او جلسه را با ستایش دیالوگها و بازیها در دربارهٔ الی شروع میکند و بعد به سوءتفاهمهایی میرسد که به نظرش دربارهٔ فیلم هست، از جمله اینکه الی مرده یا نه. سپس با این دید که فیلم دربارهٔ طبقهٔ متوسط یا دروغ است مخالفت میکند و از شخصیت الی دفاع میکند. بعد فیلم را در کنار چهارشنبهسوری و دیگر فیلمهای فرهادی میبیند و در پایان نیمهٔ دوم فیلم را سخت نقد میکند.
ستایش دیالوگ و بازی
به گمان او، دربارهٔ الی در دیالوگنویسی و بازیها نسبت به فیلمهای قبلی رشد نشان میدهد، و شاید محبوبیت فیلم هم از همین طبیعیبودن بازیها و دیالوگها باشد. بازی مریلا زارعی و صابر ابر را فوقالعاده میداند و میگوید آنقدر فیلم فارسی نمیبیند که مرجع مقایسه باشد، ولی بازی خانم زارعی با بقیهٔ فیلمهایش اختلاف سطح دارد.
نمونهٔ دیالوگ خوب را آدمی عصبانی میداند که همهچیز را میگوید و آخرش با مکثی «زن میخواهم بگیرم، سپیده»، و جایی که کسی پس از «کلید را بده» فقط یک کلمه میگوید: «شمال». به نظرش در فیلمها کمتر چنین حرفزدنی هست، چون خیلیها نگراناند که تماشاگر چقدر میفهمد و بیش از اندازه توضیح میدهند، ولی فیلمهای فرهادی «روی هوش و دقت تماشاگرها حساب میکند» و ظرافتهایی دارد که اگر کسی خوب دقت نکند ممکن است اصلاً نگیرد.
مرگ الی و نحوهٔ دیدن اثر هنری
به گمان او هیچکدام از فیلمهای فرهادی بهاندازهٔ دربارهٔ الی دچار سوءتفاهم نشده است؛ یکی از شبهات این است که الی اصلاً مرده یا نه. از شنیدن این تعجب کرده و میگوید در دنیای واقعی هم نزدیکان در سردخانه شناسایی میکنند و در فیلم شناسایی جسد و بردن او واضح به نظر میرسد. فکر میکند آدمها وقتی نمیخواهند اتفاقی افتاده باشد، ذرهای جا میگذارند برای شککردن.
برای کسانی که میگویند چهرهٔ آخر چهرهٔ ترانه علیدوستی نیست، میگوید پشت صحنهٔ فیلم نشان میدهد علیدوستی نقش جنازه را بازی کرده، و فرهادی هم در مصاحبهای تأیید کرده که الی مرده است. حسش این است که بهغیر از میلنداشتن به پذیرفتن یا ناسازگاری با ذهنیت کسی، هیچ نشانهای در فیلم برای شک نیست.
نخستین وظیفهاش را در سخنگفتن از اثر هنری توافق بر سر فکتها میداند. به نظرش ارزش هنر در این است که خودمان را کمی در اختیار اثر بگذاریم و ذهنیتهایمان را، اگر نمیخواند، تغییر بدهیم، نه اینکه اثر را همیشه با ذهنیت خودمان منطبق کنیم؛ مثلاً کسی که اهل تئوری توطئه است در این فیلم هم ممکن است عناصر صهیونیستی پیدا کند. ابهامهای کار فرهادی را عمدی نمیداند و میگوید ظرافت است؛ بسیاری از آنچه دربارهٔ فیلم گفته شده به نظرش نتیجهٔ بیدقتی است.
خودکشی و معنای «پایان تلخ»
او کسانی را که شک دارند الی چهطور غرق شده بدتر از کسانی میداند که شک دارند مرده یا نمرده: عدهای میگویند الی خودکشی کرده، شاید چون نمیتواند بین نامزد و شخص جدید تصمیم بگیرد. میگوید با فضای فیلم سازگار نیست؛ شکی نیست که اگر مرده برای نجات آرش رفته است. صحنه را خندهدار میداند، چون فکر میکند آدم نرمال همزمان با غرق شدن بچهای نمیرود خودکشی کند؛ و میگوید شاید برای این آدمها خودکشی جذاب و بامزه است، چون سیاهدیدن دنیا در هنر مدرن و پستمدرن مد است.
