جلسه مقدمهای است بر دیدن فیلم هامون. سخنران ابتدا میگوید چرا دربارهٔ فیلمهای مهرجویی از دیدگاه روانکاوانه صحبت کردن کمی سخت است و دلبستگی شخصی خود را به کارهای او بیان میکند. بعد ویژگیهای کلی سینمای او را میشمارد: دانایی فکری، رئالیسم، دیالوگ، بازیها، ریتم و فروش. سپس دورههای کاری او را از فیلم «گاو» و فضای فکری و سیاسی پیش از انقلاب تا ساختهشدن هامون دنبال میکند و در پایان کلیدی برای دیدن هامون میدهد.
چرا حرف زدن از مهرجویی سخت است
او میگوید قول داده بود دربارهٔ هر فیلمی که بخواهند صحبت کند، ولی وقتی نام هامون آمد کمی پشیمان شد. این جلسه را شبیه سخنی میداند که پیش از نمایش فیلم گفته میشود، با تمایل به نقد روانکاوانه. اعتراف میکند در میان فیلمسازان ایرانی مهرجویی فیلمساز موردعلاقهٔ اوست، حتی بیشتر از کیارستمی، و آن را تا حدی سلیقهای میداند. برای نمونه از عروسک کانگوروی بچهدار در ویترین مغازهای میگوید که پسندیده بود و آن را در اتاق سارا هم دید؛ احساس کرد مهرجویی هم آن را دیده و خوشش آمده و همین را نشانهٔ همسلیقگی میداند.
نقشهٔ او این است که دربارهٔ کلیات و آثار مهرجویی بگوید و بعد نکاتی دربارهٔ دشواری حرف زدن از او بیاورد، و دربارهٔ خود هامون تا جای ممکن کم بگوید تا کسی که ندیده خودش ببیند. هامون را فیلم مهمی در سینمای ایران پس از انقلاب میداند، همانطور که «گاو» پیش از انقلاب مهم بود، و میگوید قطعاً نقطهٔ عطف مجموعهٔ آثار مهرجویی است.
دانایی، رئالیسم و بازیگران
به گفتهٔ او مهرجویی در کارگردانهای ایران یکی از کارگردانهای خیلی باسواد و خودآگاه است، اهل فلسفه و روانشناسی و ادبیات، و پشت ایدههایش همیشه تفکر نسبتاً قویای هست. به نظر میرسد در جوانی به مکتب فرانکفورت گرایش داشته و پس از انقلاب کتابی از مارکوزه ترجمه کرده. او این را یکی از نقاط قوت کار مهرجویی میداند.
چیزی که شخصاً در کارهای او دوست دارد رئالیسم است. میگوید اگر پنجاه سال دیگر کسی بخواهد بداند در دههٔ شصت مردم تهران چگونه حرف میزدند، شاید چیزی بهتر از هامون نباشد. به گمان او در هیچیک از آثار سینمایی ایران آدمها به اندازهٔ کارهای مهرجویی طبیعی حرف نمیزنند. مهرجویی هم دیالوگنویس خوبی است و هم در اجرا وسواس دارد. دیالوگهای بیضایی و بعضی کارهای کیمیایی را تئاتریتر میداند و میگوید شنیده که در یکی از فیلمهای کیمیایی رانندهٔ کامیونی دربارهٔ یونگ حرف میزند.
سخنران نتیجه میگیرد که تقریباً همهٔ بازیگران فیلمهای مهرجویی بهترین بازیهایشان را در فیلمهای او کردهاند. نمونهها را خسرو شکیبایی در هامون، فریماه فرجامی در «سارا» و «پری» و عزتالله انتظامی در «گاو» میشمارد و میگوید وضع بازیگری در ایران درخشان نیست.
