او جلسه را با پاسخ به این پرسش آغاز میکند که هدف نقد روانکاوانهٔ اثر هنری فهمیدن روان مؤلف است یا خود اثر. سپس چند نکته دربارهٔ سبک کارگردانی و برداشتهای نادرست از صحنهها و ادعاهای هامون و مهشید را مرور میکند. بعد هامون را آدمی میداند که کتاب خوانده ولی راه را نرفته و از دید بحران میانسالی و یونگ نگاه میکند؛ و رویای اول، پایان فیلم و تعبیر سیاسی را میآورد.
هدف نقد روانکاوانه
او میگوید فکر میکند جوابش واضح است که کاری به اوضاع و احوال روانی مؤلف ندارند؛ اگر از ناخودآگاه مؤلف حرف میزنند برای این است که لایههای ناخودآگاه را که در اثر هست تشخیص دهند. حتی اگر مهرجویی بیاید و ادعا کند همه را میدانسته، چیزی که ماهیتاً ناخودآگاه جمعی حساب میشود همان است؛ و او تردید دارد که کجای فیلم را مهرجویی میداند، چون آدم خیلی آگاهی است و یونگ بلد است.
به گفتهٔ او هدف نهایی نقد رسیدن به تئوریای است که بتواند اثر را بهتر بفهمد: اگر کسی اثر را خودآگاهانه خلق کرده باشد، تئوری خوب باید جواب بدهد چرا اینجا را اینگونه ساخت. افزون بر این، یک نقد خوب میتواند بگوید چرا مردم چنین عکسالعملی نشان میدهند؛ او در این دو هفته دیده که فیلم بعد از بیست سال پدیده شده و «هامونبازها» دارند که فیلم را بارها دیدهاند و دیالوگهایش را حفظند، و میگوید جای ابهام زیادی هست که چرا عدهای در این حد علاقهمند میشوند.
کارگردانی و جزئیات دوره
او میگوید به نظرش سبک کارگردانی فیلم این را تأیید میکند که مهرجویی به نوعی مستندسازی نزدیک میشود: دوربین خیلی متحرک است و با حرکت هامون پن میکند، تراولینگ دارد و زوم زیاد. دلیل دیگر کنترل ریتم است که فوقالعاده سریع است و مهرجویی به تماشاگر اجازهٔ برخورد احساسی نمیدهد؛ به گفتهٔ او صحنهٔ تیراندازی شاید کندترین جای فیلم است.
او میگوید فیلم مثل فیلمهای مهرجویی نشانههایی از شرایط تاریخی دوره را بازتاب میدهد، مثل تیترهای روزنامه دربارهٔ مذاکرات ایران و عراق و اتحاد دو آلمان، بازرسی بدنی هنگام ورود به دادگستری و برنامهٔ رادیویی صبح. به نظر میرسد مهرجویی تلاش کرده هیچ صحنهای نباشد که حجاب بیدلیل باشد، و فیلم حالتی شوخی با ادارات هم دارد: چایی و روزنامه.
علی عابدینی
او میگوید در بعضی نقدها دیده که علی عابدینی را آلوده به دنیا میدانند چون هامون او را بالای برجی در حال ساخت میبیند و این باعث میشود هامون ناامید شود. به نظر او فیلم این را نمیگوید: عابدینی حتی آنجا هم به حالتی ماوراءطبیعی منتظر هامون است و رابطه قطع نشده. شاید حتی آمدن او از انزوا نشانهٔ پیشرفتش باشد، چنانکه در فیلم «پری» میگویند «دل با یار، دست در کار».
او میگوید لزومی ندارد ایدهٔ فیلم دربارهٔ عابدینی را بپذیریم؛ حرفش این است که فیلم او را اینگونه نشان میدهد. میگوید تا اینجا تقریباً هیچ نقد روانکاوانهای نکرده و فعلاً باید دید در فیلم چه اتفاقهایی میافتد.
ادعاهای هامون و مهشید و موضع فیلم
او میگوید ادعاهای مهشید این است که هامون فقط حرف میزند، خشن است و بدبین؛ و ادعای اصلیاش این است که دیگر هامون را دوست ندارد. به نظر او فیلم نشان میدهد هامون همچنان مهشید را خیلی دوست دارد. ادعای هامون این است که مهشید به خصلتهای بورژوازیاش برگشته و توطئهای علیه او هست.
به گفتهٔ او فیلم در بسیاری از اینها جانب هامون را میگیرد: به نظر او فیلم در جهت مسخرهکردن هنر مهشید است، و مادر مهشید و رفتار وکیل نشان میدهند توطئه توهم هامون نیست. ولی در زمینهٔ زورگویی و کتکزدن فیلم علیه هامون است و یکطرفه قضاوت نمیکند.
هامون: دانستن بدون عمل
او میگوید مهمترین نکتهای که میخواهد بر آن تأکید کند این است که مهشید در این حق دارد: هامون نمایندهٔ آدمهایی است که کتاب خواندهاند و درباره عرفان چیزهای زیادی میدانند ولی عارف نیستند. هامون «ذن و هنر نگهداری از موتورسیکلت» میخواند ولی موتورسیکلت ندارد، و علی عابدینی آن آدم ایدهآلی است که به جایی رسیده؛ کمبود هامون این است که علی عابدینی نشده.
