او میگوید در تحلیلهای سیاسی-اجتماعی ناخواسته مدلی از انسان در ذهن ماست و ضرورت دارد آن را مشخص کنیم. تحلیل روانکاوانه را مکمل تحلیلهای متعارف میداند و با مفهوم شدو و ناخودآگاه قومی مثالهایی از آمریکا، ایران و آلمان میآورد. سپس به تحلیل یونگ از تاریخ اروپا، مدرنیسم و جوامع تودهای میرسد.
روانکاوی، مکمل تحلیلهای متعارف
او میگوید حسن و در عین حال مشکل تحلیلهای متعارف جامعهشناسانه این است که میکوشند همهٔ جوامع را در تئوریشان مشابه هم در نظر بگیرند. به نظر او تحلیل روانکاوانه ریفاینمنت همان تئوریهاست: به جای جوابهای کلی، تاریخ و جغرافیای جامعه و شخصیت خاص آن ملت را بررسی میکند.
او تأکید میکند که حرفهای متعارف را نباید کنار گذاشت. تحلیلهای اقتصادی تا حد زیادی چرایی برخی تحولات قرن بیستم در اروپا را میگویند، ولی به شما نمیگویند چرا ملت آلمان شروعکنندهٔ جنگها بوده و چرا رفتارهای عجیبوغریب نشان داده. پس تحلیل روانکاوانه را رقیب نداند و مکمل بگیرد؛ و او فکر میکند جوامع مختلف واقعاً شخصیتهای متفاوتی دارند.
در دیدگاه یونگی ناخودآگاه قومی در تحلیل سیاسی-اجتماعی مهم است. همانطور که هر آدمی شدو دارد و آن را روی موجودی خارجی پروجکت میکند، یک قوم هم شدوی قومی دارد که جایی پروجکت میکند. او میگوید ایدهٔ یونگی این است که بخش عمدهای از شناخت ما مسیری برعکس هم دارد، از درون به بیرون: آینهٔ ذهن صاف نیست و نقشهایی دارد، و جاهای خالی را با آنیما یا شدوی خودمان پر میکنیم. او با مسامحه میگوید قوم وقتی چنین دشمنی را پیدا میکند خوشحال میشود، چون این فرافکنی آرامشدهنده است.
آمریکا و تصویر دشمن
او مثال میزند که تصویر آلمان نازی و متحدینش در جنگ جهانی دوم برای آمریکاییها شباهت شگفتانگیزی دارد با تصویری که با فاصلهٔ خیلی کوتاه از شوروی و چین ساختند. به گفتهٔ او آمریکاییها اصولاً دوست دارند با چنین موجوداتی بهعنوان دشمن سروکار داشته باشند.
او آمریکا را ملتی با تاریخ کوتاه میداند که تاریخ روشنی دارد و قابل مطالعه است، ولی میگوید آرکیتایپ موجودیت تاریخی طولانیمدت لازم دارد و اسطورههای قومی شبیه یونانی در آمریکا وجود ندارد. به نظر میآید بخش عمدهای از آنچه در آمریکا سر این موضوع است به سرخپوستها برمیگردد: مقابله با آنها الگوی خوبی برای دشمنی بوده که همه در برابرش احساس اتحاد کنند، و او فکر میکند تصویر ژاپنیها در جنگ جهانی دوم هم به تصویر سرخپوستها شبیه بود.
او میگوید برای تحریک آمریکاییها باید گفت دشمن وحشی است. از «چانسی» نقل میکند که فاصلهٔ میان روزی که همه موافق بودند وارد جنگ نشوند تا روزی که همه موافق ورود شدند فقط یک ماه بود. به گفتهٔ او تصویر امروز تروریستی که سر میبرد دقیقاً چیزی است که ملت آمریکا لازم دارد، موجودی وحشی خارج از تمدن، شبیه تصویر سرخپوست که پوست سر میکند.
او در مقابل میگوید ملت ایران علیه موجودات وحشیِ کوچک و ضعیف خیلی تحریک نمیشود؛ وقتی تحریک میشود که بگویید دشمنی زورگو هست، «آمریکای جهانخوار»، که قویتر از ماست ولی میخواهیم جلویش بایستیم. برای آمریکاییها مهم است که برنده باشند.
دوقطبی ایران و آمریکا
به گفتهٔ او با این تحلیل تعجبآور نیست که این دوقطبی سیساله پایدار مانده است؛ هر دو ملت وقتی با هم مقابله میکنند در آرامش به سر میبرند.
