او میگوید در شهر زیبا اینقدر نکته هست که حیف است زود از آن گذشت؛ شاید در این پنج فیلم بیشترین نکات برای تحلیل روانکاوانه در همین فیلم باشد. پس از چند نکته دربارهٔ کارگردانی و دیالوگ، به بحث خودش برمیگردد: رقص در غبار و شهر زیبا را کنار هم میگذارد و سه موضوع دربارهٔ آنها میگوید. بعد توضیح میدهد اکبر و اعلا در فیلم چه هستند و در پایان به دروغ و به چند تکرار در فیلمهای فرهادی میپردازد.
غنای فیلم و نکتههایی از کارگردانی
او میگوید شهر زیبا نمونهٔ فیلمهایی است که اصلاً روی خودآگاه ندارد؛ آنقدر احساسات و عواطف پیچیده در آن بیان میشود که نمیشود یک تئوری ساده ساخت که فیلم دربارهٔ چیست. به گفتهٔ او اگر نقدکنندهها بیانصاف نباشند توافقی هست که هر فیلم فرهادی از فیلم قبلیاش پیشرفت دارد، و خودش فکر میکند بزرگترین جهش بین شهر زیبا و چهارشنبهسوری است.
صحنهای که در آن کات نمیخورد به نظر او نشان میدهد این آدم چقدر در کارگردانی و بازیگرفتن اعتماد به نفس پیدا کرده که جرأت میکند چنین صحنههایی بگیرد. تصویر قطاری که پشت فیروزه، که نشسته و بچهاش را در گهواره تکان میدهد، رد میشود هم به نظرش خیلی قشنگ است. او میگوید حسش این است که نقد روانشناختی زیادی حالت محتوایی پیدا میکند و ظرافتهای کارگردانی دیده نمیشود، و دوست دارد دستکم از چیزهای برجستهٔ فیلم هم صحبت کند.
دو فیلم: خیالپردازی در برابر بیان ناخودآگاه
او یادآوری میکند که جلسهٔ قبل گفته دو فیلم اول حول یک تم میچرخند: تقریباً همهٔ شخصیتها مشکلشان کنار آمدن با یک عشق ازدسترفته است. در رقص در غبار یک راهحل ذهنی پیشنهاد میشود: اگر آدم خودخواهی را کنار بگذارد و عشقش همراه حس مالکیت نباشد، میتواند از عشقش صرفنظر کند و رنج نمیکشد؛ شخصیت اصلی حتی کسی را که مسموم شده هم نجات میدهد. او استدلال میکند که این در لایهٔ تفکر و خودآگاهی است و واقعی نیست، چون نظر در انتهای فیلم توسط مار گزیده میشود و انگشتش را از دست میدهد و این با نجاتیافتگی تطبیق نمیکند. به گفتهٔ او این مثل یک پیشنهاد خیالی و یک آرزو است؛ شهر زیبا برعکس است و دیگر هیچ خیالپردازی و آرزوکردنی نیست.
او رویا از دیدگاه یونگ را با خیالپردازی مقایسه میکند: رویا خیلی وقتها موقعیت آدم را نمادین بیان میکند، ولی خیالپردازی آن چیزی را نشان میدهد که ما دوست داریم چنان باشد. این دو فیلم کنار هم مثل دو ورژن اثر هنریاند. در فیلم اول تعارض بین لایهٔ نمادین و خودآگاه دیده میشود و حالتِ «ای کاش» دارد؛ در فیلم دوم ناخودآگاه خودش تولید میکند و حالت بیان احساس واقعی است. او میگوید برای فیلم دوم بیشتر الزام داریم نقد روانکاوانه کنیم تا بفهمیم چه میگذرد، چون در شهر زیبا نمیشود یک تئوری بیان کرد.
رقص در غبار: کودکانگی و حس گناه
او میگوید در شخصیت نظر ویژگی کودکانهای هست و دلایلش برای رها کردن آن عشق کاملاً ناموجه است. ولی حسش این است که قرار نبوده نظر کودکصفت باشد؛ قرار بوده این عشق، عشقی کودکانه باشد ولی چنین درآمده، و احساسش این است که این بیشتر زمینهٔ ناخودآگاه دارد؛ در لایهٔ خودآگاه فیلم قرار است نظر حتی قهرمان باشد.