تمهیدهای غیررئالیستی و ریتم
او «بمانی» را از معدود کارهای مهرجویی میداند که از رئالیسم فاصله گرفته، و فکر میکند کارهایی که کمی از رئالیسم فاصله گرفتهاند قوی درنیامدهاند؛ بعید میداند مهرجویی از «بمانی» راضی باشد. در عین حال، وسط صحنههای بسیار طبیعی ممکن است چیزی سوررئالیستی بیاید بیآنکه به ذوق بزند. در هامون خواب و خیال هست؛ در صحنهای که هامون دنبال زنش میگردد، کارد آشپزخانه از روی میز بلند میشود و چند سانتی در هوا میآید و برمیگردد، یعنی گویی به برداشتن آن فکر کرده است.
در «لیلا» شخصیتها رو به دوربین به تماشاگر حرف میزنند و لیلا در راهرو چند بار دیزالو میشود. در «پری» فید رنگی هست. او میگوید مهرجویی حس خوبی دارد برای اینکه کجا میشود رئال و سوررئال را قاطی کرد و کجا نمیشود، و بسیار کماند فیلمسازانی که داستان و بازی را کاملاً رئالیستی نگه دارند و باز چنین تمهیداتی بیاورند. با روبهدوربینصحبتکردن در کارهای بیضایی فرق میگذارد: آنجا بیضایی میخواهد فضای رئالیستی بشکند.
سخنران میگوید ریتم در سینما شاید سرعت کارکردن ذهن تماشاگر باشد، و تعداد وقایع مهم نیست، اهمیت واقعه مهم است. آیزنشتاین را استاد ریتم و «رزمناو پوتمکین» را نمونهای میداند که ریتم را با تدوین میسازد.
دربارهٔ «سارا» میگوید در خط داستانیاش تقریباً اتفاقی نمیافتد، ولی مهرجویی با تدوین و کلوزآپ آن را تند کرده است. در نیمهٔ اول، آشپزی و خرید و حتی لباس پوشیدن سارا در هفتهشت نما گرفته میشود. نشستن او روی صندلی هم از چهار پنج نما ساخته شده که به هم دیزالو میشوند. وقتی سارا به شکست زندگی زناشوییاش پی میبرد، شاید ده دقیقه هیچ اتفاقی نمیافتد و فقط تیکتاک ساعت هست؛ به نظر او این صحنه اثر دارد چون تا آنجا ریتم تند حفظ شده بود. او میگوید به ریتم در همهچیز حساس است و از ریتم فیلمهای مهرجویی لذت میبرد.
فروش، جذابیت و آغاز کار تا «گاو»
سخنران میگوید با وجود محتوای فکری، فیلمهای مهرجویی تقریباً همیشه فروش خوبی دارند و شاید فقط «بمانی» شکست خورده باشد. دلیلش به نظر او این است که مهرجویی به فروش فکر میکند و در فیلمش جذابیت میگذارد. مثال میزند از مانتوهای هامون که برای تماشاگر جذاب است و در عین حال جزء فیلم است، چون زن او پرخرج است. انتخاب نیکی کریمی را هم در «سارا» و «پری» کمککننده میداند. «اجارهنشینها» چون کمدی بود رکورد فروش شکست.
او دربارهٔ اولین فیلم مهرجویی، «الماس ۳۳»، میگوید ندیده و ظاهراً فیلمی جیمزباندی و تجاری است. به گفتهٔ خود مهرجویی آن را ساخت تا نشان بدهد کارگردانی بلد است و تهیهکنندهها را قانع کرد.
دربارهٔ «گاو» میگوید هیچ اختلافنظری نیست که نقطهٔ عطف سینمای ایران است؛ فیلم در جشنوارههای بینالمللی جایزه گرفت و دنیا فهمید در ایران سینما هست. «گاو» را آغاز سینمای هنری و «قیصر» را که تقریباً همزمان اکران شد نقطهٔ عطفی در فیلمفارسی میداند. به نظر او ساخت «قیصر» نه از ایدههای عمیق بلکه غریزی بود.
