→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۶۳ · نقشهٔ جلسات

خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعی

بحرانِ میان‌سالی در هامون

این خلاصه را هوش مصنوعی از روی متنِ همین جلسه نوشته و هر بندِ آن را ماشین با بندهای متناظرِ متن سنجیده است؛ بازبینیِ انسانی نشده. برای اطمینان به متنِ کاملِ جلسه مراجعه کنید.

او امیدوار است که از حرف‌های پیشین به این نتیجه رسیده باشد که فیلم به‌نوعی بیان‌کنندهٔ بحران میان‌سالی است، و فکر می‌کند بر سر این هم توافق شده که خودکشی در پایان فیلم در جهت رشد نیست و یک‌جور بازگشت به کودکی است. می‌گوید ایدهٔ این جلسه سخن گفتن دربارهٔ کلیات بحران میان‌سالی، از دیدگاه یونگ یا دیدگاه‌های متعارف کنونی، و گرفتن مثال‌ها از همین فیلم است. به گفتهٔ او از فضای مشاورهٔ موجود شروع می‌کند، که نه یونگی است نه فرویدی.

بحران میان‌سالی و مشاورهٔ فعلی

او می‌گوید مسئلهٔ مواجههٔ سنت و مدرنیته مطمئناً یکی از مهم‌ترین مسائل فیلم است و چه‌بسا معمول فیلم‌های مهرجویی، ولی آنچه در ظاهر می‌بینیم، یعنی اختلافات خانوادگی و مسائل زن و شوهر، بیشتر تحت عنوان بحران میان‌سالی می‌گنجد. به همین دلیل کمی مخالف است که هامون را فیلم عاشقانه یا خانوادگی بدانند.

به گفتهٔ او ممکن است ادعا شود بحران میان‌سالی همیشه بوده ولی آدم‌ها دربارهٔ آن حرف نمی‌زدند. نام‌گذاری خودش آگاهی می‌آورد، و امروز آدم‌ها به محض چنین حالت‌هایی به ذهنشان می‌رسد که دچار بحران میان‌سالی شده‌اند. به نظر او این بحران جایی است که تئوری یونگ در ریشه‌یابی آن کارآمد است، و به گمان شخصی‌اش تئوری فروید حرف خاصی دربارهٔ آن ندارد.

او می‌گوید مشاورهٔ فعلی بیشتر بر پایهٔ رفتاردرمانی و شناخت‌درمانی است و به نظرش شاید مناسب نباشد نام روان‌درمانی بر آن گذاشت، چون ملاک بیماری این است که آدم از کار و امور روزمره بازبماند. این به نظر می‌آید رشته‌ای باشد که در آن نظام حاکم آدم‌ها را سوق می‌دهد تا ابزاری در آن نظام باشند. او می‌گوید نمی‌خواهد بگوید تئوری‌ای رسماً چنین ادعایی دارد، ولی عملاً چنین برخوردی هست. از دیدگاه یونگ بحران میان‌سالی چیز مثبتی است و در همان لحظه تحولات عمیق ممکن است رخ دهد، در حالی که در نظام مشاوره‌ای فعلی مثل یک بیماری با آن برخورد می‌شود.

نظام ارزشی، خودفریبی و گربهٔ مکعبی

به گفتهٔ او از ابتدای زندگی سیگنال‌هایی از درون در جهت رشد روانی می‌رسد و با بالا رفتن سن امکان این رشد را پیوسته از دست می‌دهیم. در نقاط بحرانی سیگنال‌های بسیار قدرتمندی از درون می‌رسد که اضطراب می‌آورد و نظام ارزشی‌ای که تا آن لحظه فراهم شده ممکن است از هم بپاشد؛ از دیدگاه روان‌کاوی این تحول مثبت است و چنین آدمی را نباید بیمار دانست.

او می‌گوید به نظر می‌رسد فرایند اکثر آدم‌ها معکوس است: زندگی می‌کنند و بعد سعی می‌کنند نظام ارزشی را بپذیرند که این‌گونه زندگی ارزشمند باشد. برای احساس ارزشمند بودن دو کار می‌شود کرد: در خودآگاهی ارزش‌هایی را تصور کنید که با ویژگی‌هایتان سازگار باشد، یا شناخت خودتان را از خودتان تحریف کنید. یکی از ویژگی‌های بحران میان‌سالی این است که این انحرافات به‌شدت متزلزل می‌شود، و به نظر او این بیشتر مربوط به سن است تا به میزان تجربه. ندای درونی کم‌کم تبدیل به فریاد می‌شود و حالت‌های اضطراب به وجود می‌آورد.

برای این وضع او مثالی می‌آورد که می‌گوید دردناک است: در روزنامه خوانده که ژاپنی‌ها گربه‌های مکعب‌شکل درست کرده‌اند، با انداختن گربه از نوزادی در محفظه‌ای. انسان‌ها از نظر روانی در مکعب‌هایی زندگی می‌کنند، یعنی جامعه موانعی در راه رشد واقعی ما می‌گذارد، و بحران میان‌سالی جایی است که به مرزها می‌رسیم. به احساس او سیستم مشاورهٔ فعلی فقط یاد می‌دهد این لحظه را چگونه بگذرانیم.