به گفتهٔ او هرچند تلاش شده تصمیم نظر برای رها کردن عشق منطقی جلوه کند، واقعاً منطقی جلوه نمیکند: مادرش میگوید شیرت را حلال نمیکنم و او فقط آدرس مادرش را میخواهد و میرود، در حالی که هزار راهحل میتواند به ذهنش برسد. او این را یکی از نقطهضعفهای فیلم میداند.
او میگوید شهر زیبا بهوضوح نشان میدهد که در رقص در غبار هم نوعی حس گناه در کل فیلم هست. در خودآگاهی فیلم فضا چنان است که گناهی وجود ندارد و نظر چارهای نداشته، ولی بهشدت حس گناهکاری و بدهکاری نسبت به آن معشوق وجود دارد.
شهر زیبا: همان تم بدون پوشش
به گفتهٔ او موضوع شهر زیبا این است که چند سال قبل قتلی اتفاق افتاده، کسی معشوق خودش را کشته و حالا عوارضش و تلاش برای جبران این گناه بزرگ را میبینید. او فکر میکند این فیلم حقیقت را میگوید. کشتن آن دختر مثل دوباره همان کاری است که نظر کرد: عشق را کشت. شهر زیبا مثل بیان واقعیتی است که زیر رقص در غبار وجود داشته؛ آنجا با آرزو و چیزهای خودآگاه پوششهایی برایش درست شده بود.
او میگوید این دو فیلم از لحاظ تئوریک جالباند، چون همین یک تم توسط یک مؤلف دو بار ساخته شده، یک بار با پوشش و تحریفهای خودآگاهی و یک بار بدون پوشش. فرقش این است که فضای درونی که در شهر زیبا بیان میشود مال مدتی بعد از آن واقعه است؛ آنجا لحظهٔ زخمخوردن بیان میشود و اینجا لحظههایی که حالت بحرانی پیش آمده.
نکتهٔ دیگر این است که آنچه در رقص در غبار بیان میشود بهوضوح نوعی عشق نوجوان است و او فکر میکند از دست دادن عشق اول خیلی شایع است. دوست جوانی را مثال میزند که چند روز مانده به ازدواج خواب دختر دیگری را دید و بههم ریخت. به گفتهٔ او چنین عشقی میتواند در ازدواج اختلال ایجاد کند. میگوید اگر وقت داشت آثار مشابهی را در دنیا پیدا میکرد، چون از کار یک مؤلف نمیشود الگوی کلی برای انسان درآورد.
او میگوید تحلیل آثار هنری، مثل تحلیل رویاها، میتواند خوراک خوبی برای تئوری روانکاوانه باشد؛ اوبلوموفیسم از داستان اوبلوموف آمده و عقدهٔ ادیپ از دل اسطوره.
تخطی از رشد و تولد شخصیت جدید
نکتهٔ سوم را محتوایی و جالبتر میخواند: همهٔ آدمها در نوجوانی و جوانی لحظههایی دارند که باید تصمیم بگیرند و در درون همه پتانسیل قهرمانبودن و رها شدن از بندهای جامعه و سنت هست. اکثریت مدارا میکنند. به گفتهٔ او سنتی که در جهت رشد و کمال انسان باشد نداریم؛ سنتهای اجتماعی بیشتر در جهت معیشتاند و کمتر پدر و مادری هست که در لحظهٔ تصمیم قطعی برای رشد همراهی کند. او میگوید کمی اغراق میکند.
به نظر او شهر زیبا نمونهٔ روشنی از این است. تخطی از دستورالعمل رشد گناه است و وقتی ایگو تصمیم اشتباه را میگیرد باید تاوان گناهش را پس بدهد: بخشی از شخصیت که میتوانست رشد کند نابود میشود و قهرمان درون میمیرد. ولی ما نابود نمیشویم؛ شخصیت جدیدی سر برمیآورد در سطح پایینتر، و اشتباهات قابل برگشت هستند ولی نه به راحتی.
