او میگوید در این جلسه میخواهد تحول از دوران سنت به مدرنیته و پستمدرنیته را با مدلهای روانکاوی، یعنی نظریهٔ یونگ در کنار اجزای سازگار نظریهٔ فروید، توصیف و توجیه کند. نخست دو نکتهٔ جلسهٔ قبل را مرور میکند، سپس با مفهوم سلف و فردانیت از والد سنتی و والد مدرن، پروجکشن سلف، قهرمان و هنر سخن میگوید، و در پایان از داستان جلسات بعد خبر میدهد.
چارچوب بحث
او میگوید بحث مدرنیته و پستمدرنیته دستکم دو شاخه دارد: یکی توصیفی، یعنی شناختن شاخصهای این دورانها، و دیگری اینکه عاملهای اصلی این تحولات چه بودند. در این جلسه میخواهد با مدلهای روانکاوی هم توصیف کند و هم توجیه کند چه عواملی را میشود مؤثر دانست، و از نظریهٔ یونگ و از اجزایی از نظریهٔ فروید که با آن سازگارند، مثل سهگانهٔ ایگو، سوپرایگو و Id، استفاده کند. میگوید این جلسه میکوشد بدون قضاوت دربارهٔ مثبت یا منفی بودن ایدههای کلی بدهد، و چون موضوع از بزرگترین بحثهای امروز است، انتظار ورود به جزئیات نداشته باشید.
به گفتهٔ او یونگ از روز اول، نه فقط از دوران پستمدرن، نمیتواند دید خیلی مثبتی به این تحولات داشته باشد، برخلاف غربیها که آنها را پیشرفت میدانند. جلسهٔ قبل عمداً از جنبهٔ منفی شروع کرد تا ذهنیت خیلی مثبت را بشکند، هرچند میگوید همهچیز مطمئناً منفی نبوده. تحلیلهای متداول میگویند ابتدا خوب بوده و بعد انحراف پیش آمده، ولی دیدگاه روانکاوانه این است که از اول مشکلات وجود داشت و پستمدرنیسم اوج همان مشکلات است. او تحلیلهای مارکسیستی را از این نظر شبیه آن میداند، هرچند مارکسیستها جهان را در حال تکامل میبینند.
دو نکتهٔ جلسهٔ قبل
نکتهٔ نخست راززدایی است. به گفتهٔ او، اگر یونگی نگاه کنید، در فضای رازآلودی که پیش از دوران مدرن وجود داشت بشر راحتتر عناصر روانی خودش را در جهان خارج پروجکت میکرد، مثلاً سلف بر مسیح، و افسانهها به بعضی مشکلات روانی تسکین میدادند. وقتی جهان راززدایی شود و این پروجکشن انجام نشود، آرکتایپ قهرمان و سلف ممکن است قهرمان را در پدیدههای نامتناسبی ببیند، مثلاً هیتلر.
نکتهٔ دوم فراروایت است: پستمدرنها توجه داشتند که جامعه در هر دوره نوعی داستان پذیرفتهشده دارد که کسی دقیق بیانش نکرده. شاید یکی از مهمترین فراروایتهای دوران مدرن را بتوان نیوتنی نامید، یعنی حس اینکه قوانین طبیعت را کامل فهمیدهایم. به نظر او از آن وارد فراروایتی شدهایم که میشود نسبیتی یا انیشتینی نامید، با این حس که بدیهیترین فرضها ممکن است غلط باشند، و برای همین در قرن بیستم گرایش به زیر سؤال بردن بدیهیات دیده میشود، مثلاً در شالودهشکنی دریدا و در فوکو. او میگوید نظریهٔ نسبیت ربطی به نسبیت فلسفی و اخلاقی ندارد، ولی بعضی سعی کردهاند مستقیماً از آن استفاده کنند.
سلف و تفکر توجیهگر
طبق نظریهٔ یونگ هستهٔ مرکزی روان سلف است که خواستار رشد است؛ فرایند فردانیت یعنی ایگو بر سلف منطبق شود و محتوای ناخودآگاه با خودآگاهی یکی شود. در برابر این رشد در درون انسان مقاومت هست: Id، همان کودک، گرایش به لذتها و بازیهای کودکانه دارد، و والد فرهنگی معمولاً غیر از فرهنگی است که به درد رشد فردی میخورد؛ هر دو در تعارض با خواست سلفاند.
