او اعلام میکند که قرار است دربارهٔ دو فیلم اول تارانتینو، رزروار داگز و پالپفیکشن، صحبت کنند و از جای کوچکی شروع کنند تا سینمای پستمدرن و خود پستمدرنیسم را بفهمند. پیش از فیلمها دو مقدمه میآورد: هنر کلاسیک و هنر مدرن و رسیدن به دوران پستمدرن با زبان والد و کودک، و رشد فرهنگ و دور شدن انسان از طبیعت. بعد به تارانتینو میرسد که به گفتهٔ او هنری دربارهٔ هنر میسازد، و در پایان دربارهٔ خشونت رزروار داگز حرف میزند.
برنامهٔ جلسه و دو فیلم اول
او میگوید میشود یک فیلم را مبنا قرار داد و دربارهٔ مسائل پیرامون آن بحث کرد، همانطور که دربارهٔ هامون بحران میانسالی را مطرح کرد. به پیشنهادی که در کلاس برای صحبت دربارهٔ پالپفیکشن شد اول چندان تمایل نداشت، ولی حالا میخواهد دربارهٔ دو فیلم تارانتینو صحبت کند: اول رزروار داگز، بعد پالپفیکشن.
جذابیتش این است که سینمای تارانتینو شاید یکی از مشخصترین سینماهایی است که پستمدرن شناخته میشود، و میخواهد از جای کوچکی شروع کند و آن را در فضای کلی پستمدرنیسم بفهمند. میگوید بخش عمدهٔ بحثها تحلیل روانکاوانه خواهد بود؛ فیلم خشنی میبینند که ممکن است از نظر اخلاقی راحت نباشد، و اینکه فیلمها اخلاقیاند یا ضداخلاقی بحث متداولی دربارهٔ سینمای تارانتینو است.
پالپفیکشن را بدون صحبت دربارهٔ فیلم قبلیاش نمیتواند خوب بحث کند، و مقایسهٔ دو فیلم کاری است که تا حالا در این جلسات نکردهاند. میگوید اگر یونگ میخواست فیلمی را نقد کند، همهٔ آثار یک هنرمند را به ترتیب مطالعه میکرد؛ عنصری که در همهٔ کارهای یک فیلمساز ظاهر شود نشان میدهد مسئله ساده نیست، مثل شمشیر سامورایی که در پالپفیکشن شاید کسی اهمیتش را نفهمد ولی در کیلبیل مهمترین شخصیت فیلم است.
او میگوید فیلم جدید تارانتینو را به زحمت دیده و به نظر او فیلم بدی است؛ دو فیلم اولش را بد نمیداند، چون آنقدر نوآوری فرمی دارند که آدم احساس میکند کارهای مهمی از نظر هنری هستند.
هنر کلاسیک و هنر مدرن
او یادآوری میکند که یک بار در اواخر جلساتی که دربارهٔ فروید داشتند دربارهٔ مدرنیسم و پستمدرنیسم گفته؛ آن ایده بیشتر یونگی است تا فرویدی، ولی از اصطلاحات کودک، والد و بالغ استفاده کرده بود. هنر کلاسیک هنری است که زیباییشناسی خودش و محتوای خودش را از قواعد از پیش تعیینشدهای میگیرد؛ موسیقی کلاسیک قاعده دارد. مثال خوبش خطاطی نستعلیق است: استاد کتابت کسی است که کمترین نوسان را در تمام کتاب داشته باشد.
در هنر کلاسیک هنرمند بیشتر شبیه مدیومی است که کمترین دخالت را دارد و زیباییای را که جایی هست میآورد؛ همانطور که انتظار نداریم پیامبر در وحیی که به او میشود دخالت کند. هنر مدرن را درست برعکس و ضدکلاسیک میداند: هنرمند مدرن قرار است مدیوم نباشد و حالات روحی خودش را بیان کند، و این را مثل تأثیر پلورالیسم و فردگرایی میبیند. شعر نو را با شعر کلاسیک مقایسه میکند: حافظ گل و بلبل را اختراع نکرده، ولی در شعر نو هر شاعری زبان خودش را ابداع میکند، مثل نیما که از داروک میگوید.
