این جلسه با مقایسهٔ شهر زیبا و رقص در غبار و با توضیح هدف جلسات آغاز میشود و حدود نقد روانکاوانه و نسبتش با زندگی مؤلف را روشن میکند. سپس خلاصهٔ فیلم و تئوریهای خودآگاهانه دربارهٔ آن میآید. بعد تحلیل در لایهٔ ناخودآگاه با مفاهیم یونگی دنبال میشود و در پایان ساختار فیلم و منابعی معرفی میشود.
هدف جلسات و حدود نقد
او میگوید شهر زیبا بهوضوح فیلم پیچیدهتری نسبت به رقص در غبار است و بهعنوان یک فیلم سینمایی قطعاً بهتر است. هدف اصلی جلسات تکرار همان تئوریهایی است که خواندهاند. هدف شخصی او پیدا کردن چارچوبهای مشخصی برای نقد روانکاوانه است؛ میگوید نه جایی چنین چارچوب منظمی دیده و نه خودش دارد، و متدی روشن که گامبهگام بیان شود هم ندارد. اصرار دارد که اگر ۱۰۰ نقد روانکاوانه را کنار هم ببینیم متوجه میشویم دلبهخواه نیست و محدودیتهایی در کار است؛ هر چیزی را به معنای نمادین نمیگیریم.
به گفتهٔ او، بحث تئوریک و پیدا کردن چارچوب برایش اولویت دارد و سینمای فرهادی بهانه است. میخواهد سوءتفاهمی را برطرف کند: اگر دربارهٔ فروید درس میدهد، معنایش این نیست که هر چه میگوید قبول دارد یا صددرصد طرفدار یونگ است. او با مسئولیت محدود حرف میزند و میگوید اگر تئوریهای فروید و یونگ درست باشند، نقد روانکاوانهٔ این آثار چه میشود؛ درست یا غلط بودنشان چیز دیگری است. هدفش هم حرف آخر دربارهٔ آثار فرهادی نیست.
نقد روانکاوانه به گفتهٔ او یک نوع نقد است در جغرافیایی از نقدهایی که وجود دارد، در کنار رویکردهای سنتی، ساختارگرا، پساساختارگرا، فمینیستی و مارکسیستی. او فکر میکند در ایران نقدهای با مایههای مارکسیستی مد بودند و هنوز در جامعهٔ منتقدین کمی بیش از اندازه از آنها حرف زده میشود، مثلاً به راحتی میگویند شهر زیبا فیلمی اجتماعی است. او میگوید به شرایط اجتماعی پیدایش این فیلمها و تحولات دههٔ ۸۰ کاری ندارد و نقد روانکاوانه میکند با محدودیت به فروید و یونگ.
لایههای اثر و زندگی مؤلف
او خلاصهٔ جلسهٔ قبل را تکرار میکند: رقص در غبار نوعی بیان رنجی است که از ناکامی در عشق میآید، با دو شخصیت که یکی توانسته این رنج را پشت سر بگذارد و دیگری نه؛ نفر اول چون خودخواهی و حس مالکیت ندارد رها میشود و مثل پادزهر بر دومی اثر میگذارد. این بخشی بود که خودآگاهانه بیان میشد. به گفتهٔ او عشقی که توصیف میشود نوعی عشق نوجوانانه است و راهحل بیشتر حاصل تفکر و تخیل است تا تجربهٔ واقعی؛ چون راهحل را فقط در دیالوگ میشنویم، در حالی که توصیف ناکامی و رنج عمیق است و به نظر میآید عمیقاً تجربه شده.
او میگوید در یک اثر هنری، وقتی یونگیروانکاوانه نگاه کنیم، حداقل سه لایه داریم: خودآگاه، ناخودآگاه جمعی و ناخودآگاه شخصی، و این لایهها ممکن است «سازِ مخالف هم بزنند». مثال او نمادهای بیابان و مارگزیدگی است؛ حتی اگر رفتن سمت این نمادها خودآگاهانه بوده، سطح نمادین زیر کنترل ناخودآگاه است. مارگزیدگی به گفتهٔ او حس از دست دادنِ آنیمایی است که پروجکت شده؛ در روایت خودآگاه قهرمان پادزهر میسازد، ولی در سطح نمادین خود نظر است که مار میگزدش، و این به نظر او تأیید میکند که پادزهر خیالپردازانه است.
او میگوید یکی از معماهای رقص در غبار این است که چرا جدایی با تهمت روسپیگری مادر اتفاق میافتد. اگر ناخودآگاه را کنار بگذاریم و فرض کنیم مؤلف همهٔ اجزا را چیده، توجیه معقولی پیدا نمیشود؛ ولی به گفتهٔ او یک درصد بزرگی از آثار هنری همیشه از ناخودآگاه میآید، و با برگرداندن روایت به لایههای ناخودآگاه مؤلف امکان جدیدی پیدا میکنیم و چیزی از دست نمیدهیم. خطرش این است که این برگرداندن بیمارگونه شود: کسی روایتی سردستی بسازد که مؤلف در نوجوانی عاشق دختری شد که مادرش روسپی بود. این به گفتهٔ او خلاف نیت اصلی نقد روانکاوانه است و کار را سطحی میکند.
به گفتهٔ او هدف نقد روانکاوانه فهمیدن چیزی دربارهٔ مؤلف و زندگی او نیست. زندگی مؤلف هر چه بوده احساساتی تولید کرده و اثر از این احساسات به وجود میآید؛ نقد میخواهد به این احساسات برسد، مثلاً به ناکامی در عشق و حالت نوجوانانهٔ عشق، نه به واقعهای که آنها را تولید کرده. نمیگوید نشود از اثر به زندگی مؤلف پی برد؛ میگوید این نقد روانکاوانه نیست و رشتهٔ دیگری است. گاهی برای بیان تئوری «مدل اسباببازی» میسازد، یعنی داستانی برای زندگی مؤلف تا حس پشتش فهمیده شود؛ ولی نگاشت از زندگی به حسها یکبهیک نیست و صدها واقعه ممکن است به یک حس بینجامد.
صحنهها و تحلیل خوب
او میگوید فیلم «نفس عمیق» از نظر عاطفی برایش اثرگذار نیست. در صحنهای که پیرمرد از ماشین بیرون میآید و گریه میکند، چون هنوز داستان او را نمیدانیم، اگر قرار باشد از این صحنه تأثیر عاطفی بگیریم، به نظر او اشتباه بزرگی است. او میپذیرد که صحنههایی که بعداً روشن میشوند هم میتوانند فوقالعاده باشند و اینجور صحنهها را دوست دارد، ولی به نظرش این صحنه از آن نوع نیست. فیلم فارسی «زندان زنان» ساختهٔ منیژه حکمت را مثال خوبی میداند: دختری زندانی که فردا اعدام میشود در مراسم ویولنسل میزند، و در لحظه نمیفهمیم، اما دفعهٔ دوم میفهمیم دارد مرثیهای برای خودش میگوید.
در فیلمی که در متن «رگ خواب» نامیده شده، صحنهای هست که شخصیت پول مهریه را به همسر سابقش میدهد و ملافههای سفید پهن است و خودش سرتاپا سفیدپوشیده است. اگر فقط لایهٔ خودآگاه فیلم را بفهمیم، به نظر او این صحنه مؤثر نیست و نوعی اغراقِ بیمزه هم شاید در آن هست؛ ولی بعد از تحلیل، دفعهٔ بعد از نظر عاطفی بر او اثر گذاشت، چون فهمید حس عمیقی از وفاداری به معشوقی که از دست داده در آن هست. به گفتهٔ او تحلیل روانکاوانهٔ خوب باید چیزی روشن کند و عواطف جدیدی به تماشاگر اضافه کند؛ جاهایی که بیمعنا میآمد معنادار میشود و حتی ضعف یک صحنه معنا پیدا میکند.
شهر زیبا: روایت و ساخت
او خلاصه میدهد: فیلم از ندامتگاه نوجوانان شروع میشود و جشن تولد هجدهسالگی کسی که محکوم به اعدام است؛ اعلا از زندان بیرون میآید تا رضایت شاکی را برای دوستش جلب کند و همراه خواهر اکبر، فیروزه، میرود. به گفتهٔ او این فیلم کوتاهترین مقدمه را در کارهای فرهادی دارد. از حرفهای اعلا میفهمیم اکبر در ۱۶سالگی دختر ابوالقاسم را دوست داشته و دختر کشته شده؛ ولی اینها از قول اعلاست و معلوم نیست روایت اکبر چنین باشد.
بعد زن دوم شاکی با انگیزهای دیگر و پیشنماز محل وارد میشوند، اعلا و فیروزه به هم علاقهمند میشوند، و شاکی بالاخره راضی میشود. ناگهان پیشنهادی غیرقابل پیشبینی میشود: اعلا برای آزادی اکبر دختر معلول را بگیرد. فیلم در سردرگمی تمام میشود. او میگوید اگر فیلم همان قصهٔ کلاسیک بود، رضایت گرفته میشد و ازدواج میشد؛ پیچ پایانی کلاسیک نیست و این به نظر او بد بودنش را نمیرساند. میگوید این داستان با هیچ تئوری خودآگاهی جمع نمیشود.
با وجود درهموبرهمی و پراکندهگویی، به گفتهٔ او همهٔ منتقدین سینمای ایران توافق دارند که هر فیلم فرهادی از نظر فنی جهشی نسبت به قبلی است. بازیها فوقالعاده است و دیالوگنویسی با رقص در غبار قابل مقایسه نیست. از نظر عاطفی چند صحنهٔ فوقالعاده مؤثر هست، مثل رضایتدادن ابوالقاسم که آن را میبینیم، در حالی که تحول پیرمرد رقص در غبار را فقط میشنویم. به نظر او این فیلم شوخی کمتر و بهتری دارد؛ احساسش این است که فرهادی فهمید شوخیهای رقص در غبار خوب نبودند و جبران کرده است.
تئوریهای خودآگاهانه
او میگوید برای ساختن تئوری خودآگاهانه باید فکر کنیم مؤلف چه میخواسته بگوید. رضایت با پول هم گره میخورد، و ماجرا در بافت طبقهٔ پایین است که توان پرداخت دیه ندارد. این تئوری داستان فرعی پررنگ عشق و پیچ پایانی را توجیه نمیکند.
خط دوم فیلم عاشقانه است: مانعهایی که با قصاص و مسائل حقوقی جامعه مربوطاند مانع تحقق عشق میشوند. او میگوید برای تئوری خودآگاهی لازم است بگوییم دو خط موازی هست که هر دو برای مؤلف مهماند و در پایان در هم پیچیده شدهاند. ولی همین دو خط موازی نقطهٔ ضعف است، چون هرچه انسجام بیشتر باشد تئوری بهتر است، و فکر نمیکند بشود این دو را خیلی تلفیق کرد.
به گفتهٔ او، صحنهٔ دادگاه که دربارهٔ دیه و قانون و توجیه دینی بحث میشود و سه بحث روحانی دربارهٔ بخشش و رحمت و توجیه قانون، هیچ ربطی به رابطهٔ اعلا و فیروزه ندارند و نشان میدهند مؤلف قصد دارد دربارهٔ قصاص حرف بزند. در برابرش، مسافرتهای بینشهری که این دو نفره با اتوبوس میکنند، غذا خوردن، صحنهٔ بیمارستان و آرایش دختر انحصاراً دربارهٔ رابطهٔ آنهاست؛ به نظر او اگر ۶۰ یا ۷۰ درصد فیلم با تئوری قصاص توجیه شود، حداقل ۳۰ یا ۴۰ درصدش میماند.