او میگوید آمریکاییها خودشان را بانی دموکراسی و تمدن مدرن میدانند و سازمان ملل را آنها تأسیس کردند؛ گروگانگیری یعنی زیر تمام این بازیها زدن. به گفتهٔ او ایران در سال اول بعد از انقلاب خیلی از دوستهای واقعیاش را سر این مسئله از دست داد، چون تقریباً هیچکس نمیتوانست از این کار حمایت کند.
او میگوید قبل از ایران، ویتنام سرخپوستهای کوچک ملت آمریکا بودند و آمریکا برای اولین بار در تاریخ خودش مقابل آنها شکست خورد. مردم آمریکا بعد از آن آرام شدند و انتخاب کارتر نشاندهندهٔ نوعی تحول روانی بود. رفتارهایی که ایران بعد از انقلاب نشان داد دوباره آمریکاییها را به استیصال برد و ریگان، با ایمیج هفتتیرکش، را انتخاب کردند.
سایه درونی و دشمنتراشی
او میگوید رسماً گفته شده که در درون هر آمریکایی یک سرخپوست زندگی میکند، و این رابطه متقابل است: وقتی شدو را بیرون پروجکت میکنید در درونتان انعکاس پیدا میکند و ویژگیهایش را بهعنوان بخش منفی خودتان میگیرید.
دربارهٔ ایرانیها میپرسد آیا احساس نمیکنید ما در واقع ملتی جهانخواریم، و میگوید این پتانسیلها را بهنحوی در درون خودمان داریم؛ مثلاً میگویند امام زمان ظهور کند و دنیا را بگیرد و او میپرسد مگر ما منتظر همین نیستیم. بنابراین طبیعی است که با موجودی مثل آمریکا مشکل داریم.
او میگوید آدمهایی که خیلی نسبت به آدم قدرتطلب اطرافشان حساسیت نشان میدهند و همهاش میخواهند شاخ دیگران را بشکنند، شاخ دارند؛ و این در مورد ملتها هم تا حد زیادی صادق است. این توضیحی روانکاوانه است که چرا این دوقطبی اینقدر پایدار است. او فکر میکند ملت آمریکا نفرت بیشتری نسبت به ایران نشان دادند تا حتی نسبت به شوروی.
او میگوید دشمنتراشی یک تکنیک است و همهٔ حکومتها سعی میکنند برای توجه ملت خطری در بیرون درست کنند؛ ولی اینکه این تکنیک کجا میگیرد، مثلاً در ایران، به حماسهٔ کربلا در ذهن مردم برمیگردد.
جایی که تحلیل متعارف کافی است
او میگوید وقتی دشمنیِ آشکار بین ملتها هست لازم نیست برای تحلیلش به چیزهای روانکاوانه متوسل شد: آمریکا آمریکای لاتین را غارت میکرد و مردم آنجا میخواهند آمریکا را بیرون کنند، و این رابطهای طبیعی و منطقی است. مثل این است که کشوری به ما حملهٔ نظامی کند؛ لازم نیست دنبال انگیزههای ناخودآگاه خودمان برای جنگیدن با آن کشور برویم.
به گفتهٔ او وقتی انگیزههای خودآگاه طبیعی وجود دارد همان کفایت میکند؛ جاهایی که عجیبوغریب است، مثل رفتار ملت آلمان در جنگ جهانی دوم که با منافع اقتصادی قابل تحلیل نیست، اولویت با تحلیل روانکاوانه است. ولی اکثر رفتارهای مردم در قالب منطق میگنجد. او تأکید میکند رفتار انسانها هیچوقت خالص تحت تأثیر ناخودآگاه جمعی نیست و عوامل خودآگاه هم همیشه هست.
یونگ: مدرنیسم، اسطوره و آرامش
او میگوید یکی از جالبترین چیزها در تحلیلهای یونگ ایدههایی دربارهٔ تاریخ اروپا در چند قرن اخیر است که توضیح میدهد چرا به جوامع تودهای رسیدند. یونگ و همنسلانش درگیر توجیه جنگهای جهانی و ظهور فاشیسم در قلب اروپایی بودند که خودش را متمدن و عقلگرا میدانست.
به گفتهٔ او جنگها منبع تحول فرهنگی بزرگی شد و از ضربهٔ روحی آن فرهنگ پستمدرن پدید آمد که مدرنیسم را نقد میکند. او میگوید یونگ انتهای طیفی است که مدرنیسم را عامل این بیعقلیها میداند، و میگوید این ایدهها پسنگرانه نیست و یونگ از روز اول این حرفها را میزد.
