بحث این جلسه دربارهٔ هنر پستمدرن و پستمدرنیسم است و ادامهٔ بحثهایی دربارهٔ سینمای Tarantino؛ تحلیل فیلمها بهانهای است. او میخواهد گذار از دوران سنتی به مدرن و بعد پستمدرنیته را با دیدگاه یونگی توصیف کند. نخست جهان سنتی و روشنگری، سپس راززدایی و پروجکشن، بعد هنر مدرنیستی و پستمدرن و در پایان فراروایتها میآید.
چرا نگاه یونگی
او میگوید مطرح شدن مفهوم پستمدرن از دههٔ ۷۰ به بعد موافقتها و مخالفتهایی داشته و عدهای منکر ایناند که وارد دوران جدیدی به نام پستمدرن شدهایم. مخالفان فیلسوفهایی که پستمدرنیسم را مطرح کردند آن را یک جور مخالفت با مدرنیسم و عقلگرایی میدانند و بعضی Lyotard را کارگزار سرمایهداری میخوانند؛ او نمیخواهد حالت افراطیاش را بگوید. برای روشن کردن مناسبت دیدگاه یونگی با مدرنیته و پستمدرنیته میخواهد نگاهی کلی به گذار از ماقبلمدرن به مدرن داشته باشد، چون یونگ دربارهٔ مدرنیته موضع مشخصی دارد.
جامعهشناسان آکادمیک تحولات جوامع را معمولاً با تغییر زیرساختهای اقتصادی توجیه میکنند و موضع روانکاوی از لحاظ آکادمیک موضع مورد پذیرشی نیست. او اصرار دارد که تا مدل مشخصی از رفتار انسان نباشد، بحثهای سیاسی و اجتماعی جنبهٔ علمی پیدا نمیکنند. اینکه امروز فضای آکادمیک چنین بحثهایی ندارد ملاکی نیست و به نظرش روانکاوی دانش آینده است، نه زمان حال.
او میگوید ابتدا بیشتر توصیف میکند که چه اتفاقی افتاده و یونگ چگونه به گسستن از جامعهٔ سنتی نگاه میکند، و دربارهٔ اینکه چرا این تغییرات اتفاق افتاد کمی سکوت میکند. به نظرش اینجا دیدگاه یونگ با تقریباً همهٔ دیدگاههای موجود دربارهٔ مدرنیته تعارض دارد و او به نحوی مخالف مدرنیته است.
جهان سنتی و روشنگری
یونگ نسبت به مدرنیته احساس خوبی ندارد و گذار از سنت به مدرن را تحولی خیلی مثبت نمیداند، برخلاف دیدگاههایی که دوران روشنگری را مقدس میدانند؛ برای همین در فرهنگ غربی حاشیهنشین است و به فرهنگ شرق متمایل شده. او فکر نمیکند دیدگاه یونگ این باشد که دوران سنتی عالی بود و دوران مدرن بد، بلکه یونگ به جنبههای منفی این گذار توجه دارد، و پستمدرنها کمتر انتقاد را به ریشههای مدرنیته میبرند.
ویژگی فرهنگ سنتی باور به مطلقها و الگوهای ازلی است: برای زیبایی الگوهای ثابتی هست، مثل خط نستعلیق یا قواعد ارسطو در بوتیقا، و این قاعده مثل یک قاعدهٔ آسمانی است. چون خیلی چیزها را از آسمان گرفتهاند، تعجبآور نیست که علم و هنر در کلیسا متمرکز باشد. سنت یعنی چیزی از گذشته که حفظش میکنیم، انگار حقیقت در گذشته تجلی کرده؛ این فضای ذهنی به شدت دینی است.
یکی از شروعهای مدرنیته پروتستانتیسم است و کشف آمریکا، و او میگوید کمتر دربارهٔ چراهایش صحبت کنیم. نگاه روانکاوانه لزوماً مخالف این نیست که عوامل اصلی تحولات زیرساختهای اقتصادی باشد؛ او بیشتر جنبهٔ توصیفی را ارائه میدهد.