جملهٔ خیلی کلیدیای در فیلم هست که به گفتهٔ او ترجمهٔ مثلاً یک ضربالمثل آلمانی است: «پایان تلخ بهتر از تلخی بیپایان است». عدهای آن را خودکشی الی میدانند، ولی به نظر او در فضای فیلم معنایش پایان دادن به رابطه با نامزد است: الی تصمیمش را گرفته و برای همین به این سفر آمده، ولی هنوز آن را به پایان نرسانده، و زنگی که وسط میخورد نشانهٔ همین است. خودش میگوید: «البته اینها ادعاهایی است».
طبقهٔ متوسط، دروغ و حرف فیلمساز
او با این دید که فیلم دربارهٔ طبقهٔ متوسط جامعهٔ ایران است مخالف است، هرچند قبول میکند شاید در هیچ فیلم ایرانی اینقدر این تیپ آدمها خوب نمایش داده نشده باشد. برای اجتماعی بودن باید عناصر روشنتری باشد، مثل کنتراست با طبقهای دیگر؛ فرهادی فیلمساز رئالیست است و هر طبقهای را انتخاب کند خوب نشان میدهد و فیلم تبدیل میشود به داکیومنتی دربارهٔ آن طبقه. به نظرش پررنگترین نکته تفاوت اخلاق جنسی در طبقهٔ متوسط و طبقهٔ پاییندست باشد، ولی همانطور که نمیتوان شهر زیبا را دربارهٔ طبقهٔ فرودست دانست، این فیلم هم دربارهٔ طبقهٔ متوسط نیست.
تمثیلش این است که اگر دربارهٔ حیات وحش فیلمبرداری کنند و آتشسوزی شده باشد، فیلم دربارهٔ آتشسوزی میشود؛ از لحظهٔ غرق شدن الی هم آدمها در شرایط نرمال نیستند. دربارهٔ سهگانهٔ دروغ میگوید فیلم دربارهٔ دروغگفتن نیست: آدمها در شرایط پیچیدهای گیر کردهاند و بیشتر دروغهایشان برای منافع شخصی است و جنبهٔ غیراخلاقی ندارد، مثل اینکه به صابر ابر نمیگویند غرق شده یا دروغ تازه عروس و داماد بودن برای گرفتن ویلا. فقط «آن فیلم آخر» را استثنا میکند.
پاسخ نازی به نامزد الی، که میگوید الی از او و پدر و مادرش تعریف میکرد، به نظرش غیراخلاقی نیست؛ میگوید شرایط چنان پیچیده است و اتفاق چنان سنگین که آدم طبیعی در وضعیت نرمال عکسالعمل نشان نمیدهد، و این فیلم برای قضاوت دربارهٔ خوب یا بد بودن دروغ نیست. میگوید هم مسئلهٔ طبقهٔ متوسط توصیف میشود و هم دروغگفتن مسئله است، ولی فیلم دربارهٔ اینها نیست. به نظرش حرف فیلمساز دربارهٔ فیلمش هم تا حدود زیادی مثل حرفهای بقیه است، شاید با اطلاعاتی کمی بیشتر.
الی در نیمهٔ اول: دوستداشتنی ساخته شده
به گفتهٔ او باید پرسید فیلم چهطور به الی نگاه میکند، نه قضاوت او یا ما. با اصرار تأکید میکند که الی از دیدگاه فیلم از هر چیزی مبرّاست: دختری دوستداشتنی و خوب که هیچجا ادا درنیاورده و همهٔ کارهایش بهنوعی درست است. فکر نمیکند فیلم ما را آزاد بگذارد دربارهٔ خوب یا بد بودن الی قضاوت کنیم.
او میکوشد استدلال کند که الی در فضای فیلم قرار است موجودی پاک و دوستداشتنی باشد و این را مسئلهٔ کلیدی میداند. ترانه علیدوستی در دو فیلم دیگر فرهادی نقش آنیما را بازی کرده، یعنی موجودی که میتواند عشق بهوجود بیاورد؛ فرهادی چون کارگردان باهوشی است ریسک نکرده که همهٔ این را در اختیار چهرهٔ او بگذارد، چون ممکن است بعضی تماشاگرها از قیافهٔ او خوششان نیاید، و در نیمهٔ اول بیشترین تلاش را در دیالوگنویسی و رفتار الی کرده تا دوستداشتنی باشد. نمونهاش دیالوگهای اول فیلم است، مثل «بگذار دو روز بگذرد، همه عاشقش میشوند».
او میگوید در حدود ۳۵ دقیقهٔ اول فقط خلوت الی را میبینیم و هیچکس دیگر را تنها نمیبینیم: دو بار کات به الی که تنها در ماشین نشسته، و صحنهٔ طولانیِ رفتن او برای نمک آوردن با دلواپسی. این صحنههای تنهایی به نظرش شبههٔ ادا درآوردن را رد میکند و نشان میدهد الی با دلواپسی و حس کمی گناه آمده، چون هنوز نامزد دارد؛ سپیده، که شخصیتی تهاجمی و تحمیلکننده است، مجبورش کرده بیاید و خودش میگوید «از پس من برنیامد».