از این نتیجه میگیرد که در هنر کلاسیک بیشتر روح جمعی دیده میشود و در هنر مدرن بیشتر روح فردی هنرمند. بعد بیشتر پرسش مطرح میکند تا جواب بدهد: در هنر کلاسیک بیشتر پدیدههای عمومی دیده میشود یا محتوای ناخودآگاه، یا در هنر مدرن؟ در نهایت میگوید غلظت ناخودآگاهی در هنر مدرن کمی بیشتر است، چون هنر کلاسیک سعی میکند فاقد ناخودآگاهی فردی باشد و دستوپای هنرمند در فرم بسته است؛ اگر ناخودآگاهی هست، بیشتر ناخودآگاه جمعی است.
جملهای از ژان کلود کاریه را برای بیان نگاه هنرمند مدرن نقل میکند: «ما در هنر هیچ قاعدهای نداریم مگر برای شکستن». هنرمند مدرن قواعد را یاد میگیرد، ولی نه برای اجرا کردن؛ میخواهد ببیند چه نوآوریای میتواند بکند.
والد و کودک: از روشنگری تا پستمدرن
او میگوید بحث فرویدیاش این بود که دوران کلاسیک دوران غلبهٔ والد است و دوران مدرن دوران آزادی از سنتها، مثل تلاش برای فرار از دست والد. نکتهاش این است که دوران مدرن قیام بالغ بر ضد والد نیست، بلکه یک جور قیام کودک بر ضد والد است. در همان حال نگران است که حرفهایش طرفداری یا مخالفت با هنر مدرن به نظر برسد و میگوید هر دو حسن و ایراد دارند.
متفکران روشنگری، که تحت تأثیر انقلاب آمریکا و فرانسه بودند، ایدهشان فرار از سنتها و پناه بردن به عقل بود و به شدت بالغانه نگاه میکردند؛ با سلطهٔ کلیسا مخالف بودند، نه به معنای ضد دین بودن. ولی آنچه در عمل شکل گرفت بیشتر طلب کودک بود: فرهنگ آزادی که هرکس هر کاری دلش میخواهد بکند. آدمهای دوران روشنگری چنین نمیخواستند و میخواستند سنت نامعقول را کنار بگذارند و معقول رفتار کنند.
او میگوید بعد از آن جلسه یکی گفت این حرفها در قاموس فرویدی نمیگنجد و او تأیید کرد، چون مفهوم عقل به معنای مدرن فرویدی نیست ولی یونگی هست و باید فروید و یونگ را مخلوط کرد. در دوران پستمدرن انگار انسان به این خودآگاه میشود که دنیای مدرن بالغانه رفتار کردن نبود؛ همان چیزی که موجود است تئوریزه میشود و میگویند عقلی وجود ندارد.
به گفتهٔ او سرمایهداری، بیآنکه توطئهای در کار باشد، آدمها را به مصرف ترغیب میکند و انسان را در قالب کودک یا نوجوان دچار فیکساسیون میکند، و پستمدرنها علیه عقل به معنای روشنگری قیام کردهاند. پستمدرنیسم را مثل تئوریزه شدن عقاید کودکانه توصیف میکند و آن را بدترین نگاه به دوران پستمدرن مینامد، ولی میگوید از چیزی دفاع نمیکند و این دوران جنبههای مثبت و منفی دارد. هنرمند کلاسیک را مثل کودکی تحقیرشده میداند که خودش را بیان نمیکند، و مولوی در دیوان شمس را به هنر مدرن نزدیک میبیند.
رشد فرهنگ و دور شدن از طبیعت
او زاویهای دیگر را مطرح میکند: فرهنگ در تاریخ روندی کاملاً صعودی داشته است. فرهنگ را آنچه انسانها تولید کردهاند در مقابل طبیعت میگیرد؛ انسان باستان با طبیعت بیشتر سروکار داشت تا با فرهنگ. توصیه میکند فیلمهای فلاهرتی، نانوک شمالی و مردی از آران، را ببینند که نشان میدهند فاقد فرهنگ بودن یعنی چه.
