او تأکید میکند که این جلسات، با اینکه نامشان بررسی سینمای فرهادی است، جزو جلسات روانکاوی و فرهنگاند و اولویت با یافتن چارچوبی برای نقد روانکاوانهٔ آثار هنری است. نخست لایهٔ خودآگاه فیلم، یعنی قصد مؤلف، را توصیف میکند؛ بعد نقطهضعفهای فیلم را مطرح میکند، سپس داستانی فرضی دربارهٔ مؤلف میسازد و تصویر مرکزی و سایه را میبیند. در پایان به اعادهٔ حیثیت، عقدهٔ ادیپ و اینورژن میرسد.
چارچوب جلسات و اهمیت فیلم اول
او میگوید ممکن است برای فهم فیلمهای فرهادی راحتتر باشد از کانتکست روانکاوی بیرون رفت، ولی در این جلسات چنین نمیکنند؛ بحثها را به سمتی میبرد که از نظر تئوری جالبتر است. جذابیت این جلسات برای خودش این است که برای نخستین بار مجموعهٔ آثار یک نفر را بررسی میکنند؛ یونگ هم بر تعبیر مجموعهٔ رویاها اصرار داشت و بر اهمیت رویای اول تأکید میکرد.
به گفتهٔ او تقریباً همیشه فیلم اول یک فیلمساز برای نقد روانکاوانه مواد خوبی است، چون حاصل مدتها زندگی و تجربهٔ خودش است. سریالهای تلویزیونی فرهادی کار سفارشی بودهاند و تصورش این است که زیاد مهم نیستند. او شخصاً احساس میکند این فیلم خیلی مهم است و شاید از همهٔ فیلمهای فرهادی اهمیتش بیشتر باشد.
خلاصه و قصد مؤلف
او میگوید فیلم در زمان اکرانش با بیمهری اکران شد و به گمان او فقط در سه سالن تهران نمایش داده شد؛ به نظرش خطوط قرمز سینمای ایران را شکسته است، مثل موسیقی غیرمجاز، مشروب و تریاک در نمای درشت. سپس فیلم را خلاصه میکند: پسری به دختری علاقهمند میشود، به دلیل تهمت دربارهٔ مادر دختر ناچار به طلاق میشود، برای جبران با مارگیری به بیابان میرود، و پیرمردی در کنارش قرار میگیرد.
در لایهٔ خودآگاه، به گفتهٔ او، فیلم نوعی تبلیغ عشقی فراتر از عشقهای معمولی است: عشقی بدون خودخواهی و حس مالکیت، و پیرمرد در اثر دیدن چنین آدمی متحول میشود و به زندگیاش برمیگردد. او میگوید نکتهٔ اصلی فیلم تأثیری است که پسر با این سبک دوستداشتن روی پیرمرد میگذارد، و دیالوگ پیرمرد و پسر را شاهد میآورد؛ عکس همسر سابق پیرمرد و صحنهای که در شب گریه میکند را مقدمهٔ آشتی با گذشته میداند.
استعارهٔ مار و تیتراژ
او میگوید محل کار پسر، جایی که از زهر مار به اسبها تزریق میکنند تا پادزهر بسازند، بهشدت خودآگاهانه چیده شده است: ناکامی در عشق به مسمومشدن و مارگزیدگی تشبیه شده؛ پیرمرد کسی است که پادزهر تولید نکرده، و پسر مثل همان اسب موجود مقاومتری است. پادزهر این است که از خودخواهی دست بردارد. به نظر او بعداً در فیلم پسر جای اسب میایستد و این بعد از طلاق است.
او برای نمونه داستانی از یونگ را میآورد، در «روانشناسی و دین»، اگر اشتباه نکند: مراجعهکنندهای با دردهای جسمانی که در رویا مار پاشنهاش را گزیده بود و یونگ فهمید ناکامی عشقی در کار است. به گفتهٔ او تیتراژ هم فکرشده است: مجسمهٔ قهرمان اژدهاکش و موسیقی زورخانهای، و او این را در لایهٔ خودآگاه میداند. صحنهٔ لباسهای سیاه مادر و پارچههای سفید دختر را هم کاملاً فکرشده میداند و تأکیدی بر پاکی دختر.
نقد قهرمان و نقطهضعفهای فیلم
او دو کار را ممکن میداند: رفتن سراغ اجزایی که با این تئوری که ساختید جور درنمیآید، یا رفتن سراغ ایدههایی که از روانکاوی داریم بیآنکه به فیلم نگاه کنیم؛ فعلاً اولویت را به راه اول میدهد. دربارهٔ اینکه مادرِ دختر روسپی باشد میگوید راه بهتری برای اینکه این عشق ناکام بماند پیدا نمیشد و به نظرش با آن ایده جوابی برایش نداریم. او تصریح میکند که خودش از شخصیت نظر تأثیر عاطفی نگرفته و به نظرش فیلم به آنچه میخواهد نمیرسد.
یکی از حاضران میگوید شخصیت کودکانه است. او هم میگوید اگر پسر کمی بالغتر بود، همینجا مردانگیاش را خرج میکرد و جلوی پدر و مادر و عرف میایستاد؛ آن لودگی با قهرمانی که قرار است ساخته شود تناقض دارد. نکتهٔ اصلی را این میداند که قهرمان بینهایت منفعل است و تأثیرش بر پیرمرد از طریق دیالوگ است، نه چیزی که ببینیم.