اگر کسی از آدمهای بیعرضهای مثل الی خوشش نیاید، به نظرش این قضاوت شخصی است نه قضاوت دنیای فیلم. الی را اوجِ توصیف آزادانهٔ یک موجود آنیمایی میداند که میشود عاشقش شد؛ هر که این را نگیرد از محتوای فیلم بیرون میماند و ممکن است فکر کند الی خودکشی کرده یا دچار تناقضهای درونی بوده. به گفتهٔ او قرار است وقتی فیلم تمام میشود برایمان قطعی شده باشد که الی مثل یک قهرمان برای نجات جان بچهای خودش را به کشتن داده است.
قضاوت نادرست و خداحافظی با آنیما
به گفتهٔ او وقتی آخر فیلم معلوم میشود الی واقعاً غرق شده، ما که با قضاوتهای بدِ شخصیتها در نیمهٔ دوم گاهی همدلی کردهایم باید خجالت بکشیم، و کسی که چنین نگاه نکند همراه فیلم نشده است. فیلم میخواهد ما را در موقعیتی بگذارد که این اشتباه را بکنیم و بعد درس بگیریم. از ویژگیهای آنیمایی الی حس مادرانه را میشمارد، چون مربی مهدکودک است و بچهها را دوست دارد، و حس «نرسینگ» را که برای مردها جاذبه دارد؛ مثلاً در رأیگیری میگوید «تمیز کردنش با من».
بادبادک هوا کردن را «تصویر خالص آنیماست» میداند: موجودی شاد با شور زندگی؛ و آخرین تصویر فیلم به نظرش مثل فیلمِ خداحافظی با آنیماست. قبول میکند که خودش هم آنقدر که فرهادی میخواسته جذب الی نشده و دفاع نمیکند که الی خوب درآمده؛ میگوید مؤلف سعی خودش را کرده. میگوید الی هنوز میل نداشته بیاید و حتی میخواست فرار کند: تصمیمش را گرفته تمام کند، ولی تمام نشده و حس خوبی ندارد.
اگر این صحنهها نبود، به نظر او الی متهم میشد که نامزد دارد؛ دختری که میخواهد نامزدیاش را به هم بزند و نامزد ولش نمیکند، جواب تلفنش را نمیدهد و به مادرش میگوید نگو کجایم. حتی همین تردید را فضیلت اخلاقی میداند و میگوید فیلم میخواهد او را به چیزی نزدیک به قهرمان برساند، قهرمانی مدرن، نه رستم یا مریم مقدس بلکه موجودی عادی که به مادرش دروغ میگوید. میگوید الی در جمع غریبه خجالت نمیکشد: دختر راحتی است، والیبال بازی میکند و در پانتومیم شرکت میکند، و یکی از شخصیتهای مرد هم میگوید «دختره راحتیه».
فرهادی در پنج فیلم
به گفتهٔ او تحلیلی بهتر است که با فیلمهای قبلی همان مؤلف جور دربیاید. الی را ادامهٔ شخصیت روحی در چهارشنبهسوری میداند و میگوید چهارشنبهسوری و دربارهٔ الی و جدایی نادر از سیمین نکتهٔ دراماتیک مشترکی دارند: مستخدم یا شبهمستخدمی از طبقهٔ پایینتر وارد طبقهٔ متوسط میشود و اتفاقی میافتد؛ یکجا غرق میشود، یکجا بچهاش سقط میشود. مربی مهد را یک درجه بالاتر از مستخدم میداند، با همان ویژگیهای تمیزکردن.
او میگوید دو فیلم اول در جنوب شهر میگذرد و چهارشنبهسوری نگاه آدمی از طبقهٔ پایین به زندگی طبقهٔ متوسط است. در دربارهٔ الی جمع را میبینیم و الی کمی پررنگتر است چون اسم فیلم الی است، و در نیمهٔ دوم غایب میشود؛ در فیلم سوم آن موجود خارجی کاملاً حاشیهای است. به گفتهٔ او در این پنج فیلم روند «کمشدن تمرکز فیلمها روی طبقهٔ پاییندست» و تمرکز تدریجی بر طبقات بالاتر دیده میشود.