به گفتهٔ او فیلم تأیید میکند که مهشید برای ازدواج با هامون مضیقههایی را تحمل کرده و آخرش میبیند شوهرش با ادعاهایی که میکرد در عمل به نتیجه نمیرسد بلکه آدم خشنی هم هست. او مضمون اصلی فیلم را شخصیتی میداند که روشنفکریاش در حد مطالعهٔ کتاب است و راهی را طی نکرده؛ و میگوید آنچه هامون گرفتارش است همان چیزی است که روانکاوان بحران میانسالی مینامند.
از دید یونگی، به گفتهٔ او، بحران میانسالی اوج فعالیت سلف است که سیگنال میفرستد تا آدم را به رشد هدایت کند. هامون با همهٔ سوادش حالتهای کودکانه دارد: مثلاً هنگام رفتن به زیارت میگوید بوی کباب میآید، برویم کباب بخوریم. او میگوید به نظر میآید فیلم آگاهانه بر این حالتهای کودکانه تأکید میکند.
هامون و مؤلف
او میگوید برخورد طبیعی این است که هامون را بخشی از وجود مؤلف بدانیم و فکر میکند در حیات روانی مهرجویی بخشی هامونوار هست؛ ولی میگوید خیلی نمیخواهد تأکید کند و ممکن است مهرجویی همه را بداند و چنین شخصیتی را برای نمایش آن ساخته باشد. فکر میکند فیلم برای آدمهایی که غرق در مطالعهٔ نظریاند توهینآمیز بوده و به نظرش مهرجویی فیلم را در شرایطی ساخت که خودش به همینجا رسیده بود.
او فکر میکند مهرجویی نزدیک پنجاه سال دارد و هامون چهلوچند ساله است و میگوید «هیچی نشدم»؛ فیلم مثل اعترافنامه است و حتی حالت مازوخیستی دارد. میگوید شنیده بعضی منتقدان که اولین برخوردشان تند بود بعداً عذرخواهی کردهاند. فیلم را طنز سیاه میداند و به نظر او تیتراژ با موسیقی باخ فضا را خیلی سیاه کرده است.
رویای آغازین، شدو و آنیما
او میگوید رویای اول محتوای فیلم را خلاصه میکند: آدمها میروند فیلمی ببینند و از پردهٔ سینما دیو درمیآید و همسر هامون را میبرد. وکیل همیشه در رویاها کنار مادر مهشید است. کوتولهٔ ناقصالخلقه به گفتهٔ او عدم رشد را نشان میدهد و به شدو ربط دارد، و لباسهای قرن شانزدهم را رنسانس و مدرنیسم میداند.
او مهشید را آنیمای هامون میداند و میگوید دیو باید شدو را نشان بدهد. به نظر او هامون اعتراف میکند که این گزاره کلاً غلط نیست که برای پول ازدواج کرده: میگوید نود درصدش از فرط عشق بود ولی ده درصدش برای این بود؛ و فکر میکند حساسیتی ویژه نسبت به آدم پولدار نشانهٔ شدوی هامون است. فکر میکند این رویا یکجور کابوس جذب آنیما توسط شدو است، و میگوید فکتهای قویای ندارد که بخواهد این را ثابت کند، غیر از اینکه شخصیت در رویا به صورت شیطان ظاهر میشود.
پایان فیلم و تعبیر سیاسی
او میگوید مهرجویی، چون روانکاوی و یونگ خوانده، نمیتواند راحت سر خودش کلاه بگذارد و فیلم محصول روانکاوی خواندن اوست. دربارهٔ پایان میگوید خیلیها ناراضیاند، ولی خودش آن را پایان خوبی میداند: رفتار هامون را یکجور عملیات مذبوحانه برای تشبه به ابراهیم میداند و میگوید این فیلم نفی چنین رفتارهایی است؛ و فکر میکند پایان نشان میدهد مؤلف بهطور مطلق ناامید نیست.
او میگوید نه چنین است که پایان را به خاطر سانسور اینگونه آورده باشند، و زندان شاید حتی برای هامون خوب باشد.
دربارهٔ تعبیر سیاسی او میگوید احساسی دارد و بیان میکند و نمیخواهد وارد جزئیات شود: فیلمهای قبل از انقلاب که مردی سنتی عاشق دختری ثروتمند میشود، اگر کمی سیاسیاش کنید، به نظر او آرزوی نهفتهٔ قشر سنتی برای قدرت و ثروت است. به گفتهٔ او کمتر فیلمی دیدهایم که نشان دهد آن پسرهای فقیری که با دخترهای پولدار ازدواج کردند چه شده؛ هامون این است که پسری فقیر موفق شد با دختری پولدار ازدواج کند و نمیتواند زنی را که تصاحب کرده نگه دارد. میگوید تعبیرهای سیاسی بدی نیستند و ایدهٔ بدی نیست.
→ متنِ کاملِ این جلسه