یکی از ویژگیهای دوران مدرن تأکید بر خودآگاهی است: انسان خودش را از سنتهایی که معقول به نظر نمیرسند رها میکند و به عقل خودش تکیه میکند. روشنگری گذشته را دوران کودکی بشر میدید و خودش را در حال ورود به بلوغ، و اصولاً ضددینی نبود بلکه با نهادهای دینی مثل کلیسا مخالف بود. او میگوید با سهگانهٔ فرویدی سنت همان سوپرایگو است و واژهٔ والد بهتر کار میکند؛ روشنگری قیام بالغ در برابر والد است.
توهم خودآگاهی و ریشهٔ یونانی
از نظر یونگ جنبهٔ منفی عمدهٔ مدرنیته این است که از اول آغشته به ویروس تکیهٔ بیش از اندازه بر خودآگاهی بود و منبع عظیمی از دانش درون ما فراموش شد. روشنگری توهم داشت که با تفکر منطقی میشود حقیقت را کشف کرد، در حالی که در درونمان اقیانوسی از معرفت پنهان داریم؛ پس جهان سنتی حق دارد به عقل به معنای روشنگری بها ندهد.
به گفتهٔ او جرقههای این توهم در یونان است: روشنگری بازگشت به یونان است، ولی قرون وسطی یونانی نیست و مسیحیت ضد تفکر هلنیستی بوده. دکارت، پیامبر روشنگری، ادامهدهنده و تکمیلکنندهٔ راه ارسطو است: همهچیز را میشود با تفکر منطقی به دست آورد؛ گالیله و نیوتن با فیزیک ارسطویی مخالفاند، نه با نگاه ارسطو به منطق.
نیچه سعی کرده نشان بدهد یونانی که در اروپا بازتاب پیدا کرده یونان اصلی نیست: ماقبل سقراط فرهنگ دیونیزوسی بود و اروپا به بخش آپولونی برمیگردد، و مشکل نیچه با مدرنیته همین است. او میگوید مسئله افراطی بودن عقلگرایی نیست، بلکه این است که عقل در مدرنیته معنای خاصی دارد: آیا تنها چیزی که برای شناخت داریم تفکر منطقی است؟
فردانیت، معرفت آمیخته با عمل و انحراف روشنگری
در تئوری یونگ سلف و فرایند فردانیت هست: انسان باید فرایندی را طی کند تا ایگویش بر سلفش منطبق شود و به کمال و شناخت برسد. روشنگری اهمیت دادن به ایگو بدون این سیر است و از نظر یونگ چیز مقدماتی و پیشپاافتاده. در دوران سنتی، مخصوصاً در شرق، همه معتقد بودند باید سیری کرد تا به حقیقت رسید، نه اینکه نشست و فکر کرد یا کتاب خواند؛ معرفت آمیخته با عمل است.
او با تمثیل رشد طولی و عرضی میگوید رشد قوای ادراکی عمق میدهد و مطالعه سطح، و بدون رشد ادراک فقط انبوهی اطلاعات در یک لایهٔ خیلی کمعمق جمع میشود؛ فرهنگی پرهیاهو و پرحجم را که خیلی عمق ندارد همین میداند. با این حال نمیشود خیلی غصهٔ از بین رفتن دوران سنتی را خورد، چون روشنگری علیه دیدگاههای خرافی قیام کرد و باید پرسید دوران سنتی به چه چیزی رسیده بود.
کلیسای قرون وسطی هیچ راهی برای رشد ارائه نمیدهد جز اعتقادات دگم و تفکر کلیسایی عرفانی نیست؛ نمونهٔ سنت برای یونگ فرهنگ هندی است. پس انقلابهای روشنگری تا حدود زیادی موجهاند و شباهت دارند به قیام بالغ در مقابل والدی که حرفی برای گفتن ندارد.
با این حال این اتفاق مثبت نیست: میتوانست تفکر منطقی با روشهای عرفانی آمیخته شود؛ مثل این است که از یک انحراف به انحرافی دیگر رسیدهایم و در ۳۰۰ سال به نظر میآید همهچیز تاریک شده است. روانکاوی یونگی ضد مدرنیته است، چون یونگ میگوید خودآگاهی مثل جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی است. غرب حاضر نیست بگوید از اصل یونانیاش انحرافی در تاریخ بشر است؛ یونگ این را میگوید و برای همین مطرود است، و هایدگر و نیچه هم به نوعی به ماقبل سقراط اعتقاد دارند.