در تحلیل چهارشنبهسوری، به گفتهٔ او آنچه در چهارشنبهسوری بیش از دعوا آدم را اذیت میکند حضور روحی است: زندگی خانوادگی نهچندان خوب در حالی که آنیما هنوز حاضر است عذابآور است، و یک راه این است که آنیما را بکشد. مکانیسمهای درونی در میانسالی با تولید عقاید و جایگزین کردن حسهای آنیمایی با چیزهای دیگر این عذاب را کم میکنند. دربارهٔ الی میگوید همان مشکل اینگونه حل میشود: خداحافظی با آنیما، با دختری که بهترین ویژگیها را دارد، با بادبادک و آفتاب، و در پایان مثل قهرمانی از بین میرود.
او فیلم را دو بخش متمایز میبیند: تا غرق شدن آفتابی و گاهی کمیک، و بعد از آن نگرانی، تحلیل، جر و بحث و هوای ابری و بارانی. عنصر مشترک سه فیلم قبلی را قضاوت بد و عجولانه دربارهٔ زنی میداند که زن خوبی است. در رقص در غبار میدانیم قضاوتها اشتباه است، در شهر زیبا نشانهها به ما اطلاعات غلط میدهند، و در چهارشنبهسوری نیمهٔ فیلم هدیه تهرانی را زنی دیوانه میبینیم و بعد میفهمیم برعکس است. میگوید در دربارهٔ الی همان تمی که در آن سه فیلم تم دوم بود تم اصلی فیلم است: پشیمانی از اینکه دربارهٔ دختری که پاک بوده بد قضاوت کردهایم.
ابهام مرگ و ضعف نیمهٔ دوم
به نظر او فیلم نشانههای کافی داده که دچار شبهه نشویم، و کلاً با وجود ابهام در اینجا مخالف است. قرار نیست مرگ الی با شکوه دیده شود و آخرین تصویر همان بادبادکبازی است، که از نظر دراماتیک تصمیم درستی میداند. میگوید اگر مرگ الی با شکوه نشان داده میشد، دستکم تماشاگر میدانست ماجرا چیست؛ ولی تماشاگر با آدمهایی که بد قضاوت میکنند همراه میشود برای اینکه آنها مطمئن نیستند الی مرده، و اگر میدانستند برای آرش رفته و در آب کشته شده، قضاوت بدی نمیکردند؛ اگر این نباشد، نیمهٔ دوم فیلم پیش نمیرود. تأکید میکند که نمیگوید الی خیلی خوب ساخته شده، و فیلم به نظرش کار الی را محکوم نمیکند.
او میگوید هنوز فقط مقدمات را فراهم کرده و وارد بحث اصلی، یعنی تحلیل روانکاوانه، نشده است؛ رسماً اعلام میکند از الان علیه فیلم حرف میزند: نیمهٔ دوم، مخصوصاً از جایی که صابر ابر میآید، به نظرش بسیار ضعیف است و در هیچجای فیلمهای فرهادی چنین نیست. این نقش را بسیار بد نوشتهاند و بازیگرش خوب بازی کرده. به نظرش تعلیق مصنوعی ایجاد میشود، مثل فیلمی که با غرق شدن الی تمام شده و حالا پنجاه دقیقه مانده؛ مثلاً اینکه نامزد الی وقتی با او تماس میگیرند خودش را معرفی نمیکند و میگوید «من برادرشم». ریتم فیلم تند است و در لحظه حس نمیکنیم، ولی کمی بعد میبینیم توجیه منطقی ندارد.
به گفتهٔ او دغدغهٔ لو رفتن دروغ از زبان بچهها، پرسیدن صابر ابر از بچهها، و بردن او برای تلفن به همان خانهٔ روستایی رفتار طبیعی آدمیزاد نیست: «رفتارهایی است که قرار است ما را دچار هیجانهای کاذب کند». وقتی هنوز معلوم نیست نامزدش مرده، به نظرش آدم نرمال فقط به بیمارستان میرود، نه اینکه همهٔ دغدغهاش این باشد که آیا به آنها گفته نامزد دارد یا نه؛ و به گمان او در این بیست دقیقهٔ آخر هیچ صحنهای چفتوبست درستحسابی ندارد.
بدش میآید از اینکه بدون دلایل دراماتیک، بهنوعی مصنوعی و با فریب، حالتهایی پیش بیاورند که به نظر برسد مشکلی هست در حالی که مشکلی نیست. میگوید اینجا واقعاً هیچ نکتهای وجود ندارد: یک دختر آمده و آنها نمیدانستند. دربارهٔ جملهٔ «اما ما که نمیدانستیم» میپرسد که بهغیر از اینکه بیست دقیقه دروغهای بیشتر بشنود و مشکلات اخلاقی بیشتری ببیند، آیا چیزی منطقی وجود دارد، توجیهی وجود دارد. متن جلسه با همین پرسش تمام میشود.
→ متنِ کاملِ این جلسه