جلسه با دو نکته دربارهٔ ریتم و جزئیات فیلم هامون و دشواری خوانش روانکاوانهٔ آن آغاز میشود. سپس ساختار فیلم و صحنهٔ دادگاه، شخصیت علی عابدینی، خودکشی هامون و رابطهٔ او با مهشید بررسی میشود. در پایان چند پرسش دربارهٔ آنیما و بعد سیاسی-اجتماعی فیلم باز میماند.
فیلمی پرجزئیات و خوانش روانکاوانه
او میگوید این فیلم خوراک جزئیات است: ریتمی خیلی سریع دارد و جزئیاتی به اندازهٔ سه چهار ساعت در آن گنجانده شده، پس شاید باید با دقت خیلی زیاد دیده شود.
به گفتهٔ او فیلم از جهاتی برای کار با شیوههای روانکاوی انتخاب مناسبی نیست، چون کارگردان و نویسنده آدمی خودآگاه و باسواد است که روانکاوی و بهطور خاص یونگ را میشناسد؛ پس راحت نمیشود چند نماد دید و فکر کرد از ناخودآگاه او درآمده. کارد آشپزخانه و تفنگ پدربزرگ را نمادهای جنسیتی میداند که به نظر میرسد مهرجویی کاملاً متوجه این نکته است. اینکه هامون مدام یادش میرود تفنگ را بردارد را هم ابزار بیانی میداند تا بفهمیم در درونش میل ندارد این کار را انجام دهد.
حضور روانکاوها، جلسات روانکاوی، یادداشتکردن رویاها و آغاز و پایان فیلم با رویا را نشانهٔ نگاه روانکاوانهٔ خود مهرجویی میگیرد. دریا را، که به گفتهٔ او یونگ بهترین نماد ناخودآگاه جمعی میدانست، تصادفی نمیداند: مطمئن است چنین آگاهیای هست. نقدی که میخواند هامون را جلوهای از ناخودآگاه جمعی ملت ایران میداند؛ او میگوید موفقیت این کار بحثی جداست و نگاه روانکاوانه به ناخودآگاهبودن نمادها وابسته نیست.
ساختار و تمهای فیلم
فیلم تقریباً بیستوچهار ساعت آخر زندگی هامون است: دادگاه، سپس ایدهٔ سوءقصد به همسر در نیمهشب و اقدام به خودکشی صبح روز بعد. به گمان او هستهٔ مرکزی فیلم مشکل خانوادگی است، چون بیشترین حجم زمانی به همین رابطه میرسد: هامون همچنان میگوید همسرش را دوست دارد ولی همسرش میخواهد جدا شود، و مشکلات مالی هم پیش آمده.
دستکم دو تم روشن دیگر هم هست: رابطهٔ هامون با علی عابدینی و گرایش عرفانی او، و مسائل اجتماعی و کاری که به گمان او تصویری از اواخر دههٔ شصت میدهد. اینها درهموبرهم روایت میشوند و خاطره، رویا و تخیل زمان بیستوچهار ساعته را قطع میکنند؛ صحنههای تکرارشوندهٔ رانندگی هامون هم مانند چسب به فیلم پراکنده ساختار تصویری میدهد.
دادگاه، مستندسازان و عدم قطعیت
او میگوید اکثر نقدهایی که از این فیلم مرور کرده بهشدت منفی و حتی پرخاشگرانهاند و فهمیدن محتوای خودآگاه فیلم برایش یک جلسه طول میکشد؛ از صحنهٔ دادگاه شروع میکند. در آن صحنه مستندسازها نمیتوانند با هامون حرف بزنند و چهرهٔ مهشید را نمیگیرند؛ به نظر او فیلم هامون تلاشی است برای اینکه عمیقترین زوایای زندگی خصوصی دو آدم را، بهگونهای که واقعاً ممکن است رخ دهد، فیلم کند، یعنی همان چهرهای که مردم جلوی مستند نشان نمیدهند. بنابراین میگوید این برداشت که فیلم تعبیرهای عرفانی بسیار دارد درست نیست: هامون در این بیستوچهار ساعت متحول نمیشود.
به نظر او مهرجویی نمیخواهد حکم نهایی صادر کند: نمیگوید عرفان راه نجات است، و تمام محتوای فیلم حالت عدم قطعیت دارد؛ مثل مستندسازی، خودتان قضاوت میکنید. ممکن است کسی هامون را آدم خوبی ببیند و دیگری آدمی مزخرف؛ فیلم زشتیهایی هم در او نشان میدهد، مثل اینکه همسرش را کتک میزند و بعد پشیمان میشود. در بحث هامون با رئیسش، رئیس میگوید «دست از این تفکر تاریخی بردار، بدبخت»؛ به گمان او حرف مهرجویی به هامون نزدیکتر است ولی حرف طرف مقابل نرم نشده.