او می‌گوید در هامون دو بار، در ابتدا و انتهای فیلم، صدای بادی می‌آید که همه‌چیز را به هم می‌ریزد: یک بار تز هامون را می‌برد و یک بار تخیلات کودکانهٔ پایان فیلم را. به نظر او این تمثیل خوبی است، چون تز دکترا نمایندهٔ نظام خودآگاهی در اوج خودش است.

روشن‌فکری و بحران مدرن

به گفتهٔ او اینکه هامون جلوی آینه به خودش توهین می‌کند نشانهٔ خوبی از بحران میان‌سالی است. او می‌خواهد انکار کند که ریشهٔ آنچه در فیلم می‌بینیم ایرانی یا شرقی باشد و می‌گوید به نظرش جهانی است. جهان مدرن به خودآگاهی اهمیت فوق‌العاده می‌دهد و مفهوم ناخودآگاه با فضای ذهنی مدرن سازگار نیست؛ از قول یکی از دوستانش می‌آورد که دکارت اصلاً نمی‌توانست چیزی به اسم ناخودآگاه را تصور کند. ایراد یونگ به تفکر غرب را هم همین توجه بیش از اندازه به خودآگاهی می‌داند.

او می‌گوید روشن‌فکری از جنس آگاهی است و از دیدگاه یونگ هیچ آدمی با کتاب‌خواندن رشد نمی‌کند؛ ممکن است زمینه‌های رشد را فراهم کند. هیچ آدمی با خواندن کتاب‌های یونگ به فرایند فردانیت نمی‌رسد. چیزی که در هامون می‌بینیم نسخهٔ مدرن بحران میان‌سالی است: آدمی که جزو طبقهٔ روشن‌فکر است به جایی رسیده که متوجه ضعف‌های عملی خودش می‌شود و این‌ها با آگاهی قابل جبران نیست. اولین اعتراضی که مهشید به هامون دارد این است که «تو حرف و عملت فرق دارد»، و هامون با اینکه دارد دکترای فلسفه می‌نویسد رفتارهای کودکانه، خودخواهی و خشونت دارد و حالت سوءظنی است.

او می‌گوید ارتباط خیلی از آدم‌ها با هنر هم می‌تواند فریبکارانه باشد، و تأثیر یک رمان را باید با زندگی کردن با آن نگه داشت و پروراندنش. بحران میان‌سالی این تصورات باطل را می‌شکند. بچه در توهم می‌تواند زندگی کند، و او احساس می‌کند، بی‌آنکه از یونگ نقل کند، که تخیلات از میان‌سالی به بعد جایگاه خود را از دست می‌دهند. هنر را عمیق‌تر از خودآگاهی صرف می‌داند، ولی به اندازهٔ کافی عمیق نمی‌داند مگر همراه با شیرهٔ زندگی باشد.

روان‌کاوی و علی عابدینی

او می‌گوید هامون با مشکلات واقعی زندگی‌اش درگیر است و آرزوی شبیه علی عابدینی شدن را دارد. عابدینی زندگی روزمره را شکسته و در فیلم نمایندهٔ یک‌جور رشدیافتگی است، چیزی که هامون می‌بایست به آن می‌رسید و نرسید. به نظر او این بحران میان‌سالی خاص روشن‌فکرها، و در روان‌کاوی بخشی از فرهنگ غرب هست که با تأکید زیاد بر خودآگاهی مخالف است. فکر می‌کند مهرجویی هنگام ساختن فیلم دچار این مشکل بوده که یونگ خوب بلد است و می‌داند فرایند فردانیت را طی نکرده است.

او می‌گوید خودِ یونگ‌خواندن می‌تواند عاملی واقعاً برای بحران باشد، چون روان‌کاوی قدرت خودکاوی می‌دهد و ضد آن حالت فریب‌کاری‌ای است که آدم ممکن است نسبت به خودش داشته باشد. او صحنه‌ای را یادآوری می‌کند که هامون سعی می‌کند از واقعیت فرار کند و چیزی که مانع حرکتش می‌شود دیوِ روان‌کاوی است. او می‌خواهد نشان دهد فیلم شرقی نیست و پر از عناصر غربی است: دو روان‌کاو در آن هست، شخصیت اصلی رویاهای خودش را یادداشت می‌کند، و اسم یونگ و گورجیف می‌آید. عنصر شرقی فیلم ایده‌آلِ خودسازی‌ای است که هامون تصور می‌کند.

آغاز و پایان فیلم

او می‌گوید علی عابدینی ممکن است از نظر شما ایده‌آل نباشد، ولی اثر او را چنین عرضه می‌کند. به نظر او مؤلفی که خودش از نظر روانی به رشد واقعی نرسیده نمی‌تواند موجود ایده‌آل را تصور کند. پایان فیلم و نجات هامون مثل یک تخیل می‌ماند.