از نظر روانکاوی، نظریههایی که میگویند دوران مدرن چنین بود و بعد چنان شد احتمالاً تفکرات خودآگاهانه با جنبهٔ جبرانیاند، همانطور که آدمی که سقوط کرده برای خودش توجیه میسازد. به گفتهٔ او از دید یونگ بخش عمدهٔ تحولات پنج قرن اخیر جنبهٔ سقوط دارد نه پیشرفت، ولی ذهنیت غربی همهچیز را پیشرفت میبیند؛ غربیها خودشان اسمش را اسطورهٔ پیشرفت گذاشتهاند، و فوکویاما از پایان تاریخ به معنای مثبت حرف میزند. پس به گفتهٔ او طبیعی است که نگاه روانکاوانه به تاریخ قرون اخیر مثبت نباشد.
والد سنتی و والد مدرن
در دوران سنت والدی هست به نام سنت، در غرب کلیسا، که مفهوم سلف را در خود دارد: مسیحیت مسیح را پروجکشن سلف به انسان ارائه میدهد. او با تمثیل پدری سختگیر، که میگوید دستکم احساس خودش را بیان میکند، میگوید این والد الگوی رشد داده ولی راهی نشان نداده که به رشد برسد، و خودش در اوج فساد بوده؛ لذت کودکانه با احساس گناه همراه میشد. پس یک جنبهٔ گذار به دوران مدرن قیام علیه والد ناکارآمد است. در همان تمثیل، کودکان ممکن است قیام کنند و والد را بکشند، نه با این پیام که راه تو غلط بود و ما راه درست را میخواهیم، بلکه برای نوعی آزادی کودکانه با از بین رفتن کل مفهوم رشد.
به گفتهٔ او در دوران مدرن دیگر پروجکشنی از سلف دیده نمیشود، نه خوب نه بد؛ الگوی انسان کامل و تصور راهی برای رشد فردی نیست، و نمیشود گفت کدام بهتر است: قرون وسطا راه عوضی نشان داد و دوران مدرن تصور رشد را کنار گذاشت. شعارهای انقلاب فرانسه، برابری و برادری و آزادی، به نسبت آدمها در جامعه مربوط است نه به فرد، و در روشنگری حداکثر الگوی رشد این است که انسان منطقی باشد.
فکر میکند یونگ معتقد است پروجکشن سلف بر مسیح خیلی حسابشده بود، ولی فردانیت طی نمیشد چون آموزشی نبود. در دوران مدرن سلف جایی نزدیکتر پروجکت میشود، مثلاً دانشمندی مثل نیوتن، که شدنش کار چندان سختی نیست، و دکارت راهی نشان میدهد که به انسانی منطقی میرسد نه مسیح. قیام علیه والد به نام بالغ انجام شد، ولی عملاً با شکستن سیطرهٔ والد کودک هم آزاد شد؛ به گفتهٔ او همهٔ کشتار بیست سی سال پس از انقلاب فرانسه بالغانه نبود.
والد جدید با منطق و قرارداد اجتماعی پدید آمد، و Id محدودیتها را نمیپذیرد؛ میشود دوران پستمدرن را نقد همین والد دانست، چنانکه قواعدی دربارهٔ همجنسگرایی یا مواد مخدر زیر سؤال میرود. او میگوید سیر پنج قرن در جهت آزادسازی کودک است، ولی تمدن محدودکنندهٔ کودک است و پستمدرنیته هم باید قواعد خودش را تحمیل کند. تصور او این است که در مدرنیته هنوز هالههایی از پروجکشن سلف هست، مثلاً نیوتن و دکارت و قهرمانهای هنر، ولی پستمدرن فاقد قهرمان است.
قهرمان در فضای پستمدرن
او به فیلم «آخرین وسوسه مسیح» اشاره میکند: اسکورسیزی در مصاحبهای گفته پس از ساختنش خود را به خدا نزدیکتر حس میکند، ولی او میگوید این چیز دیگری است، چون مسیح را پایین آورده و شبیه خودش کرده. به گفتهٔ او سلف نزدیکتر و نزدیکتر آورده میشود تا به چیزی کاملاً زمینی برسد که دیگر دردی را دوا نمیکند.
او دو نسخهٔ «دماغ وحشت» را مقایسه میکند: در نسخهٔ کلاسیک گریگوری پک خوب و رابرت میچم بد است و خیر بر شر پیروز میشود؛ در نسخهٔ جدید آدم بد جذابتر است و تا آخر نمیشود گفت کی خیر است و کی شر. نتیجه میگیرد انسان پستمدرن تحمل قهرمان ندارد؛ فرهنگی که بگوید الگوی کمالی نیست آرامشدهنده است، در حالی که تصورات قرونوسطایی چنین نیستند، مثل جملهٔ معروفی که میگوید تنها غم واقعی بشر قدیس نبودن است. به گفتهٔ او الگوهای کمال در دوران پستمدرن ستارههای هالیوود و خوانندههای راکاند.
برخلاف تبلیغاتی که دوران مدرن را دوران فردگرایی مینامند، به نظر او این برعکس است: وقتی الگوی رشد نیست جامعه فرد را میبلعد، و کمتر نکتهٔ اجتماعیای هست که یونگ اینقدر تکرار کرده باشد که ویژگی دوران مدرن حل شدن فرد در جامعه است. الگوی انسانی که به جامعه خدمت میکند به درد سلف نمیخورد، چون سلف دنبال رشد فردی است. او میگوید دلیل این تحول مطمئناً اقتصادی و اجتماعی است: فروپاشی فئودالیسم، سرمایهداری و طبقهٔ بورژوا، و کلیسایی که به اشرافیت چسبیده بود.
هنر: صداقت و تعالی
او میگوید در هنر سنتی هنرمند ادای کمال را درمیآورد؛ برآوردش این است که کمتر از یک درصد شاعران عراقی عارف واصل بودند. دربارهٔ داوینچی میگوید نقاشیهای دیواری کلیسایش از الگوهای والا پیروی میکند، ولی طراحیهایش پر از چهرههای نامتقارن و زشت است؛ پس هنر کلاسیک صمیمانه و صادقانه نیست. در هنر مدرن هنرمند صادقانه احساس خودش را میگوید، ولی ممکن است احساس سخیف باشد؛ Eminem را میآورد، هرچند در اینکه واقعاً حرف دل خودش را میزند شک دارد.
به گفتهٔ او اختراع چاپ و همگانی شدن آموزش تحولی صددرصد مثبت بود: در فرهنگ سنتی کتابخانهها کشیشها و راهبها بودند و تودهٔ مردم فرهنگ تولید نمیکردند، و بخش عمدهٔ ادبیات کلاسیک غیرواقعی و غیرصادقانه است. ولی عمومیشدن تولید و مصرف فرهنگ همزمان با فرهنگ سرمایهداری فرهنگ را به کالا تبدیل کرده، که به نظر او بزرگترین فاجعهای است که جنبههایی از سقوط دنیای مدرن را تسریع کرده. تولید سرمایهداری دنبال کاری است که کسی نکرده باشد، پس هنر دنبال سخن تازه است؛ او میگوید همین شیوه در فلسفهٔ پستمدرن هم هست.
به گفتهٔ او هنر بدون سلف و فردانیت، اگر صادقانه باشد، هنر بدون وحدت است، هنر نمایش از همگسیختگی، مثل کولاژ؛ تارانتینو از روایت درهمریخته لذت میبرد. این بازگشت به دنیای کودکانهٔ نخست نیست، چون دنیای کودکانهٔ امروز لذتها و بازنماییهای بسیار متنوع دارد. وقتی رشد درونی کنار گذاشته شود به بدویت علاقهمند میشویم، مثلاً هنرمندان فرانسوی و بهویژه Picasso از صورتکهای آفریقایی الهام گرفتند؛ و او صداقت را ملاک مهمی میداند ولی تعالی را درجهبندی واقعی دارد، چون از نگاه کردن به نقاشی کودک رشد روانی پیدا نمیکنید ولی از موسیقی متعالی میکنید.
پایان بحث
او میگوید این بحث مثل نگاه از چند پنجرهٔ خاص به یک پدیده است و فقط خواسته طعم نگاه روانکاوانه به پستمدرنیسم را نشان دهد؛ میشود دربارهٔ تحول آنیما و آنیموس و بازگشت به آرکتایپهای باستانی هم بحث کرد، که چند جلسه طول میکشد. به گفتهٔ او دنیای پستمدرن دنیای انفجار فرهنگ و دنیای مجازی است، و آدمکشتن در سینمای تارانتینو آدمکشتن در فیلم است.
وقتی همهٔ عقاید عرضه شود، انسانی که به بلوغ رسیده میتواند درستتر را پیدا کند، ولی وقتی رشدیافته نیستند به انسانی میرسیم که هیچ عقیدهای ندارد؛ احساسش دربارهٔ خیلی از آدمهایی که در تئوری پستمدرن کار میکنند این است که بچههایی هستند که دارند فلسفهبازی میکنند. در دهههای اخیر ستارههای راک و موسیقی پاپ نقش پیامبرها را بازی میکنند، و اعتقاد به اینکه حقیقتی وجود ندارد را او نمیفهمد؛ به نظرش بدیهیترین چیز این است که حقایقی وجود دارند، هرچند ممکن است نتوانیم به آنها برسیم. در پایان میگوید برای ادامه داستان «نامهٔ ربودهشده» از Edgar Allan Poe را انتخاب کرده، که بحثهایش از دید لکانیهاست، و میخواهد پیش از لکان ببیند از دیدگاه روانکاوی غیرلکانی چه میشود دربارهٔ آن گفت.
→ متنِ کاملِ این جلسه