علی عابدینی و دین
به گفتهٔ او علی عابدینی بهوضوح نماد مثبتی از تفکر مذهبی-عرفانی است. صحنهٔ عزاداری را، که از زاویهٔ دید کودکی ترسیده دیده میشود، نمیشود مثبت دید: قمهزنی، خون، و دوربینی که روی خورش قیمه بیشتر از خود عزاداری مکث میکند. کودک از آن هیاهو به سکوت بیرون میآید و به علی عابدینی پناه میبرد؛ او نتیجه میگیرد که علی عابدینی پناهگاه هامون است و در نگاه مهرجویی جنبهٔ مثبت و آرامشبخش مذهب را نشان میدهد، در برابر آنچه مثبت نیست.
با این حال میگوید مهرجویی نسبت به او تردید دارد. هامون در یادداشتی که علی عابدینی برایش گذاشته میگوید «نکند واقعاً علم غیب دارد»، و فیلم به این نتیجه نمیرسد؛ به نظر او مهرجویی هم نمیداند این آدمها علم غیب دارند یا نه. در صحنهای با نقشههای ایران جملهای میآید: «این چقدر کوچک شد»؛ از نظر او این اشارهای منفی است به اینکه نگاه عرفانی به مسائل سیاسی-اجتماعی کاری ندارد. پس علی عابدینی عارف کامل نیست و مهرجویی نگاه مطلقی به این جنبهٔ فرهنگ دینی ندارد.
خودکشی هامون: عروج یا بازگشت به کودکی
او میگوید بعضیها خودکشی را مثبت میبینند، رها شدن عرفانی از تعلقات، و ماجرای ابراهیم و اسماعیل را به آن ربط میدهند. با اینکه این همان چیزی است که هامون خودآگاهانه فکر میکند و با این خوانش دربارهٔ خودآگاهی او موافق است، به نظر او فیلم نشانههایی دارد که این ورود عرفانی نیست: هامون در دریا بیشتر فرار میکند تا به سمت چیزی مثبت برود، و داستان ابراهیم را دلیلتراشی برای خودش میداند، شاید برای انگیزهای مثل حسادت که نمیخواهد به خودش بگوید.
در صحنهای که هامون برای مادر مهشید از ابراهیم حرف میزند، در همان لحظه تصمیم میگیرد زنش را بکشد؛ او این را اوج خلبودن او میداند. تفسیرش این است که خودکشی نوعی خسته شدن و میل به بازگشت به دوران کودکی، حتی دوران جنینی، است. نشانههایی میشمارد: تقارن میان حوض و دریا، رویای آخر که کودکانه است، اینکه مثل بچه پناه میبرد به علی آقا، و بازی با پارو و خاکبازی کنار دریا. میگوید فیلم از جایی به بعد منفی نگاه میکند: بازگشت به کودکی، نه رسیدن به آن.
هامون و مهشید، سنت و مدرنیته
به گفتهٔ او اختلاف این دو طبقاتی هم هست: هامون تحصیلکردهٔ سنتی و فقیرتر است و مهشید از خانوادهای مدرنتر؛ عبارت «یک بورژوازی تازهدورانرسیده» را توصیف خوبی از خانوادهٔ مهشید میداند. در صحنهٔ هدیهدادن، مهشید گردنبند طلا میدهد و هامون انار خشکی که بیشتر شبیه اسباببازی است؛ از آن نتیجه میگیرد که فیلم قضاوتی آگاهانه دارد که هامون آن چیزی نیست که باید باشد.
از نگاه مهشید، هامون زیر پوستهٔ روشنفکری همان مرد سنتی است که هر وقت عاطفی میشود عصبانی میشود، و خشونت، سیلی و رسیدن به تفنگ پدربزرگ نشانهٔ برگشت او به ذهنیت سنتی است. نقاشیهای مهشید خریدار دارد و هامون از این راضی نیست. به این ترتیب او تقابل مدرنیسم و سنت را تم کاملاً خودآگاهانه میداند که در فیلم موج میزند.
او به مسائل اجتماعی فیلم هم میرسد: ژاپنیها و آلمانیها پس از جنگ به بازار ایران میآیند و تخیل سامورایی هامون به این برمیگردد. فشار مالی هم هست، چون هامون صبح و بعدازظهر کار میکند و باز زیر قسط و قرض است. در دادگاه، رفتاری که با هامون شده، از جمله خانهای که به نام مهشید است و فشار برای امضای طلاق و پرداخت مهریه و نفقه، به گفتهٔ او وحشتناک و سبعانه است. قوانین زناشویی ایران را هم مخلوطی از سنت و مدرن میخواند و میگوید «پیتزای قورمهسبزی» است.
پرسشهای پایانی
او آنیما را مفهومی وسیع میخواند، یعنی احساس مرد نسبت به زن و طبیعت و مردم، و میگوید گاهی داستان عاشقانهٔ هنرمند جانشین شکست اجتماعیاش میشود؛ فیلمی ایرانی را مثال میآورد که نامش را به یاد ندارد و آن را مربوط به شکست اصلاحطلبان میداند. سپس میپرسد آیا رابطهٔ هامون و مهشید میتواند ابعاد بزرگتر سیاسی-اجتماعی داشته باشد، و چرا علی عابدینی هشت ده سالی غیب شده و دوباره پیدا شده؛ شاید پاسخ به همان مسائل سیاسی-اجتماعی برگردد، و نمیخواهد زیاد وارد آن شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه