این جلسه به پرسشهای کتبی پاسخ میدهد؛ نخست پرسشی دربارهٔ دیدگاههای سیاسی یونگ و جنگ جهانی دوم و بعد پرسشی دربارهٔ انجمن شاعران مرده. او نخست میگوید نقد روانکاوانه رقیب نقدهای دیگر نیست. سپس توضیح میدهد چگونه بین خودآگاه و ناخودآگاه در اثر تمایز میگذارند و نگاه یونگی چه امکانی میدهد. در پایان دربارهٔ نبود قهرمان در هنر مدرن بحث میشود.
پرسش دربارهٔ یونگ و جنگ
در پرسش آمده که نفهمیدهاند در نظریهٔ یونگ چگونه توجیه میشود که آلمان و ایتالیا آن دیوانهبازیها را درآوردند و فرانسه و انگلیس و شوروی نه. خودشان میگویند شاید تنها پاسخ یونگ تحلیل مدرنیسم باشد، ولی مدرنیسم در تمام اروپا کموبیش بوده؛ و میپرسند آیا دلیلش اسطورههایی است که در آلمان بوده یا باز همان دلایل اجتماعی.
او پاسخ میدهد که حرف یونگ توجیه شروع جنگ نیست. دربارهٔ جنگ جهانی دوم نهفقط یونگ بلکه روانکاوان و حتی آدورنو تحلیل روانکاوانه کردهاند، چون اتفاقهایی افتاد که اقتصاد و اجتماع جوابش را نمیدهد؛ در حالی که جنگ جهانی اول انگیزهٔ اقتصادی روشنی داشت و آلمانها در آن خیلی معقول جنگیدند.
به نظر او اشتباه این است که فرض کنیم نقد روانکاوانه رقیب نقد مارکسیستی است. نقد مارکسیستی خطوط کلی را نشان میدهد، ولی دربارهٔ اتفاقهای غیرعادی درون این جنگها نقد روانکاوانه میتواند مکمل باشد. او میگوید میشود چنین حرف زد که مدرنیسم زمینه را آماده کرده، مثلاً مسیحیت در ملت آلمان تضعیف شده؛ و چون آلمانیها در جنگ جهانی اول شکست خوردند و تحقیر شدند و میخواهند انتقام بگیرند، سراغ اسطورههایی میروند که آنها را برای جنگیدن و انتقامگرفتن تهییج میکند.
او یونگ را همراه نیچه و شاید تا حدودی کییرکگور پیشتاز نقد مدرنیسم میداند و میگوید در یونگ تشخیص داده میشود که زیر ظاهر معقول مدرنیسم نوعی بیعقلانی هست. در نقد مارکسیستی آلمان با فرانسه فرق نمیکند، ولی در نقد روانکاوانه ملتها فرق میکنند؛ مثلاً یونگ میتواند بگوید آلمانیها ملتیاند که بیشتر مهاجماند و سابقهٔ حمله به روم را هم دارند، و در برابر مدرنیسم شاید هیچ ملتی به اندازهٔ هند مقاومت نکند. شاهدی که میآورد این است که همزمان با نازیسم نوعی دین آلمانی رسماً تأسیس شد تا جانشین مسیحیت شود.
نقد روانکاوانه کنار نقدهای دیگر
او میگوید اشتباه این است که یا نقد مارکسیستی بکنیم یا روانکاوانه؛ نقد روانکاوانه کنار اینها کار میکند. به گفتهٔ او رقیبفرضکردن مکتبها نگاه متداولی است، در حالی که کاری که او میکند کنار هم گذاشتن فروید و یونگ و لکان است. مکتببندیهای هنری را هم خندهدار میداند: فکر میکند هنرمند خیلی برجسته ممکن است هم اثر سوررئالیستی خلق کند هم اثر رئالیستی.
او میگوید شاید اکثر حاضران با فضای آلمانِ زمان جنگ آشنا نباشند؛ به گمان او برای یونگ و اریک فروم و حتی آدورنو بدیهی است که اینجا باید از چیزی غیر از اقتصاد و اجتماع بحث کرد. پرسش دوم این بود که آیا یونگ چیزی جز مدرنیسم را هم خوب تحلیل کرده؛ او این را کمی بیانصافی میداند و میگوید جواب اصلی این است که مدرنیسم همهچیز است، یعنی همهٔ فرهنگ اروپا در دو سه قرن اخیر؛ البته مثلاً دربارهٔ تورم روانی هم حرفهای خوبی زده است.