او میگوید اگر به خودآگاهی بسنده کنیم، حداکثر میشود دو تئوری موازی گفت که کنار هم، بدون ربط زیاد، روایت میشوند. خط رشد اعلا را هم فرعی میداند و نمیخواهد دو تئوری را سه تا کند. میگوید نتوانسته تئوری خودآگاهی بسازد که این فیلم را جمع کند و جزئیات توجیهنشده آنقدر زیاد است که لازم نمیبیند انگشت بگذارد؛ پس مستقیم سراغ ناخودآگاه میرود. اگر کسی تئوری خودآگاهانهٔ بهتری دارد، بگوید.
عشق فراموشنشده و مرگ
او میگوید تحلیل فیلم پیشین، که در متن «رگ خواب» آمده، به ناکامی در عشق و خلاصنشدن از آن میرسد. به نظرش نکتهٔ اصلی شهر زیبا همین است، و اسمش را بیابانزدگی یا مارگزیدگی میگذارد: از بین رفتن آنیما. کل فیلم، جز یکی دو دقیقه حرف روحانی دربارهٔ دیه، دربارهٔ این پرسش است که آیا میشود عشق را فراموش کرد.
او میگوید مشکل ابوالقاسم همان بیابانزدگی است؛ لحظهٔ رضایت وقتی است که زن دومش انگار به او آگاهی میدهد که مشکلش مرگ دخترش نیست، مشکلش این است که زنش و دخترش مردهاند. دختر یادگار زنش بوده و انگار همان آنیما بوده که همهاش پروجکت شده بود روی آن دختر؛ پشت یک قاب عکس، قاب عکس دیگری هست. به گفتهٔ او ابوالقاسم همان آدم مارگیر است که اینجا به شکلی دیگر میبینید: کسی که عشق زندگیاش را از دست داده، با این فرق که آنجا حس خیانت همسر بود و اینجا مرگ و قتل آنیما را برده است.
به گفتهٔ او محتوای هر دو فیلم در دیالوگی آمده که غفوری میگوید: ریحانه مادرش را، حیدر زنش را، ابوالقاسم زن و دخترش را نمیتواند فراموش کند؛ اکبر هم چون نمیتوانست معشوقش را به کسی دیگر بدهند مرتکب قتل شد، و اعلا فیروزه را نمیتواند فراموش کند. تمام شخصیتهای این دو فیلم یک مشکل دارند. به نظر او موضوع فیلم، جز چند صحنهٔ کوتاه، قصاص نیست و رضایت گرفتن است و رضایتدادن نوعی گذشت از عشقی نابودشده است. او میافزاید این هنوز در لایهٔ خودآگاه فیلم است.
او میگوید قضاوت دربارهٔ دیگران یکی از مایههای اصلی کارهای فرهادی است؛ در رقص در غبار قضاوت شتابزده دربارهٔ مادر و دختر هست و اینجا قاضیها عجولانه محکوم کردهاند، و حرف فرعی فیلم این است که قضاوتکردن آسان نیست. غفوری هم میگوید فراموش کن، ولی ممکن بود خودش عاشق شود و نتواند. به گفتهٔ او عشقهایی که فراموش نشوند میتوانند به مرگ یک نفر دیگر بینجامند، و این معادلهای است که همهجا در این آثار هست.
شهر زیبا بهمثابه زخم درماننشده
او میگوید شاید بشود اسم این دو فیلم را «شهر در غبار» گذاشت، چون به هم نزدیکاند. رقص در غبار بیان بیابانزدگی با راهحلی خیالپردازانه بود؛ به گفتهٔ او شهر زیبا مثل زخمی است که درمان نشده و بدتر شده، مثل عفونتی که پخش شده. اگر شخصیتها را اجزای درون مؤلف بدانیم، قسمت عفونی که ابوالقاسم نمایندهٔ آن است دارد بخشی از وجود او را اعدام میکند و همهٔ اجزا دستبهدست هم دادهاند تا آن آدم بیابانزده را راضی کنند.
