسالعمل غیرطبیعی زن این است که اگر در بیرون پیدا نکند، خودش به دنبال قدرت است؛ و اتفاقی که برای زن در دوران مدرن افتاده را تورم روانی میگذارند.
به گفتهٔ او زن مدرن میخواهد بهطور مصنوعی خودش را با آنیموسش یکی کند، ولی تورم روانی به حالت پایدار نمیرسد. وقتی زنی آنیموسش را روی مردی پروجکت میکند و رابطهٔ واقعی دارد، تعادل هورمونی و ویژگیهای جدیدی در او پدید میآید؛ در غیر این صورت رفتار مردانه نوعی ادا درآوردن است. او جذبکردن آنیما و آنیموس را جزو مراحل کمال انسان میداند، ولی آنچه از فشار فرهنگ و اجتماع میآید را تورم میشمارد.
او میگوید فرهنگ مردسالار نشانهٔ فقدان چیزهای مردانه است، نه افزایش مردانگی. هرچه پدر در خانواده حضور یا نقش کمتری داشته باشد، دخترها بیشتر رفتار پسرانه و پسرها رفتار دخترانه پیدا میکنند. به فروید اشاره میکند که منشأ همجنسگرایی را غیبت پدر میدانست و میگوید اگر دنیای جدید پر از تمایلات همجنسگرایانه است، به این دلیل است که عنصر مردانه در خانواده کمرنگ شده است.
خانواده، سیاست و پادزهر
وقتی یکی از حاضران میپرسد دین، که منشأ انسانی ندارد، چه تصوری از قدرت میدهد، او میگوید دین وقتی به نهاد اجتماعی تبدیل شود قدرت پیدا میکند، چون قدرت شرطیکننده را در اختیار دارد؛ مثلاً کلیسا وعدهٔ پاداش و کیف میداد. سپس میگوید در نهاد خانواده تمام قدرت مرد در جهت حفظ خانواده سازمان داده میشود، و هرچه خانواده تضعیف شود این انرژی به بیرون خانه متوجه میشود.
به نظر او مردی که اعمال قدرتش برای خانواده نیست، ممکن است بهطور دیوانهواری جذب ارتقای شغلی یا قدرت سیاسی شود، و چون متلاشیشدن خانواده اپیدمی است، باید انتظار اپیدمی قدرتطلبی سیاسی-اجتماعی داشت. او سیاست را بهشدت جنسیتی میداند و دوباره میگوید مردسالاری نتیجهٔ تضعیف مردانگی است.
او میگوید از این حرفها دستورالعمل عملی درنیاورند: مخالفت با سرمایهداری و تمدن به معنای برگشتن به غارنشینی نیست. شناختن مکانیسم آسیبها شاید بتواند به پادزهرهای فرهنگی بینجامد؛ یونگ پیشنهاد میکرد برای مردها دورهٔ سربازی و بازسازی مدرن آیینهای تشرف باستانی باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه