او تحلیل اختلافات زناشویی مهشید و هامون را ادامه میدهد؛ مدلی که محور عمودی آن رشد و محور افقی آن جنسیت است. میگوید نقد آثار هنری مثل آزمایشی برای تئوریهاست. سپس از اعتراض مهشید به فلسفهبافی هامون، رفتار کودکانه، استقلال مالی زن و خشونت میگذرد، در نیمهٔ دوم به علی عابدینی و بازگشت هامون به کودکی میرسد، و آخر جلسه از موضوعهای پیشنهادی میگوید.
پیشفرضهای تحلیل
او میگوید در سخنرانیهای دیگرش تحلیلها را روی مدلی برده که محور عمودی آن رشد را نشان میدهد و محور افقی جنسیت را. به گمان او سرمایهداری انسان را در محور عمودی پایین نگه میدارد و کودک را تقویت میکند، و مردسالاری انحراف به سمت بخش مردانه است؛ این دو انحراف به دلایلی واضح همدیگر را تقویت میکنند.
او میپذیرد که هنگام نقد چیزهایی را حقیقت فرض میکند، و کسی که با آن مخالف باشد ممکن است با تحلیل موافق نباشد. ولی این را ایراد نمیداند: نقد آثار هنری مثل آزمایشهایی است که میتوانید تئوریهای خودتان را با آن انجام بدهید؛ اگر پیشفرضها را ثابت نگه دارد، هزاران اثر هنری را با آن نقد کند و بهتر از نقدهای دیگران از آب دربیاید، این آزمودن خود پیشفرضهاست.
اگر از مهشید یا هامون بپرسند، ممکن است حرفهایی غیر از تحلیل او بزنند و تئوریها در خودآگاهی شخصیتها یا سازندهٔ فیلم نباشد؛ او این را نقد حساب نمیکند و میگوید مهم این است که تئوریها دربارهٔ اثر جواب بهتری بدهند. میخواهد رگههایی از این عقاید را که خودآگاه و برنامهریزیشده نیست در فیلم نشان بدهد.
آغاز فرهنگی رابطه و گلایهٔ مهشید
به نظر او فیلم از این جهت جذاب است که مشکل مهشید و هامون در فضای روشنفکری متداول است. اولین صحنهٔ آشنایی آنها در طبقهٔ بالای کتابسرا میگذرد، که بیان نمادین رابطهای متفکرانه است. به گفتهٔ او زن در چنین فضایی از بعضی ویژگیهای طبیعی خودش دور شده، و پس از ازدواج و تولد بچه هر دو به طبیعت واقعیشان برمیگردند؛ آنوقت ممکن است برای زن کتابخواندن شوهرش قانعکننده نباشد.
او دیالوگ مهشید را میآورد که به هامون میگوید «تو سرت را کردی توی آن کتابهای لعنتی»؛ مادر مهشید هم به هامون میگوید «تو همش فلسفه میبافی». به گفتهٔ او زنها بیشتر حسی حرف میزنند و مردها بیشتر از منطق و گزارههای کلی، و مرد ممکن است دربارهٔ عشق تئوری ببافد بیآنکه چیزی از عشق تجربه کرده باشد؛ مهشید فهمیده که این آدم صد و هشتاد درجه با آنچه میگوید تفاوت دارد.
او این را سوءتفاهمی متداول میداند: زن تصور میکند پشت حرف حسی هست، در حالی که مردها بارها بدون حس حرف تئوریک میزنند، و هامون هم میتواند بگوید دربارهٔ خودش ادعایی نکرده. با این حال به گفتهٔ او فیلم تأیید میکند هامون نه عارف است و نه از وصل تجربهای دارد، او این سوءتفاهمها را نتیجهٔ فرهنگ مردسالار میداند. به گمان او زنها به طور سنتی بیشتر به قدرت اجتماعی و اقتصادی مرد اهمیت میدادند، ولی حالا که مرد و زن به دلایل کاپیتالیستی در پوزیشنهای مساوی هستند، اهمیتی که زن به جنبههای فکری مرد میدهد شاید از حالت طبیعی خارج شده.
ناتوانی هامون و نگاه فیلم
به گفتهٔ او مهشید جذب بخش فرهنگی و نرمافزاری هامون شده، و حالا هامون قدرت ادارهٔ زندگی را به معنای سختافزاری ندارد: درآمد کافی ندارد و نمیتواند به زن و بچهاش آنقدر که باید برسد. میگوید اگر تئوری را قبول کنید، طبیعی است که انتخاب همسر بر اساس ویژگیهای فکری نهایتاً ارضاکننده نباشد.