نانوک برای غذا دنبال شکار میرود، در حالی که بچهای که با کامپیوتر بازی کرده کنسرو را از یخچال شکار میکند و شاید هیچوقت بوته لوبیا ندیده باشد. اگر ایدهٔ یونگی را بپذیریم که روان ما هم با طبیعت سازگار شده، زندگی در دنیای مجازی غیرطبیعی اختلال ایجاد میکند، مثل اینکه بچهای را در محفظهٔ ۷۵ درجه بگذارند.
روابط اجتماعی سرمایهداری را طبیعت برقرار نکرده و جزو فرهنگ است؛ ما در طول تاریخ از طبیعت دور میشویم. او میگوید میشود از طبیعت به سمت فرهنگ حرکت کرد و دوران پستمدرن دورانی است که کودک خودش را تئوریزه میکند. ویژگی پستمدرن به تأکید بودریار زندگی در دنیای مجاز است، و با هنرمندهایی روبهروییم که دربارهٔ احساسشان نسبت به هنر حرف میزنند، مثل آدمی که فقط فیلم دیده.
تارانتینو: هنری دربارهٔ هنر
تارانتینو حالا میخواهد فیلم بسازد و الگوهایی که در ذهنش است همان چیزهایی است که در فیلمها دیده. او هنری به معنای مرتبهٔ دوم میسازد، دربارهٔ احساسهایی که موقع فیلم دیدن به او دست میدهد. نقطهٔ اصلی این پدیده را شاید صنعت چاپ و آموزش عمومی و رسانهها بداند، و از تکثیر مکانیکی آثار هنری والتر بنیامین یاد میکند.
شغل تارانتینو قبل از فیلمنامه کار در کلوپی بود که نوار ویدیو اجاره میدهند، تا به همهٔ فیلمها دسترسی داشته باشد. تقریباً محال است همهٔ ارجاعات سینمایی فیلمهایش را بفهمید؛ مثلاً قطعهٔ انجیل در پالپفیکشن را تارانتینو انتخاب نکرده و به گمان او از فیلمهای کونگفویی آمده، با تغییراتی.
او میگوید تارانتینو فیلم گانگستری را طوری میسازد که گانگسترها آنگونه که دوست دارد رفتار کنند. سینمای او را نمیتوانید درک کنید مگر فضای ذهنی تارانتینو را که به شدت فضای سینمایی است بفهمید: احساسات خودش را دربارهٔ دنیا بیان نمیکند، بلکه احساسات خودش را دربارهٔ سینما و فیلمهایی که دیده.
این از ویژگیهای مشترک هنر پستمدرن است: فعالیت مرتبهٔ دوم و ارجاعات زیاد به آثار هنری قبل. نکتهٔ دیگر این است که کودک تارانتینو به شدت فعال و سینمایش بازیگوشانه است؛ برادران کوئن پستمدرناند ولی حرفهای جدی و سیاسی برای گفتن دارند، و تارانتینو فیلم میسازد که هم خودش هم بیننده تفریح کنند. بعضی منتقدین حرفهای عجیب و فلسفی میزنند و به نظر او اشتباه میکنند.
خلاقیت، موسیقی و ارجاع
او میگوید کارهای تارانتینو بهنوعی نقطهٔ عطف در سینمای مدرن است و خلاقیت زیادی در پالپفیکشن و رزروار داگز هست. مثال مشخصش موسیقی متن است: موسیقیای که برای فیلم ساخته شده باشد در فیلمهایش نیست، بلکه ترانههایی است که دوست دارد و فکر میکند با صحنهها جور است، و این هم خودش یکی از ارجاعات است.
تارانتینو شهرت دارد به احیا کردن هنرمندان و آثار مهجور، مثل جان تراولتا در پالپفیکشن که فراموش شده بود، یا هنرپیشهٔ زن سیاهپوست جکی براون. به گفتهٔ او باید اینگونه فهمید که تارانتینو بازی این هنرپیشهها را دوست دارد و فیلمنامه مینویسد تا یک بار دیگر در سینما بازی کنند؛ موسیقیهای مهجور هم با فیلمهایش کشف شدند.