داستان «گاو» از غلامحسین ساعدی است، روانپزشکی روشنفکر، و فیلم با داستان خیلی فرق دارد چون استحالهٔ جسمی حذف شده و وضعیت روانی آدم برجسته شده است. او مشحسن را روستایی وابسته به تنها گاو روستا میداند که با مرگ گاو به جنون میافتد و نقش گاو را بازی میکند. صحنهٔ ماه و گاو و دیالوگ «هر وقت ماه دربیاید گاو من هم تشنهاش میشود» را مثال میآورد. «گاو» به گفتهٔ او دربارهٔ استحالهٔ انسانی در اثر علاقهٔ شدید است و مکانیسم جبران فرویدی در آن هست، نه صرفاً فیلمی دربارهٔ فقر. همهٔ هنرپیشههای بزرگ سینمای ایران در آن نسل، از انتظامی و نصیریان تا فنیزاده، فیلم اولشان همین است و مهرجویی این هنرپیشههای تئاتر را قانع کرد.
فضای فکری پیش از انقلاب و فردید
او چهار فیلم معروف مهرجویی پیش از انقلاب را «گاو»، «آقای هالو»، «پستچی» و «دایرهٔ مینا» میشمارد و میگوید همه خوب بودند. این فیلمها در فضای سیاسی و روشنفکری ده پانزده سال آخر پیش از انقلاب ساخته شد که در آن شریعتی و جلال آلاحمد بودند و فردید را یکی از ریشههایش میداند.
او دربارهٔ فردید میگوید فیلسوف بدون کتابی بود که شاگردان خیلی زیادی تربیت کرد و از کلاسهای او کتاب «غربزدگی» جلال آلاحمد بیرون آمد. کتابی با تیراژ دو هزار هم میتواند اثر بگذارد. فردید دشمن فراوان دارد و متهم است که نه هایدگر را فهمیده نه ابنعربی را؛ او میگوید آنقدر مطالعه ندارد که دفاع یا حمله کند، ولی بیانصافی میداند که بگویند کولاژ است. به گفتهٔ او، غربزده در نظر فردید یعنی حتی ملاصدرا هم غربزده است، چون یونان انحرافاتی ایجاد کرده؛ آلاحمد آن را سیاسی-اجتماعی کرد.
در ادامه، با اشاره به اتهام همراهی با هیتلر، میگوید خیلی قضاوتکردن دربارهٔ جریانهای سیاسی که الان نتیجهاش معلوم است کاری اشتباهی است. دههٔ شصت و تودهایها و یونگ را مثال میزند و میگوید باید روزنامههای آن روزها را خواند تا فضا معلوم شود.
سنت و مدرنیسم، و سال ۱۳۵۸
به گفتهٔ او، یکی از موضوعهای موردعلاقهٔ مهرجویی تقابل سنت و مدرنیسم است. او میگوید مدرنیزاسیونی با سرعت زیاد فضای سنتی ایران را شکست و آدمها به ارزشهای سنتی پناه بردند. «دایرهٔ مینا» را فیلمی میداند که در آن طلیعهٔ انقلاب را میشود دید؛ در صحنهٔ آخر آن، پدر و پسر روستایی، فساد شهری و پوچی هست و نصیریان پسر را کتک میزند.
اولین فیلم مهرجویی پس از انقلاب، «مدرسهای که میرفتیم»، توقیف شد و به گفتهٔ او فضای عجیب یکی دو سال پس از انقلاب را نشان میدهد، که فیلم مدرسهای از کیارستمی هم نشانش میدهد. از خاطرههای خود میگوید: شورای دانشآموزی، رأیگیری، خواست تعیین مدیر مدرسه، دانشآموزان مجاهد و چریک فدایی. دولت انگار غیب شده بود، کمیتههای مردمی مسلح بودند و دانشجویان هتلها را اشغال کردند.
او میگوید دانشجویان مسلمان زیر فشار اتهام آمریکایی بودن دولت موقت سفارت آمریکا را گرفتند تا از این تهمت خلاص شوند. مردم استقبال کردند و چپها هم حمایت کردند. به گفتهٔ او گروههای ملیگرا کنار گذاشته شدند. به گفتهٔ او، کسانی که حالا تأیید جمهوری اسلامی را اشتباه بزرگی میدانند اگر آن موقع بودند میفهمیدند تأییدنکردنش ساده نبود.