پرسش دربارهٔ انجمن شاعران مرده
در پرسش آمده که نقد روانکاوانه برای مواقعی بهتر کار میکند که فیلم ناخودآگاهتر باشد، و میپرسند انجمن شاعران مرده چقدر ناخودآگاه است. دربارهٔ صحنههای خوردن، که او گفته بود نوعی نشانهٔ فیکسیشن دورهٔ دهانیاند، نوشتهاند گاهی استفاده از نمادهای اجتماعی کلیشهای است و ممکن است ادای دینی به آثار هیچکاک باشد؛ و میپرسند چگونه تشخیص میدهیم چیزی ناخودآگاه است یا خودآگاه.
او میگوید اینها سؤالهای طبیعیاند. فیلم «لیلا»ی مهرجویی پر از خوردن است و به نظر او کاملاً فکرشده است؛ و دربارهٔ هر فیلمی که خوردن زیاد دارد نمیشود گفت حتماً ناخودآگاه است. نوشتهٔ پرسش این بود که ادعای مکاشفهٔ حقایقی از ناخودآگاه کارگردان نداشتند و صرفاً نقد روانکاوانه را امتحان میکردند؛ او میگوید ادعای ما این نیست که تمرینی حل میکنیم، بلکه کموبیش چیزهای ناخودآگاهی را در اثر کشف میکنیم.
به گفتهٔ او همهچیز را میشود نقد روانکاوانه کرد، نهفقط هر اثر هنری؛ بعضی آثار، مثل فیلمهای لینچ یا آثار سوررئالیستی، بدون آن فهمیدنی نیستند و بعضی دیگر لایههای زیرینی دارند که برملاشدنشان به نقد روانکاوانه نیاز دارد. به نظر او انجمن شاعران مرده تا حد زیادی اثری رئالیستی است، ولی همهچیز مناسب است.
ساختن نقد: فرضیه و ناسازگاری
او میگوید برای شروع نقد فرضیهای میگذارند که جنبهٔ خودآگاهش چیست: اینکه فیلم دربارهٔ تضاد میان رشد فردی و نظم اجتماعی است. فرضیه این است که فیلم اصلاً اینجایش کاملاً خودآگاه است، و دلیل میآورد: روال منطقی داستان را میشود دنبال کرد، شروع فیلم مراسم ابتدای سال تحصیلی با شعار tradition است، و در پایان بچهها بلند میشوند و روی میزهایشان میایستند. بعد نگاه میکنند ببینند چه چیزهایی با منطق خودآگاه داستان نمیخواند.
خودکشی شخصیت نیل به نظر او نمیچسبد و تاد مناسبتر برای خودکشی است؛ فیلمساز چند دقیقه صرف آمادهکردن ذهن بیننده میکند؛ معلم از نیمهٔ دوم فیلم منفعل است؛ و صحنهٔ ترسناکِ کتکخوردن آن پسر هم هست. او میگوید اگر هیچ تئوریای نتواند چرایی اینها را توضیح بدهد، سراغ ناخودآگاه میروند، مثل لغزشهای کلامی در یک سخنرانی.
او مثالی از «سرخ و سیاه» استاندال میآورد که در آن قهرمان بهنحوی غیرمنطقی زنی را میکشد، محکوم به اعدام میشود و داستان تمام میشود؛ ممکن است آدمی گول بخورد و سراغ ناخودآگاه استاندال برود، در حالی که مجلهای که آن را بهعنوان پاورقی چاپ میکرد با استاندال اختلاف مالی پیدا کرد و باید در همان شماره تمامش میکرد. او میگوید اگر نکتههایی دربارهٔ اثر نداند ممکن است قضاوت اشتباه بکند، و تئوری ناخودآگاه باید به بقیهٔ اثر وصل شود وگرنه نقد روانکاوانه خیلی ضعیف است.
او میگوید دلایل را اول نمیآورند؛ تئوریای که بهترین انسجام را به کل اثر بدهد برنده است، و اگر کسی بگوید فیلم خودآگاه بود باید بگوید تئوریاش چیست. به گفتهٔ او خطوط کلی کارگردان خودآگاه است ولی جزئیات معمولاً ناخودآگاه؛ و اگر کسی تئوری بهتری بسازد، میگوید تسلیم. او میگوید همهچیز جنبههای ناخودآگاه دارد، و بعد از خواندن یونگ تصور ما از خودآگاهی بهاندازهٔ جزیرهای در اقیانوس است.