او کتابی دربارهٔ اسطوره و سینما را معرفی میکند که الگوی ۱۲ مرحلهای سفر قهرمان را شرح میدهد. به نظر او فیلم سفر قهرمان است ولی این ۱۲ مرحله را در آن نمیشود راحت پیدا کرد؛ مثلاً لحظهای که پسر مواجهه با مرگ را میپذیرد کمرنگ است و از مار بهطور احمقانهای نیش میخورد.
حلقه و آرزوی مؤلف
او میگوید مار انگشت حلقهٔ پسر را نیش میزند و حلقه نماد تعهد در ازدواج است؛ با قطع انگشت، انگار تاوانش را داده است. سپس میگوید باید دنبال آرزویی بگردند که تحقق پیدا میکند و میپرسد آیا ویژگی عشق بدون مالکیت در خود مؤلف تحقق پیدا کرده یا این ایدهآل اوست.
به نظر او نظر بهوضوح قهرمانی خیالی است، چون خوب توصیف نشده، در حالی که پیرمرد زنده و واقعی درآمده است. او داستانی پشتپردهٔ فیلم میسازد بدون اینکه متعهد باشد که واقعیت دارد: مؤلف دچار ناکامی عشقی شده و چیزی شبیه پیرمرد در او پدید آمده، و با ساختن نظر میکوشد خودش را نجات دهد، پس پلات تحقق یک آرزوست.
در همین فرض او تأکید میکند که این عشق نوجوانی است؛ برای همین نظر ویژگیهای بچگانه دارد و عشقش به تأیید پدر و مادر نیاز دارد. میگوید هزار نسخه از واقعیت میشود ساخت، ولی احساس مشترک بیان عشق اول ناکام است، و به نظر او سنگینی فیلم همچنان به سمت پیرمرد است.
تصویر مرکزی، سایه و رهانشدن از تروما
او میگوید خیلی از فیلمها تحت فشار ناخودآگاه تولید میشوند و اول تصویر مرکزی به وجود میآید؛ برای این فیلم تصویر نظر در بیابان با سایهاش را شاید تأثیرگذارترین تصویر و تصویر مرکزی میداند. از دید یونگی این تصویر را سایه میبیند و میگوید اگر مؤلف با خودآگاهش خود را از بیابان بیرون کشیده باشد، این شخصیت هنوز زنده است و انگار به ناخودآگاه پرتاب میشود.
به گفتهٔ او فیلم نمیتواند از تروما رها شود و رهایی واقعی اتفاق نیفتاده؛ کارهای فرهادی را در یک کلام تلخ میداند. او میگوید برای نقد روانکاوانه مهم نیست در زندگی مؤلف واقعاً چه گذشته و داستانی که میسازد ممکن است غلط باشد، ولی حسهایش را درست میداند.
او میگوید نمادها، مثل بیابانزدگی و مارگزیدگی، از تجربهٔ عمیق میآیند؛ جایی که حرف زده میشود از خودآگاهی است و جایی که درام و تصویر قوی هست از اعماق وجود. شاید نمادپردازی در هیچ اثر بعدی فرهادی به این خوبی نباشد.
اعادهٔ حیثیت و اتهام ناروا
او میگوید در صحنهٔ آخر چند میل ارضا میشود: حس بدهکاری، با دادن انگشت و پول برای دختر، و رهایی از بیابان که تم اصلی است. حس اعادهٔ حیثیت هم هست: همهٔ پارچههای سفید برای رفع اتهام است و آن دختر پاک بود و همه اشتباه کردند.
او میگوید به نظرش بیزاری از اتهام بیمورد وجه مشترک همهٔ فیلمهای فرهادی است، ولی چیزی دربارهٔ کارهای بعدی نگفته است. در این فیلم تماشاگر با مؤلف یک طرف ماجراست، اما بعداً ما هم در اتهام شریک میشویم و به نظر او این شاید یکی از بدترین چیزهای کارهای فرهادی است.
عقدهٔ ادیپ و اینورژن
او به عقدهٔ ادیپ میپردازد: یکی از بزرگترین چالشهای مردان انتقال عشق از مادر به زنی دیگر است، و عشق نوجوانی مخلوطی از عشق به مادر و معشوق است. او کتاب «ناخودآگاه» را معرفی میکند که دربارهٔ اختلال رابطه بهخاطر باقیماندن سهم مادر در عشق مرد سخن میگوید.
او میگوید عشق نوجوانی معمولاً با حس گناه همراه است چون مادر هنوز آنجاست؛ معشوق به دختر و مادر تفکیک میشود و علت جدایی همان مادر است. سپس اینورژن را مطرح میکند: وقتی کسی احساس گناه دارد، میگوید او گناهکار است. او میگوید توجیه چنین چیزی بدیهی و ساده نیست و پدیدهای پیچیده است: عقدهٔ ادیپ همراه با اینورژن. او در پایان میگوید شهر زیبا پیچیدهترین کار فرهادی از نظر دراماتیک است و رقص در غبار فیلم خیلی سادهتری است.
→ متنِ کاملِ این جلسه