راززدایی و پروجکشن
یکی دیگر از ویژگیهای جهان مدرن این است که راززداییشده است. دنیای سنتی جا برای توهم دارد: فرشته و پری و غول زیر دریا، و ناصرخسرو در سفرنامه از هیولای دریا نقل میکند. امروز اعماق دریا و جغرافیا از ماهواره دیده شده و غولی وجود ندارد.
در درون ما عالمی هست که دوست دارد پروجکت کند، مثل آرکتایپ قهرمان، و از نظر یونگ توانایی این پروجکت کردن برای سلامت روانی مهم است؛ راززداییای که علم انجام داده این امکان را سرکوب کرده. این از یک طرف خرافهزدایی است که خوب است و از طرف دیگر امکاناتی از دست میرود. یونگ نمیگوید باید مسیحیت را حفظ کرد، ولی میگوید نمیشود دین را کنار گذاشت و جانشینی نیاورد؛ دین مهمترین بخش فرهنگ است که نمادسازیهایی در آن انجام شده و جا برای پروجکشن درون فراهم میکند.
به گفتهٔ او اگر خدا و مسیح و نمادها را بردارید، بشر بیمار میشود و سراغ هیتلر میرود و قهرمانی زمینی پیدا میکند، که خطرناکتر است حتی اگر مسیح وجود نداشته باشد؛ مسیح مکان ایدهآلی برای پروجکشن است. جنبهٔ قهرمانانهٔ علم هم از نظر یونگ مشکلزاست، نه چون علم بد است، بلکه چون تحول بدون زمینهسازی برای آرامش بشر آمده. وارد دوران منطقی خشکی شدهایم که انسانها را دعوت میکند با جزیرهٔ خودشان زندگی کنند، و این از نظر یونگ عامل بیماری روانی است؛ ویژگیهای مثبت روشنگری را هم نباید فراموش کرد.
اومانیسم، ذهن و حصار فرهنگ
او میگوید سادهانگاری دربارهٔ روان انسان اتفاق افتاده، ولی یونگ مثل بعضی پستمدرنها نمیگوید راه برگشتی نیست؛ هر آدمی همین الان میتواند فرایند فردانیت را شروع کند. اومانیسم از ویژگیهای دوران مدرن است: انسان خدا را از مرکز برداشته و خودش مرکز شده و عقلش ارزشگذاری میکند؛ و به این معنا به مرکز آمدن انسان عامل پوشیده شدن حقیقت است.
تأکید بشر روی واسطهٔ ذهن بیشتر میشود و تصور آینهای که جهان در آن منعکس میشود کمرنگ میشود؛ موضوع شناخت از جهان به شناختن ذهن منتقل میشود، مثل کانت و پدیدارشناسی هوسرل. در دوران پستمدرن انسان در حال کشف جهان نیست و موضوع مطالعه ریپرزنتیشن جهان است؛ هنر پستمدرن تلفیق کار هنرمندان دیگر است، نه بیان احساس واقعی از جهان. او میگوید ما دور خودمان حصاری کشیدهایم و در فرهنگ زندگی میکنیم نه در طبیعت، مثل دنیای مجازی بودریار، و ریشهٔ این به دوران روشنگری و جملهٔ دکارت برمیگردد.
او میگوید منظورش جنبههای شناختی است؛ تغییر شکل زیاد طبیعت هم حالت مرض دارد و دنیای سرمایهداری دنیای کالا کردن همهچیز است، و داستانی از تارکوفسکی دربارهٔ باغ نقل میکند که مطمئن نیست از کدام فیلم است. حرف دربارهٔ از دست رفتن اصالت دنیا را فاقد معنا میداند: اتفاقی در دنیا نیفتاده، اتفاقی در بشر افتاده، و به نظر یونگی اتفاقی مثبت و غیرقابل اجتناب نبوده. ایگوی خالی مثل پروسسوری است که گزاره میسازد بدون اتصال به حقیقت، و شاعر مدرن بیشتر فرمال شعر میگوید.