نگاه یونگی: مقایسه با اسطوره
به گفتهٔ او یونگ امکانی اضافه میکند: برویم سراغ اسطورههایی که تم مشابه دارند، اثر را با آن مقایسه کنیم و ببینیم کجاهایش نمیخواند. در نقد فرویدی از منحرفشدن از منطق روزمره شروع میکردیم، ولی یونگ میگوید الگوهای اسطورهای مثل منطقاند، منطق ناخودآگاه جمعی ماست. مثلاً در فیلم نوآر زن مرگبار هست و در اسطورهها سیرن داریم؛ و تم مراد و مریدی را در اسطورهها و در داستان موسی و خضر در قرآن داریم.
او میگوید در جلسهٔ پیش سعی کرد نشان بدهد فیلم مثل آرزویی است که تحقق پیدا کرده: نویسنده آرزو میکند ایکاش در نوجوانی چنین معلمی داشت. به نظر او شخصیت مرکزی نه معلم است نه نیل بلکه تاد است؛ نیل بخشی از علایق هنری نویسنده است که در نوجوانی سرکوب شده و مرده، و ناکس آرزوهای عشقیِ تحققنیافتهٔ اوست؛ شاید خود نویسنده هم به هیچوجه خودآگاه این کار را نکرده. در مقایسه با اسطوره، معلم پیر خردی کاریکاتوری است: پیر خرد باید انسان کامل باشد و هیچوقت منفعل نمیشود.
در داستانهای اسطورهای شاگرد باید برود و طلب کند، مراحلی هست و پایان به کمال میرسد؛ اینجا طلب نیست، و به نظر او این نشان میدهد نویسنده راه نرفته و فقط آرزو دارد. به گفتهٔ او پخششدن شخصیت نویسنده در چند نفر هم نشان میدهد هنوز آرزو دارد. او به مقالهٔ یونگ دربارهٔ سه داستان سورهٔ کهف اشاره میکند، و مقایسهٔ اثر با تمهای باستانی، که به ناخودآگاه جمعی نزدیکاند، را تکنیک دیگری برای کشف ناخودآگاه شخصی میداند.
قهرمان در هنر کلاسیک و مدرن
او میپرسد آیا میشود نتیجه گرفت که هنرمندان کلاسیک و قرونوسطایی در فرایند فردانیت به جاهای بالاتری رسیده بودند و امروز آدمها ضعیف شدهاند و قهرمان خلق نمیکنند. یکی از حاضران جوابی برعکس میدهد: قدیمیها همین ضعفها را داشتند ولی ناخودآگاه بودند.
او میگوید هنرمند قرونوسطایی آدمی خاص بود و الان تولیدکنندههای هنر خیلی زیاد شدهاند. در هنر کلاسیک هنرمند عواطف خودش را بیان نمیکرد و باید از الگوهای برتر تقلید میکرد، و از دوران رمانتیک به بعد شاعر دربارهٔ خودش حرف میزند؛ پس نمیشود نتیجه گرفت که آدمهای آن دوره برتر بودند.
به گفتهٔ او دورشدن آثار هنری از اسطورهها تا حدی نتیجهٔ صداقت است، و مقالهٔ والتر بنیامین دربارهٔ تکثیر مکانیکی را برای فهم این دوران جدید پیشنهاد میکند.
در ادامهٔ گفتوگو (در متن گویندهاش روشن نیست و ممکن است از حاضران باشد) دربارهٔ حذف مذهب از زبان یونگ آمده که مذهب به آدم شیطان میدهد تا Shadow خودش را روی آن پروجکت کند؛ وقتی این نظام به هم بخورد، آرامشی که از پروجکتکردن به بیرون به دست میآمد از دست میرود. در قرون وسطی مذهب به مردم سفید و سیاه را نشان میداد، مثل یاگو و دزدمونا، ولی در دوران مدرن شخصیتها خاکستریاند؛ و مثال آورده میشود که در بازسازی «تنگهٔ وحشت» آدم بد رابرت دنیرو است و بیننده نسبت به او ترحم بیشتری دارد، و مردم الان همین پیچیدگی را میپسندند.
→ متنِ کاملِ این جلسه