از «اجارهنشینها» تا هامون
پس از توقیف آن فیلم فضای فرهنگی بسته شد و مهرجویی مدتی در فرانسه بود و دربارهٔ رمبو فیلمی ساخت. به گفتهٔ او «اجارهنشینها» بازتاب خوبی از آشفتگی جامعه پس از بازگشت اوست: هیچچیز سر جایش نیست. او میگوید کشوری را نشان میدهد که عملاً بدون قانون اداره میشود.
به گفتهٔ او انعکاس «اجارهنشینها» در محافل هنری این بود که مهرجویی شاید از روی احتیاط عوض شده است. بعد «شیرک» را ساخت، فیلم کودکان و نوجوانان که به نظر او جز خوشساخت بودن خاصیتی نداشت. در مجلهٔ فیلم کسی نوشت «ما صبر میکنیم تا هامون»؛ چون هامون آخرین فرصت مهرجویی به شمار میآمد و خیلی خوب درآمد. او میگوید هامون شروع دورهٔ جدیدی است که شاید بهترین دورهٔ مهرجویی باشد، با «بانو»، «سارا»، «پری» و «لیلا»، و «سارا» اقتباس از «خانهٔ عروسک» ایبسن است.
به گفتهٔ او حمید هامون نماد روشنفکری پس از انقلاب است که گرایش به سنت را از پیش از انقلاب ادامه میدهد و هنوز علایق عرفانی دارد و درگیر جامعهٔ مدرن است. هامون را «نمایشِ نوعی آشفتگی» میخواند. هنگام نمایش، فکر میکند اکثر نقدها منفی بود و به گفتهٔ او منتقدان نفهمیدند فیلم چیست؛ مصاحبهٔ طالبنژاد و نورایی در مجلهٔ فیلم نخستین نقدی بود که خطوط کلی فیلم را درست گفت. بعدها حمید هامون در نظرسنجی مجلهٔ فیلم محبوبترین شخصیت سینمای ایران شد.
کلید خواندن هامون
او میگوید کلیدی که کمی دیر شده بگوید این است که مهرجویی شخصیتی نمیسازد تا نماد وضعیت روشنفکری باشد؛ شخصیتی زنده میسازد و اگر خوب تصورش کرده باشد، نمایندهٔ خوبی هم میشود. فیلم تقریباً بیستوچهار ساعت زندگی یک آدم است و گذشتهاش به شیوهٔ جریان سیال ذهن مرور میشود. نظم روایی ندارد چون زندگی هامون آشفته است. او این آشفتگی را ارادی میداند و ساختار را شبیه «هشتونیم» میخواند، هرچند یکی از منتقدان خوب گفته بود فیلم ساختار ندارد.
به گفتهٔ او، در جشنوارهٔ فیلم فجر به هامون جوایز بسیار دادند، و فکر میکند همین توجه زیاد مسئولین سینمایی باعث شد فضای منتقدان علیه فیلم شود، چون به نظرشان نیروهای دولتی چیزی در سینما تزریق میکنند. در پایان جایزهٔ ویژهٔ هیئتداوران را «برای ترویج و تبلیغ فرهنگ علیخواهی» اعلام کردند؛ پرستویی هنگام گرفتنش میخندید و خود او میگوید نمیداند کجای فیلم چنین چیزی هست. او فکر میکند فیلم هوشمندانه ساخته شده تا سانسور نشود ولی حرف خودش را هم بزند.
سخنران میگوید «بانو» شاید هفت سال توقیف ماند. در پایان توصیه میکند هامون را فیلمی سیاسی-اجتماعی دربارهٔ روشنفکری ایران نبینند: به نظر او هامون شاید شخصیترین فیلم مهرجویی و بسیار نزدیک به زندگی خود اوست.
→ متنِ کاملِ این جلسه