او میگوید آنچه در خودآگاهی فیلم بیان میشود به نظر میرسد بیشتر تصویر منفی را به مهشید نسبت میدهد که از دنیای روشنفکرانهاش فاصله گرفته. هامون، به گمان او، شاید بگوید زنها ادای روشنفکری درمیآورند؛ او این را دقیقاً نگاه مردسالارانه میداند و میگوید در فضای روشنفکری این دیدگاه خیلی موج میزند.
در عین حال به گفتهٔ او فیلم نسبت به هامون هم تمسخر دارد و رفتارهای کودکانهٔ او تعمدی است؛ موضع فیلم این نیست که حق با هامون است. میگوید اگر متعادلتر به ماجرا نگاه کنیم، مهشید حق دارد، چون ویژگیهای ارزشمندی که هامون از آنها حرف میزند در او نیست، و فیلم یک جور نمایش سقوط معنوی هامون است.
کودکصفتی و بازگشت به کودکی
او میگوید رفتار شلختهوار هامون و ریختوپاش او کودکانه است و کل فیلم را میتوان سرازیری دید که هامون دوباره غرق دنیای کودکی خودش میشود، نه رسیدن به عرفان. به گفتهٔ او پس از دادگاه به خاطرات کودکی میرویم و مادر هامون را میبینیم و مهشید را نه؛ مادرها میآیند و همسر انگار از فیلم بیرون میرود. مهشید هم در پایان یک صحنه مثل بچه گریه میکند، و هر دو نمادِ دو آدم رشدنیافته و کودکصفتاند که انگار زود بوده وارد زندگی زناشویی بشوند.
از رقابت مادرشوهر و عروس در تصاحب مرد میگوید که از مشکلات متداول زندگی زناشویی در ایران است، و به نظر او در وجود خود مرد رقابت بین کودکی و بزرگسالی است.
دربارهٔ صحنهٔ سفر میگوید در فیلمنامه هامون به مهشید و بچهای که خوابیده نگاه میکند و احساس تنهایی میکند. او این را غیرعادی میداند، هرچند شاید قضاوت شخصی خودش باشد، و کودکانه، چون والدینی که هنوز کودکی در درونشان هست با آمدن بچه دچار مشکل میشوند؛ و میگوید شخصاً نظرش این است که هر دو قربانی یک جور فرهنگی هستند و باید به احساس زن بها داده شود.
استقلال مالی زن
به گفتهٔ او در دنیای طبیعیتر مرد غریزهٔ پروتکت کردن و کیرینگ دارد و زن حالت نرسینگ؛ ولی فرهنگ امروز به دنیای بیرون و کار ارزش میدهد و زنی که در خانه بماند احساس بیارزشی میکند. میگوید وقتی زن استقلال مالی دارد، مرد راه طبیعی ابراز علاقه را از دست میدهد، و نظام سرمایهداری زنها را از خانه بیرون کشیده است.
صحنهٔ سفر را او نمایش زندگی طبیعی و عاشقانه میداند: مرد پشت فرمان است و زن کنارش. در صحنهٔ بعدی مهشید با اتومبیل خودش میآید و بچه را میبرد، که به گفتهٔ او قرینهٔ آن صحنه است و خودآگاهانه تعبیه نشده. میگوید از این وضعیت نارضایتی نشان میدهد ولی راهی برای بیرون رفتن از آن نمیگوید و نمیداند.
او میگوید دانستن این مشکلات ممکن است کمک کند آدمها مشکل خودشان را حل کنند؛ زن میتواند استقلال مالی داشته باشد ولی ابراز بینیازی نکند، هرچند فکر میکند خیلی از زنها انگار تعمد دارند آن را به رخ همسرشان بکشند. تصورش این است که مردها اغلب نسبت به درآمد همسرشان حس خوبی ندارند، و میگوید هامون در صحنهای با تمسخر جلوی مهشید پول درمیآورد. میافزاید مردها از نبود استقلال مالی زن هم سوءاستفاده کردهاند.
سنت، خشونت و تمسخر مهشید
به گفتهٔ او روانکاو در فیلم عامل اصلی تغییرات مهشید معرفی میشود، و تأکید میکند هامون از دیدگاه مؤلف شخصیتی مثبت نیست. هامون از یک پسزمینهٔ سنتی میآید و مهشید از زمینهای مدرنتر؛ برخورد خشونتآمیز هامون با او برای دوستانش بیرون رفتن، به گفتهٔ او میتوانست پانصد سال پیش هم اتفاق بیفتد.