نکتهٔ اساسی یونگ به گفتهٔ او این است که ما درونی پیچیده داریم و انسانها در هزاران سال اسطورهها را ساختند تا این درون را در آنها پروجکت کنند؛ این اسطورههای غیرمنطقی برای انسان آرامشبخشاند. او میگوید ادیان برای مؤلفهها چهره ساختهاند، مثلاً در مسیحیت برای سایه ابلیس. به گفتهٔ او یونگ در اوج ضدمذهبیبودن میگوید نمیتوانید مذهب را، که بشریت هزاران سال طول کشیده تا خلقش کند، بگیرید و چیزی به جای آن نگذارید.
او میگوید کل روانکاوی به ما میگوید بشر منطقی نیست و بخش منطقی بخش کوچکی از انسان است. نمونه میآورد که کمونیستها، که قرار بود اوج مذهبزدایی باشند، سالی یکبار در روزی مقدس در میدانی سرخ جمع میشوند، یعنی همان مراسم چند هزار ساله بازتولید میشود. به گفتهٔ او یونگ شعری از دوران استالین را مثال میآورد که با «ای مرد بزرگی که باران میفرستی» شروع میشود، و میگوید وقتی خدا را کنار گذاشتی ایمیج آو گاد جایی پروجکت میشود.
آلمان: ووتان و بازگشت به ماقبل مسیحیت
به گفتهٔ او حرف یونگ این نیست که نباید جلوی این فرافکنیها را گرفت؛ میگوید عجلهکردن و جانشین درست نکردن خطرناک است. در آلمان یکی از خدایان بسیار قدیمی، ووتان، سر برآورد و جانشین تصویر مسیح شد، و حزب نازی و شخصیت هیتلر بهنحوی با رفتارهای آن خدا منطبق میشد. او میگوید بر این اساس دیوانگی ملت آلمان به این دلیل است که از حالت تمدنیِ هزارساله چیزی که آرامشدهنده بود گرفته شد و چیزی جایگزینش نشد.
او فکر میکند یونگ به جنبشی در آلمان به نام جنبش دین آلمانی اشاره میکند، که میخواست آلمان دینی ملی داشته باشد؛ یونگ میگوید برایش عجیب نیست. در ایتالیا هم ملیگرایی نوعی بازگشت به روم باستان بود و موسولینی مدام همین حرف را میزد.
یونگ، که به گفتهٔ او متهم بود در مبارزه با نازیسم موضع سفتوسخت نگرفته، در دفاع از خودش میگوید همهٔ آرکیتایپها وجه مثبت و منفی دارند و انتظارش این بود که جنبههای مثبت ووتان، مثل شعر، هم ظاهر شود. میگوید تحلیلش کامل نشد و باورش نمیشد آلمانها در مدت کوتاهی تا این حد به رفتارهای جنونآمیز برسند. او میگوید تحلیلهای یونگ دربارهٔ آلمان به مقدار زیادی به دورهٔ وایمار برمیگردد، چون شکست آلمان در جنگ اول از نظر روانی تأثیر داشت، و شعار «آلمان بیدار شو» را از همین منظر میخواند.
او تأکید میکند که انگیزههای اقتصادی هم وجود داشت و جملهٔ بیسمارک را مثال میآورد که میگفت ما هم جایی زیر آفتاب میخواهیم. ولی میگوید رفتارهای غیرعادی مردم آلمان را نمیشود نتیجهٔ آگاهی به مشکلات اقتصادی دانست؛ مثلاً برای آنچه با یهودیها شد نمیشود انگیزههای اقتصادی پیدا کرد. به گفتهٔ او آلمانیها یهودیها را تبدیل کردند به سایهٔ خودشان.
صنعتیشدن و جوامع تودهای
او میگوید منظور از جوامع تودهای جوامعی است که هویت فردی آدمها از بین میرود و حالت گلهای پیدا میکنند، چنانکه در ایتالیا و آلمان و همهٔ اروپا دیده میشود. میگوید کمونیستها رسماً گلهاش کردند و فردیت و احساسات فردی را بازماندهٔ دوران بورژوازی میدانستند.
به گفتهٔ او اینها از آسمان نیامد: اگر قبلاً گلهایبودن در قالب کلیسا بود، با از بین رفتن آن ساختار آدمها جوامع گلهایتری تشکیل دادند. صنعتیشدن هم به این کمک کرد، چون بسیاری از آدمها مجبور شدند از روستاهایشان مهاجرت کنند و به حاشیهٔ شهرها بیایند و هویت و ریشهٔ خودشان را از دست بدهند؛ چنین آدمی آمادگی پیدا میکند که خودش را در جامعهای از امثال خودش حل کند و عضو حزب باشد.
→ متنِ کاملِ این جلسه