اکبر و اعلا
او میگوید اکبر آن منی است که چند سال پیش گناه کرده و اعلا آن منی است که اکنون متولد شده و حق زندگی دارد، ولی مشکلات اکبر بر دوش اعلاست. از زاویهٔ خودآگاه دو نفرند، اما در لایهٔ ناخودآگاه یکیاند. اکبر هنرمند است و اولین چیزی که از او میبینیم تراشیدن دو مجسمهٔ زن و مرد است؛ اعلا شخصیتی قویتر ولی با ظرافت کمتر است. او احساس میکند در شهر زیبا چیزی در درون مؤلف تا حدی از بین رفته، مثل ظرفیتی برای آینده، هرچند میگوید ممکن است برای او واضح باشد و نتواند خوب بیانش کند.
به گفتهٔ او اکبر را کم میبینیم ولی خشونتش کمتر است و اعلا موجود خشنتری است؛ هیچ حسی از هنرمندی در اعلا نمیبینیم و همه تلاش میکنند اکبر از بین نرود. اعلا عاشق میشود ولی این عشق نمیتواند تحقق پیدا کند، و تلاش برای زنده نگه داشتن اکبر با تلاش برای عاشق شدن بهنوعی یکی است.
دروغ در شهر زیبا
او میگوید اولین چیزی که دربارهٔ اعلا نوشته فریبکاری است: ادا درمیآورد و نامهٔ دروغ میخواند. دربارهٔ لحظهٔ رضایتدادن ابوالقاسم از حاضران میپرسد حسشان چه بوده، اکبر راست گفته یا دروغ؛ خودش میگوید بخشی از حرفهای اعلا قطعاً دروغ است، چون اکبر نمیدانست مسئلهٔ فروش خانه همین الان پیش آمده. ولی نشانی در فیلم برای قضاوت دربارهٔ بقیه نداریم و حرفهایش به این قضاوت وابسته نیست.
به گفتهٔ او از اینجا به بعد در فیلمهای فرهادی دروغگفتن محوریت پیدا میکند. بعضیها چهارشنبهسوری، دربارهٔ الی و جدایی نادر از سیمین را تریلوژی دروغ میگویند. او میگوید «این تریلوژی نیست» و شهر زیبا را هم باید جزو فیلمهایی حساب کرد که دروغ در آنها خیلی شاخص است؛ دروغگفتن از چهارشنبهسوری شروع نشد بلکه از شهر زیبا شروع شد.
او میگوید در شهر زیبا دروغها حتی تا حدی بامزهاند و بهنوعی نتایج بد نمیدهند. بخشی از آن قطعاً جنبهٔ تکنیکی دارد، یعنی کنترل اطلاعاتی که به تماشاگر داده میشود و ایجاد تعلیق، ولی تا چه مدت میشود این کار را کرد خدا میداند. در نقد روانکاوانه هم پیدا کردن اشتراکهای بین مجموعهٔ آثار خیلی مهم است، مثل چیزی که در رویاهای یک نفر مرتب تکرار شود.
تکرارها: خون دماغ و کتککاری
او میپرسد میشود فیلمی از فرهادی را اسم برد که از دماغ کسی خون نیامده باشد. در رقص در غبار از دماغ نظر، در شهر زیبا از دماغ اکبر، در جدایی نادر از سیمین از دماغ یک زن و در دربارهٔ الی از دماغ احمد خون میآید؛ دربارهٔ چهارشنبهسوری میگوید نمیداند ولی کتککاری همیشه هست. میپرسد مشکل چیست و چرا اینقدر دماغها آسیبپذیرند، و میگوید ممکن است اینها چیزهای خیلی جزئی باشند.
او کتککاری را در هر پنج فیلم میشمارد و میگوید فکر میکند فرهادی با همین پنج فیلم سهم بزرگی دارد. به گفتهٔ او فیلمها از وقتی بالاشهری هم شدند باز دعوا در آنها هست و کلاً زنها در فیلمهای فرهادی در معرض کتکخوردناند.
در پایان چند نکته دربارهٔ شهر زیبا را فهرستوار میگوید: قطار، پنجرهٔ خانهٔ فیروزه که تأکید زیادی رویش هست، و نماهایی که از پشت فنس گرفته شده. دربارهٔ وجود مانعی مثل فنس میگوید این کاملاً خودآگاه است و تصمیم کارگردان، و اسم فیلمها را هم معمولاً خودآگاهانه انتخاب میکنند.
→ متنِ کاملِ این جلسه