دربارهٔ صحنهٔ سیلی میگوید در خاطرات اینجور فیلمها دیده که بیتا فرهی نمیدانست قرار است سیلی بخورد و شکیبایی هم اعتراف کرده که خیلی محکم زده است. احساس او این است که خشونت ابزار مردانه است و مرد وقتی به آن دست میزند که در مردانگی کم آورده باشد و با کلام نتواند همسرش را کنترل کند؛ و فکر میکند هامون نفوذ کلامیاش را از دست داده.
صحنهٔ زیارت و غذا خوردن را او کودکانه میداند و میگوید این صحنه نسبت به مهشید حالت تمسخرآمیزی دارد و حالت ضد زن در آن هست. میگوید بسیاری از فیلمهای مردان، برای دفاع از خود، همسر را به خیانت متهم میکنند، مثل American Beauty. صحنهٔ خبری که به هامون دربارهٔ همسرش داده میشود را عجیبترین صحنهٔ فیلم میداند و نمیداند معنایش چیست؛ تنها چیزی که به ذهن میرسد روشنشدگی هامون است، ولی با شناختی که از مهرجویی دارد باورش نمیشود.
نیمهٔ دوم فیلم و علی عابدینی
به گفتهٔ او علی عابدینی بخشی از دنیای بزرگسالانهٔ هامون است؛ پس از دادگاه مهشید کمکم حذف میشود و مادرها جانشینش میشوند. در صحنهای که علی عابدینی در تخیل هامون مرد بزرگسال و هامون کودک است، رابطه از فکری به پناهگاهی عاطفی تبدیل میشود، و این صحنه را شروع نیمهٔ دوم فیلم میداند. هر وقت هامون به بنبست میرسد، میرود علی عابدینی را پیدا کند، انگار مرشد است.
ظهور علی عابدینی را او ناگهانی و بدون منطق میداند؛ میگوید رانندهٔ اتومبیلی که او را میآورد خود مهرجویی است، یعنی کارگردان، و انگار مهرجویی میداند که اینجا مصنوعی اتفاق میافتد. این تنها فید فیلم است و دو نیمه را از هم جدا میکند.
دربارهٔ منشیای که شعری میخواند میگوید ممکن است شوخی با تأثیری باشد که بعضی زنها از چنین مردی میپذیرند، و حس مسخرهکردن همهچیز در فیلم موج میزند.
جدینبودن، رشد و پیشنهاد موضوعها
او میگوید سه موجود دلقکمانند و عقبمانده در رویاها نشانهٔ عدم رشد است؛ این عدم رشد را حاصل فضای مدرن و حالا دوران پستمدرن میداند، هرچند نمیخواهد با اطمینان بگوید. آدمی که رشد نکرده بسیاری از چیزهای دنیای بزرگسالان را مسخره میبیند، و هنر پستمدرن با هر چیزی شوخی میکند؛ فیلم هم دو ویژگی دارد: تمسخر و سیاهبودن و ناامیدی، و شخصیت مثبتی در آن نیست.
به نظر او رشد آدم را با این میشود سنجید که جدیترین چیز برایش چیست؛ بچه بازی را جدی میگیرد و با رشد چیزهای دیگری جدی میشود. اگر لحظهای برسد که هیچ چیز جدی نیست، فکر میکند اختلالی در رشد پیش آمده. شاید آلبر کامو تا حدودی نمایندهٔ چنین احساسی باشد، و تارانتینو را هم مثال میزند که کسی به طرز خندهداری کشته میشود.
دربارهٔ بادبادک در صحنهٔ علی عابدینی، در گفتوگو با کسی که آن را نماد پرواز و عرفان میداند، میگوید فکر میکند بیشتر بازیچه است؛ مخالف ایدهٔ او نیست، ولی زیادی جدی گرفتن بادبادک حس خوبی به او نمیدهد. میگوید بس است بحث دربارهٔ هامون.
دربارهٔ افسردگی در مرد و زن میگوید نه میخواهد یک جلسه برایش بگذارد و نه پنج دقیقه توضیح بدهد؛ شاید موضوعی انتخاب کنند و در حاشیهاش دربارهٔ آن بحث کنند. از موضوعهای پیشنهادی نام میبرد: پالپ فیکشن، فیلمی از کیشلوفسکی، رستم و سهراب، همکاری یونگ و پائولی و انیمیشن Tale of Tales؛ دربارهٔ پالپ فیکشن میگوید با اطمینان نمیگوید کی، ولی میخواهد دستکم یک جلسه دربارهٔ آن بحث کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه