جلسه با شأن نزول بحث دربارهٔ سینمای فرهادی آغاز میشود و سپس میپرسد نقد و درک اثر هنری یعنی چه و معیار نقد خوب چیست. پاسخ او این است که تئوریای که فکتهای بیشتری را توجیه کند بهتر است؛ بر همین پایه از فکت، قصد مؤلف و سه لایهٔ خلق اثر سخن میگوید. در پایان مثالهای جلسههای قبل را مرور میکند.
شأن نزول و معنای نقد
او میگوید حدود یک ماه پیش به دعوت دانشکدهٔ سینما و تئاتر قرار شد دو جلسه نقد یونگی بگوید، یکی تئوری و یکی دربارهٔ یک فیلم یا انیمیشن؛ انتخاب فیلم را طبق عادت به عهدهٔ دانشجوها گذاشت. اول گفتند «جدایی نادر از سیمین»، ولی آن فیلم روی پرده بود و فایلش را نداشت، پس به «دربارهٔ الی» رسیدند. یک جلسه کافی نبود و تصمیم گرفت دربارهٔ کارهای فرهادی چند جلسه بگذارد.
به گفتهٔ او موضوع این جلسهها را دانشجویان تعیین کردهاند و روال او این است که پیشنهاددهندهٔ موضوع نباشد، چون هر چیزی قابل نقد روانکاوانه است. چون فرهادی به سینمای اجتماعی شهرت یافته، میخواهد ببیند دربارهٔ فیلمهایی که اجتماعی خوانده میشوند نقد روانکاوانه به چه نتایجی میرسد. تصور او این است که احتمالا در این جلسه از مباحث گذشته دربارهٔ نقد سینما با ابزار روانکاوی جمعبندیای میگوید، و خلاصهٔ بعضی نقدهای جلسههای پیشین را هم تکرار میکند، برای کسانی که همهٔ جلسهها را گوش ندادهاند.
نقد یا درک اثر هنری به گفتهٔ او مثل ترجمهٔ چیزی است که اثر بیان کرده، به زبان روزمره تا بیشتر در دسترس مردم قرار بگیرد. سؤال طبیعی این است که معیار نقد خوب چیست و چگونه میشود نقدها را درجهبندی کرد؛ او دیدگاه سوپرپستمدرن را نقل میکند که هر معنایی که بیننده درک کرد همان است و ما جزیرههایی دور از هم هستیم، و میگوید پستمدرنها اکثرشان تا این حد حرف نمیزنند. هدف نقد روانکاوانه به گفتهٔ او فراتر از بیشتر کردن آدمهایی است که با اثر ارتباط برقرار میکنند. چون درک اثر هنری فعالیتی انسانی است، تئوری درک آن باید با درک فعالیتهای انسانی در وضعیتهای دیگر ارتباط خوبی پیدا کند؛ و میپرسد چگونه میخواهید کار هنریکردن را از فعالیت روزمره جدا کنید.
در زندگی روزمره تئوری بدیهی این است که گوینده قصدی دارد و وقتی درک میکنیم که به آن برسیم، مثل پیامی که فرستنده کد میکند و ما دیکد میکنیم. در هنر این تئوری کار نمیکند، چون غالبا هنرمندان خودشان هم نمیدانند چه میخواهند بگویند. به گفتهٔ او یکی از خدمتهای روانکاوی این است که برای درک اثر هنری و گفتار و رفتار روزمره یک تئوری واحد میدهد، و این را قبلا در یکی از همان هفتادوشش جلسه گفته است.
تئوری، فکت و نمونهٔ رقص در غبار
او معیار عملی را از علم میگیرد: تئوریای که سازگاری درونی داشته باشد و حجم بیشتری از فکتها را توجیه کند بهتر است؛ لازم نیست همهٔ فکتها را توجیه کند. همین را دربارهٔ اثر هنری هم میشود گفت: تئوری میتواند بگوید اثر یک هستهٔ مرکزی دارد یا چهار تا، یا کلاژمانند است، و فکت یعنی سؤالهایی که تئوری دربارهٔ اثر میتواند جواب بدهد.
مثالش فیلم «رقص در غبار» است: جوانی که به دلیل مخالفت خانواده همسرش را طلاق میدهد، برای پول سراغ مارگیری میرود، سانحهای برایش پیش میآید و در پایان بدهیاش را به همسر سابقش میدهد. اگر کسی بگوید فیلم دربارهٔ مارگیری است و فنون آن را یاد میدهد، او میگوید فکر نمیکند پنج دقیقه از فیلم اینگونه توجیه شود و بقیه میماند؛ این را رد نمیکند، مقایسه میکند و آن را تئوری خیلی ضعیفی میداند.
تئوری دیگر این است که فیلم را کار روشنفکران وابسته به فراماسونری بدانند که میخواهند روابط آزاد پسر و دختر را ترویج کنند؛ میگوید نمیداند کسی چنین چیزی گفته یا نه، ولی این هم بخش عمدهٔ داستان را توجیه نمیکند. این مثال را برای خطری میآورد که منتقد را تهدید میکند: اسیر ذهنیات خودش شدن، که به گفتهٔ او شاید بزرگترین خطر درک آثار هنری است.
نقد دیگر این است که فیلم فقر را نشان میدهد؛ این دقایق بیشتری را توجیه میکند، ولی بیشتر فیلم در بیابان میگذرد. او میگوید گاهی برای فیلمساز واقعا هدف اصلی نشان دادن محیط است، مثل دوچرخهای که دزدیده شده در نئورئالیسم ایتالیا. تصور رایج این است که فیلم عاشقانه است؛ این شروع و پایان فیلم و بخش عمدهٔ کارهای شخصیت اصلی را توجیه میکند، ولی نقش فرد دوم معلوم نیست، و با «عشق نافرجام» چیزهای بیشتری توجیه میشود. ملاک این است که چه مقدار از صحنهها، دیالوگها و آدمهای فیلم را تئوری توجیه میکند.
فکتها در اثر هنری
او میپرسد آیا در آثار هنری مثل فیزیک مطمئنیم فکتها مشترکاند و میگوید نه: منتقدان خارجی نیمهٔ اول «دربارهٔ الی» را کمیک میدانند، ولی او خودش آن را مفرح میبیند و نیمهٔ دوم را تراژیک. مثال تاریخیاش فیلمی است از غذا خوردن چینیها که مردم بهشدت خندیدند و فکر میکردند مسخرهبازی است. نتیجه این است که اختلاف فقط در تئوریها نیست و فکتها هم ثابت نیستند.
به گفتهٔ او فکت فقط وقایع داستان نیست: پلات کلی، کاراکترها که باید توجیه شود چرا در این داستان لازم است، هر واقعه، دیالوگها و حتی یک تصویر فریزشده یا یک نما هم جزو فکتها هستند و تئوری باید برایشان حرفی داشته باشد. فروش در گیشه و رابطهٔ فیلم با آثار قبل و بعد کارگردان هم جزو فکتهاست؛ هر نقدی که به سؤالهای بیشتری جواب بدهد بهتر است. «انجمن شاعران مرده» را مثال میزند: نقد خوب باید بگوید چرا نیمهٔ دوم فیلم ضعیف است و چرا شخصیتی که در نیمهٔ اول فعال است در نیمهٔ دوم منفعل میشود.
فکتها باید درست باشند: دربارهٔ سنجاب «مخمل آبی» نقدهای زیادی دربارهٔ اینکه این سنجاب نماد چیست نوشته شده، در حالی که به گفتهٔ او سنجاب اتفاقی آمده بود؛ و بونوئل به دلیل اختلاف مالی بازیگر اول نیمهٔ دوم فیلم را با زن دیگری ساخت. اگر روی فکت اشتباه توافق کنیم به تئوریهای دیگری میرسیم. در برابر، به گفتهٔ او از دید روانکاوی آنچه تصادفی میآید تصادفی نیست و لغزشهای زبانی هم معنا دارد؛ فیلم «رونالد بد» نقد روانکاوانهٔ خوبی دارد، چون مؤلف وقتی چیزی نمیداند بیشتر به ناخودآگاهش متوسل میشود. یکی از حاضران میگوید منتقد هم ناخودآگاه دارد؛ او میپذیرد که نقد ضعیف میشود اگر وسواسهای ذهنی منتقد وارد آن شود، و وقتی ضعیف میشود که نتواند فکتها را توجیه کند.
قصد مؤلف
او میگوید اگر کسی فکر کند فهمیدن اثر یعنی فهمیدن آنچه مؤلف میخواسته بگوید، «کلاهش پس معرکه است»؛ و به گمان او این در فضای نقد هنری جهان بدیهی است. بدترین نقد را رفتن سراغ مصاحبههای کارگردان میداند: بگوییم ایشان گفته «دربارهٔ الی» دربارهٔ راست و دروغ است و دیگر تمام شد. این خیلی شایع است، چون دچار این سوءتفاهم هستیم که کارهایی که میکنیم خیلی ارادی است.
بدترین نوع نقد دیگر در نظر او این است که کسی احساسی را که به او دست میدهد معنای اثر بداند؛ هنر اگر مزیتی دارد این است که دنیا را از نگاه کس دیگری ببینیم. او میگوید نزدیکی تئوری به قصد مؤلف ملاک خوبی تئوری نیست؛ ملاک این است که کارگردان چقدر روی عناصر فیلمش کنترل داشته، و جارموش دربارهٔ «دد من» گفت تنباکو. این سنجش موفقیت مؤلف است، نه خود اثر هنری.
روانکاوی، لایهها و آزمون تئوری
اهمیت نقد روانکاوانه به گفتهٔ او این است که برای ساختن تئوری به آن احتیاج دارید؛ بدون آن تئوری یکبعدی مثل قصد مؤلف میماند. اگر یونگی نگاه کنید دستکم سه لایه در خلق اثر هست: قصد مؤلف، ناخودآگاه شخصی او، و ناخودآگاه جمعی که مؤلف هیچ کنترلی بر آن نداشته است.
روانکاوی مدل پیچیدهای از روان و لیتریچر فراوانی دارد، مثلا دربارهٔ بحران میانسالی که برای «هامون» به کار میآید، و دربارهٔ رابطهٔ پسر و مادر که برای «رونالد بد» لازم است. چون اثر هنری محصول ذهن انسان است، هرچه مدل بهتری از ذهن داشته باشد تئوری بهتری میتوان داد.
او بارها تأکید کرده که شاید بهترین اثر برای نقد روانکاوانه سینما باشد، چون تصویری و متحرک است و روان ما در خواب فیلم میسازد، و روانکاوی دربارهٔ رویا و تعبیرش مطالعه میکند. اعتقادش این است که آثار هنریای هست که جز با روانکاوی چیزی از آنها نمیفهمید، و این را دربارهٔ روشهای دیگر نقد نمیشود گفت.
فایدهٔ دیگر این است که از آثار هنری برای شناخت انسان استفاده شود، مثل مصاحبه با بیمار؛ عقدهٔ ادیپ از داستان اودیپ آمده است. او میگوید میشود تئوریهای فرویدی و یونگی را با نقد آثار یک هنرمند محک زد، و خودش پیش از فیلم بعدی فرهادی سعی کرده حدس بزند فیلم در چه حالوهوایی است: «حدسهایم خیلی خوب بود».
روانکاوی و دیگر نقدها
او میگوید مکتبهای نقد ادبی و هنری زیادی هست و دو کتاب را معرفی میکند که هر دو را عباس مخبر ترجمه کرده: «راهنمای نظریهٔ ادبی معاصر» و «نظریهٔ ادبی». نقد تکوینی نشان میدهد آثار زاییدهٔ شرایط اجتماعی دوران خودشان هستند و جریانهایی مثل رمانتیسیسم را توجیه میکند، ولی دربارهٔ یک تکاثر شاید حرف خوبی نزند.
نقد روانکاوانه به گفتهٔ او جانشین نقد ساختارگرا یا تکوینی یا مارکسیستی نمیشود. به این تهمت که نقد روانکاوانه نقد محتواست مخالف است ولی ابزار لازم برای مخالفت ندارد، چون اکثر حرفهای کلاسها محتوایی بوده؛ فکر میکند در نقد فرم ناتوان نیست، ولی نقد فرم در لایههای بالاتر اتفاق میافتد.
او با نقدی که از اثر به سندرومهای هنرمند پی میبرد مخالف است و میگوید این نقد مؤلف است، نه نقد اثر. استفاده از اطلاعات زندگی مؤلف را حرام نمیداند و میگوید ممکن است به فهم زودتر اثر کمک کند، ولی ملاک نهایی این نیست؛ تئوری باید فکتهای موجود در فیلم را توجیه کند.
یکی از حاضران میگوید این توضیحات دایرهٔ نقد روانکاوی را تنگ میکند و او میگوید نه. میگوید نقد روانکاوانه برای فیلم و داستان مناسبتر است چون عناصر بیشتری دارد، ولی دربارهٔ نقاشی ونگوگ هم میشود پرسید این تصویر از کجای مؤلف درآمده؛ کاری که نباید کرد این است که اثر بهانه شود برای اینکه بگوییم ونگوگ مریض است. موسیقی را سختتر میداند، چون روان در خواب موسیقی نمیسازد.
مرور مثالهای جلسههای قبل
او میگوید در تفسیر رویا و نقد هنری باید مثال زیاد دیده باشید؛ تفسیر اول دلبخواه به نظر میآید، ولی با دیدن پنجاه نقد پترنهایی ظاهر میشود، مثل دختربچهٔ ناشناس که نزد یونگ آنیماست و کمکم یک دیکشنری درست میشود.
مهمترین چیزی که تئوری باید توجیه کند پلات است. فروید میگوید هر پلات آرزویی را برآورده میکند؛ فیلم جیمز باند نمونهای است که تخیل قهرمان شدن است و در گیشه هم خوب فروش میکند چون تماشاگر هم همین حس را دارد. از نظر فروید ریشهٔ آرزوهای اصلی در جنسیت و کودکی است.
«انجمن شاعران مرده» به گفتهٔ او پلات با حالت ایکاش دارد: یعنی مؤلف انگار آرزو دارد که ایکاش در نوجوانی چنین راهنمایی داشت. بعضی فیلمها حالت «اگر» دارند، دربارهٔ راهی که طی نشده. او میگوید با تئوری یونگ هم میشود ارضای میل را نگه داشت، به شرط اینکه متوجه باشیم میلها ممکن است میلهای سلف باشند؛ و تئوری فروید میگوید میلها سانسور میشوند و نمادپردازی پدید میآید.
کاراکترها معمولا اجزای روان خود مؤلفاند: در «شبهای زایندهرود» دو کاراکتر مرد مخملبافِ قدیم و مخملبافِ جدید هستند. در «پالپ فیکشن» کشته شدن وینسنت به دست بوچ به گفتهٔ او باید رخ دهد و برای آثار بعدی تارانتینو عواقبی دارد، چون بخشی از وجود او انگار توسط بخشی دیگر نابود شده است. در «هامون» آن شخصیت عظیم بهنوعی شدوی مؤلف است؛ او میگوید ربطی ندارد که این ناخودآگاه اتفاق افتاده یا خودآگاه. نقد روانکاوانه به گفتهٔ او میگوید هر واقعهٔ اثر هنری متناظر واقعهای در روان مؤلف است و چیزی را نمایندگی میکند، مثل غرق شدن یک دختر در دریا.
→ متنِ کاملِ این جلسه