به گفتهٔ او فیلم می‌گوید شاید لازم باشد موقتاً زندگی روزمره را کنار گذاشت ولی نه برای همیشه. خوش‌بینانه‌ترین تعبیر دربارهٔ پایان این است که هامون با رفتن در دریا کاری کرد، ولی او با این خوش‌بینی چندان موافق نیست، چون جنبهٔ کودکانهٔ صحنهٔ دریا به نظرش واضح است.

او به صحنهٔ آغاز اشاره می‌کند: هامون در حمام دوش می‌گیرد و لباس سفید پوشیده، که به نظر او یک‌جور حالت پاکی و اشاره به تطهیر است؛ رفتن به دریا آن را تکمیل می‌کند. پس فیلم آن‌قدرها هم منفی نیست و روند فیلم به سمت پاکیزه‌تر شدن هامون است. تأکید او این است که بحران میان‌سالی کلی است و در دنیای مدرن یک‌جور بحران میان‌سالی خاصِ روشن‌فکرانه هم داریم، یعنی روشن‌فکر بتواند به این آگاهی برسد که روشن‌فکری کافی نیست. اگر شما روشن‌فکری باشید که به بحران میان‌سالی نرسیده‌اید، این فیلم همان فحشی است که به شما هم داده می‌شود.

مهرجویی، اقتباس و واکنش‌ها

او می‌گوید روشن‌فکرهایی بودند که فیلم را دیدند و احساس غرور می‌کردند، و بعضی‌هایشان حالا چهل ساله شده‌اند و شاید فهمیدند اوضاعشان خیلی خوب نبوده. تصورش این است که بعضی‌ها شاید متوجه حالت انتقادی فیلم نسبت به هامون نشوند و او به نظرشان مثل یک قهرمان باشد. او فیلم را صادقانه می‌داند و می‌گوید برای همین آدم‌ها نسبت به این فیلم خنثی نیستند.

به گفتهٔ او همهٔ کارهای مهرجویی اقتباسی است، و هامون یک فیلم غیراقتباسی است که او در جشنوارهٔ فجر رسماً آن را آغاز بیانی شخصی‌تر در سینمای خود خواند. او فکر می‌کند مهرجویی چنان درگیر این فیلم شد که پشیمان شد، چون اقتباس‌ها بعد از آن ادامه یافت. وقتی کسی شباهتی با رمان «هرس» ادعا کرد مهرجویی هم تأیید کرد که از آن چیزی اقتباس شده، و او این را با جوکی دربارهٔ همبرگر و هات‌داگ مثل می‌زند.

کتاب‌فروشی، کودکی و آنیما

او می‌گوید اگر در رویا خودتان را در طبقهٔ بالایی ساختمان ببینید آن قسمت خودآگاهی است و زیرزمین ناخودآگاه. دو نفری که قرار است رابطهٔ عاشقانه‌شان نشان داده شود در طبقهٔ دومِ یک کتاب‌فروشی کتاب مبادله می‌کنند، یعنی رابطه‌ای در سطح خودآگاهی. بعید می‌داند این صحنه خیلی فکر شده باشد، ولی تزلزل رابطه را از همان اول نشان می‌دهد. تصورش این است که مهشید هم دچار بحران میان‌سالی است و خود مهرجویی هم دچار آن بوده یا طی می‌کرده یا به‌تازگی طی کرده بوده.

به گفتهٔ او فیلم رفتارهای کودکانهٔ هامون را بسیار نشان می‌دهد و مسیر آن به سمت بازگشت به کودکی می‌رود، که بیان عدم رشد است. او دربارهٔ آنیما می‌گوید اولین رابطهٔ مرد با زن رابطه با مادر است و رشد روانی مرد این است که از مادر به همسر سوییچ کند. اگر آنیما در جای بدی فرافکنده شود یا مرد بخواهد همسرش را مادر خود کند، یونگ می‌گوید عاشق معشوق را خفه می‌کند.

او می‌گوید با تولد فرزند می‌شود کودک درون خود را هم پروجکت کرد و این یکی از مهم‌ترین دلایلی است که پدر شدن و مادر شدن به رشد فردی کمک می‌کند. حضور کودک در فیلم کم‌رنگ است و پدر بودن هامون پررنگ نیست. صحنهٔ ماشین به نظر او خیلی استاندارد است، بچه در بغل مادرش خوابیده، ولی ظاهراً رضایتی در قیافهٔ هامون نیست و در فیلم‌نامه نوشته شده که احساس تنهایی می‌کند. او می‌گوید مهرجویی یکی از فیلم‌سازهای مورد علاقه‌اش است و ظالمانه است که با فیلم هامون بزنیم در سر مؤلف فیلم.

→ متنِ کاملِ این جلسه