او به صحنهٔ تزریق هروئین در همان فیلم اشاره میکند که مثل یک کلیپ است و خیلی روی لذتی که این آدم میبرد کار شده؛ موسیقیای که روی این صحنه هست او را با گروهی آشنا کرد که فقط دو قطعه از آن پیدا میشد. این ویژگی، یعنی ارجاع دادن به گذشته، زندگی کردن در سینما و معرفی بخشی از چیزهایی که دوست دارد به دیگران، یک سری فعالیتهایی است که در آن محیط ذهنی مجازی انجام میشود.
خشونت در رزروار داگز
او هشدار میدهد که رزروار داگز یک جور خشونت بد دارد؛ صحنهای در آن، طبق چیزی که جایی خوانده، پرارجاعترین صحنهٔ یکی دو دههٔ اخیر برای حرف زدن دربارهٔ خشونت در سینماست، و فیلمهای اول تارانتینو مبدأ چیزیاند که نئو وایلنس میگویند. شاید امروز دیدنش آن احساس را نداشته باشد، ولی او همچنان فکر میکند رزروار داگز حسی از خشونت دارد که کمتر فیلمی دیده که اینقدر روی آدم اثر بگذارد.
او میگوید صحنهٔ خاصی که دربارهٔ آن حرف میزند صحنهٔ شکنجه است. یک شیوهٔ نمایش خشونت انفجار همراه با تلفات زیاد است که در این فیلم نیست؛ شیوهٔ دیگر این است که یک مرگ را با جزئیات نشان بدهید و مردنش طول بکشد. نمونهٔ مشخصش فیلم «فیلم کوتاه دربارهٔ کشتن» کیشلوفسکی است که خشونت در آن تعمدی است تا شما از کشتن منزجر بشوید؛ برعکس بقیهٔ فیلمها که کشتن در آنها راحت است، میخواهد بگوید کشتن خیلی کار سختی است.
ویژگی وسترن اسپاگتی غیرواقعی بودن تیراندازیهایش است و حالتی کارتونی دارد و در سینما آدمها خیلی راحت میکشند و میمیرند؛ صحنهای که او دربارهٔ آن حرف میزند درست برعکس است و کشتن واقعاً کار سختی است. اصلاً کل این فیلم خونریزی است: آدمی دارد میمیرد و حوضچهٔ خون اطراف او تشکیل میشود، و فیلم زمان طبیعی را رعایت میکند. به گفتهٔ او خونسردی که همراه حوادثی مثل شکنجه است خشونت فیلم را چند برابر میکند و پالپفیکشن این مقدار خشونت را ندارد.
تلفیق احساسات و توصیهٔ دیدن
او میگوید ویژگی هنر پستمدرن تلفیق احساساتی است که به طور طبیعی متبایناند؛ در کار کلاسیک صحنهٔ خشن همزمان رمانتیک یا شاد نیست. در فیلمهای تارانتینو شکنجه با موسیقیای همراه است که شکنجهگر با آن میرقصد، و شوخی همراه با آدمکشتن است؛ این کلاژ است، قرار دادن احساسات متناقض کنار هم، و لحظهای که میخندید ممکن است قتلی فجیع اتفاق بیفتد.
او میگوید فیلمهای تارانتینو، حداقل فیلمهای اولیهاش، به شدت فیلمهای مردانهای هستند و این فیلم آنقدر زن ندارد؛ تقریباً همهچیز فیلم در خشونت است که معمولاً سانسور نمیشود، بنابراین میشود آن را در سینمای ایران هم تقریباً بدون سانسور نشان داد. به شدت توصیه میکند دو فیلم را به ترتیب ببینند، و میگوید ایکاش پالپفیکشن را ندیده بودند؛ فعلاً روی فیلم اول متمرکز شوند. خودش هم به این دو فیلم تارانتینو چندان علاقه ندارد.
→ متنِ کاملِ این جلسه