او تعریف میکند که شهر زیبا را پیش از دیدن فیلم پیشین دید و حدس زد آن فیلم باید ماجرای اکبر با آن دختر باشد؛ میگوید دقیقاً هم چنین است و اکبر همان نظر است. به گفتهٔ او اگر در رویا قتلی ببینیم، معمولاً معنایش این است که رابطهتان با آن آدم مُرده یا دارد میمیرد؛ قطع رابطه میتواند نمادین به صورت قتل ظاهر شود. در آن فیلم هم حس گناهکاری و احساس بدهکاربودن به معشوق هست، هرچند شاید خیلی پررنگ نباشد، و اکبر کسی است که آن رابطه را بدون توجیه خوبی از بین برده و حالا عواقبش را میبیند.
به نظر او اکبر نمایندهٔ آن بخش است که پایداری نکرد و ترومای شدید پدید آمد؛ این بخش از روان دارد طرد میشود و بقیهٔ اجزا جمع شدهاند تا مشکل را حل کنند. به نظر میرسد اکبر حداقل به یک معنا خیلی نزدیک به ایگو است و فیروزه آنیمای مجسمشده است. او میگوید وقتی عشقی ناکام هست، عشق دوم نمیتواند تولید شود و مشکل به وجود میآید؛ همهٔ چیز در این فیلم تحت تأثیر آن سابقه است. او دلیل نمیآورد ولی فکر میکند آنیمای فیروزه واقعیتر از آنیمای اولیه است.
اگر بخواهیم آنیمای فرهادی را مطالعه کنیم، به گفتهٔ او ارتفاع پست فیلم خوبی است، چون چهرهٔ آنیما در آن بارز است و بارداری دارد. او میگوید بارداربودن و بچهداشتن در آثار فرهادی خیلی هست و آسیبپذیری و نیاز مالی هم در زنهایی که نقش آنیما دارند بهشدت پررنگ است؛ دختر شهر زیبا هم زیباست و بچهٔ معلول دارد. او تأکید میکند این را نباید چنین گرفت که فرهادی دختری با بچهٔ یکساله را دوست داشته است.
ساختار آزمونها و منابع
او میگوید ساختار فیلم شبیه چیزهایی است که در افسانهها هست: قهرمانهایی که یکییکی میروند و شکست میخورند تا یکی در آخر موفق شود. ابوالقاسم مثل همان دیو در جایی نشسته است، و او پیشنهاد میکند داستان را اینگونه تعریف کنیم: اول کسی با التماس میرود و پرت میشود بیرون، بعد اعلا با فریب، بعد عقاید مذهبی، و در آخر ترکیبی از مواجه شدن با واقعیت و وضعیت فرزند معلول او را راضی میکند. به گفتهٔ او آخرین کسی که پیروز میشود واقعاً اعلا نیست. مقدمهچینی برای ابوالقاسم را به مقدمهٔ «پالپ فیکشن» دربارهٔ مارسلوس والاس تشبیه میکند: او موجودی خطرناک و مجهول معرفی میشود.
او کتاب «اسطوره در سینما» را، که اصلش «سفر نویسنده» از کریستوفر ووگلر است، معرفی میکند. همچنین مقالهٔ جورج ویلسون در مجلهٔ ارغنون، شمارهٔ ۲۳، به نام «روایت فیلم و معنای روایت» را توصیه میکند، که نقدی بر آرای برادول است؛ به نظر او مقالهٔ خوبی است برای اینکه بدانیم وقتی نقد میکنیم چه میکنیم.
→ متنِ کاملِ این جلسه