هنر مدرنیستی و پستمدرن
او تأکید میکند بحث تا اینجا دربارهٔ مدرنیته و پستمدرنیته بود، نه مدرنیسم و پستمدرنیسم: مدرنیسم یک جنبش هنری در دل مدرنیته است، متعلق به اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، مثل کوبیسم یا James Joyce و Faulkner. هنر مدرنیستی به شدت فرمال است و فرم برایش مهمتر از محتواست؛ این نتیجهٔ طبیعی سیر مدرنیته است.
در ادبیات مدرن راوی دانای کل کمکم از بین میرود و در فاکنر چند راوی هست. در فرهنگ سنتی دانای کل خداست، در ابتدای مدرنیته انسان جای او را میگیرد، مثل تولستوی، و انتظار میرود این انسان هم تعدد پیدا کند. تحول مثبتش این است که نویسنده دستکم محدودیتهای خودش را بیان میکند.
هنر پستمدرن ادامهٔ طبیعی هنر مدرن است با تفاوتهای جزئی: فرمالیسم و روایت از پایین. او میگوید جنگ و صلح را نتوانسته بخواند، ولی مقالهای از تولستوی دربارهٔ تأثیر سینما بر ادبیات خوانده و فکر میکند مربوط به ۱۹۱۵ است؛ آن مقاله پیشگویی میکند سینما ادبیات را متحول میکند. به نظرش ادبیات مدرن مثل فیلمنامه است و تمام قرن بیستم پالایش ادبیات برای رفتن به سمت نمایشیتر شدن بوده.
کولاژ از هنر مدرن شروع میشود و در پستمدرن هم هست؛ از نظر روانی انسان بدون فردانیت به موضعی درهمگسیخته میرسد و هنر مدرنیستی بیانسجام است. فرق این است که هنرمند مدرنیست از عدم انسجام غصه میخورد، مثل ویرجینیا وولف، و هنرمند پستمدرن غصه نمیخورد و میگوید انسان اصلاً گسیخته است؛ ایگو همهٔ اینها را توجیه میکند.
فراروایتها و پایان بحث
او میگوید این موضوع را آدمهای مختلف از زاویههای مختلف نگاه کردهاند و واژهٔ پستمدرن را مثلاً لیوتار گفته. یکی از ایدههای اصلی لیوتار فراروایت است: هر دورانی روایتهای پنهانی دارد. در دوران روشنگری یکی از مهمترین فراروایتها فراروایت نیوتونی است، انگار نیوتون همهچیز را پیدا کرد.
احساس پشت مدرنیته این است که علم راه افتاده و چیزی نمانده کار همهچیز تمام شود؛ این حس غلط است. دوران پستمدرن را شاید بشود گفت فراروایتش اینشتین است، یعنی فرو ریختن کاخی که فکر میکردیم نیوتون پیاش را ریخته. به یاد دارد که بودریار به کشف هندسههای نااقلیدسی اشاره میکند، که نه فقط نیوتون بلکه اقلیدس را هم زیر سؤال برد.
بودریار دوران مدرن را مثل هندسهٔ اقلیدسی و پستمدرن را مثل نااقلیدسی میداند، یعنی منحنی در برابر خط راست: مدرنیته عقل را چیز واحدی میداند و در پستمدرن منحنیهای زیادی هست. او از فراروایت اینشتینی حرف میزند چون اینشتین زیر سؤال بردن چیزی بدیهی را باب کرد، و ناخودآگاه همهٔ متفکران پستمدرن میخواهند این شاهکار را تکرار کنند و چیزی برایتان باقی نگذارند.
او میگوید بیشتر این جلسه به توصیف گذشت و با بعضی جنبههای پستمدرنی که به تارانتینو نسبت داده شده مشکل دارد. دربارهٔ ادبیات هم میشود روانکاوانه بحث کرد، ولی سینما به نظرش برای بحث یونگی مناسبتر است، چون فیلم را همه راحتتر میبینند و ویرجینیا وولف پیچیده است. جنگ و صلح را حاضر نیست بخواند.
→ متنِ کاملِ این جلسه