این جلسه دربارهٔ فیلم جدایی نادر از سیمین است. او ابتدا ویژگیهای مثبت آن را میگوید: بازیها، نقشنویسی و هدایت بازیگر، دیالوگنویسی و لحظههای عاطفی. سپس طرح خودآگاه فیلم، یعنی آغاز با بحث مهاجرت و پایان با انتخاب دختر، را با حاضران بحث میکند و از آن به پرسش از شرایط زندگی در ایران میرسد. در پایان پایان فیلم را با دربارهٔ الی مقایسه میکند، چند صحنه را نقد میکند و از اولین فیلم اجتماعی آقای فرهادی میگوید.
بازیهای گروهی
او میگوید ویژگیهای مثبت فیلمهای قبلی آقای فرهادی را فکر میکند در این فیلم همه یک درجه بهتر شدهاند. به نظرش باید گفت بازیها اصلاً شگفتانگیزند: راضیه خانم و پدربزرگ را تا حالا در سینما ندیده بودیم و در نگاه اول آدم باورش نمیشود که پدربزرگ آلزایمر ندارد. دختر آقای فرهادی را هم نقطهٔ ضعف نمیداند و پیمان معادی را فوقالعاده میداند.
بدون تعارف بهترین بازی را بازپرس کرده است، آدمی که نمیشناسیم، و او توصیه میکند یک بار فیلم را فقط برای بازی این بازپرس نگاه کنید. میگوید ۷، ۸ نفر فوقالعاده بازی میکنند و فکر میکند در تاریخ سینمای ایران این فیلم با اختلاف بهترین بازیهای این شکل را دارد؛ در چهارشنبهسوری سه چهار نفرند که شخصیتهای اصلی فیلماند و خوب بازی میکنند.
نقشنویسی، هدایت بازیگر و تدوین
او میگوید این اولین ویژگی مثبت به اوج رسیده است. نقشی که خوب نوشته نشود نمیشود خوب بازی کرد و هنرپیشه نمیتواند معجزه کند؛ فیلمنامههای آقای فرهادی جا برای بازی دارند. نکتهٔ دوم این است که شک ندارد آقای فرهادی بیش از کارگردانهای معمول دربارهٔ بازیگری کار میکند.
شاهدش حرکت دست گذاشتن روی سر است که در دربارهٔ الی و رقص در غبار و چند بازیگر تکرار میشود و به نظر او نشان میدهد این جزئیات را آقای فرهادی به بازیگرها میگوید. به نظر او ارزش کار بازیگرها را باید کمی پایین آورد و اعتبارش را به آقای فرهادی داد، چون همین بازیگرها در فیلمهای دیگر چنین بازیهایی ندارند.
او میگوید کات در خدمت بازیگری است: به نظر او آقای فرهادی جاهایی که بازیگری خوب درنیامده در تدوین با نماهای اینسرت پر میکند و برای همین صدای خارجکادر زیاد است. در عین حال صحنههای بسیار طولانی هم دارد، مثل صحنهٔ اول دادگاه که چهار دقیقه است و کاتی ندارد. به نظر او بازیها هم کار فیلمنامهنویسی است، هم تمرین و راهنمایی با بازیگرها، و هم تدوین.
دیالوگ، شخصیت و لحظههای عاطفی
دیالوگنویسی را مثل دربارهٔ الی عالی میداند، ولی پیشرفت مشخصی نسبت به آن حس نمیکند. میگوید هیچکس در سینمای ایران مطلقاً اینقدر شخصیت نمیتواند خلق کند: هر یک از ۷، ۸، ۱۰ شخصیت جور دیگری حرف میزند، مثلاً پیمان معادی منطقی صحبت میکند و شهاب حسینی حرفهای غیرمنطقی زیادی میزند. یک نقطهٔ ضعف هم میگوید: واکنش پیمان معادی به ضامن از کارمند بانک بعید است، هرچند میشود تعبیر کرد که شرایط غیرعادی است.
دربارهٔ لحظههای عاطفی میگوید هر یک دقیقهٔ فیلم را ببینید پر از لحظههایی است که عواطف آدم را تحریک میکند؛ در رقص در غبار به نظرش حتی یک صحنهٔ عاطفی خوب نبود و به نظر او بلوغ آقای فرهادی پیش از این سابقه نداشته است. فکر میکند دلیل اینکه تماشاگر بیمنطقی نیمهٔ دوم دربارهٔ الی را حس نمیکند، تأثیر عاطفی شدید صحنهٔ غرق شدن است.
او دیالوگهای شهاب حسینی را دیالوگهای آدمی تحقیرشده میداند که مدام حول احراز هویت انسانیاش میگردد، مثل «والله به خدا ما هم آدمیم»، و راضیه خانم را بخشی از جامعهٔ سنتی و مذهبی که تا حالا در سینمای ایران ندیده بود. میگوید سینما و ادبیات ما معمولاً روشنفکرمحورند و خوب است این بخش از جامعه ثبت شود؛ نمیخواهد بگوید ویژگی راضیه خانم مثبت است یا منفی. این دو شخصیت را غنیمت میداند.
طرح خودآگاه: آغاز و پایان
او میگوید طرح خیلی بدیهی و سادهای در فیلم هست که کنترلشده و خودآگاه است. فیلم با دیالوگ مهاجرت شروع میشود: سیمین میگوید دلم نمیخواهد بچهام در این شرایط بزرگ شود و قاضی میپرسد چه شرایطی. دوربین در مسند قضاوت نشسته و ما جای قاضی هستیم؛ فیلم ما را وادار میکند ببینیم آیا حرف سیمین راست است.
پایان فیلم این است که دختر بین پدر و مادرش انتخاب میکند، یعنی انتخاب میکند در ایران بماند یا نماند. به نظر او این آغاز و پایان وزن دختر را بالا میبرد و ما را وادار میکند از دید او به حوادث نگاه کنیم و دربارهٔ جامعه قضاوت کنیم. در پایان قضاوت دختر را نمیبینیم، ولی احتمالاً احتمال میدهیم به دلیلی مادر را انتخاب کند.
گفتوگو با حاضران دربارهٔ آغاز و پایان
یکی از حاضران میگوید از آن صحنه حساسیتی به شرایط نمیگیرد، و دیگری میگوید دختر ماندن و رفتن را انتخاب نمیکند، بین مادر و پدر انتخاب میکند؛ سیمین طلاق خواسته ولی اسم فیلم «جدایی نادر» است. او جواب میدهد مسئلهٔ فیلم واقعاً شرایط سیاسی است، هرچند قبول دارد کل ماجرا فقط این نیست؛ فیلم طوری پیش میرود و تمام میشود که انگار سؤال اصلی این است که دختر با چه کسی بماند، بماند یا نماند.
او میگوید فیلم مسئلهٔ مهاجرت را بهروشنی طرح میکند و درخواست طلاق برای همین است؛ پدر یکی از هزار دلیل نادر است. اگر مهاجرت مطرح نبود، فیلم را مثل ملودرام طلاق میدیدیم، ولی دستکم به نظر میرسد قرار است شرایط اجتماعی در فیلم بولد شود. میگوید شاید اشتباه کند، ولی فیلم قرار است ما را از اینجا که اول به نظر میرسد نادر حق دارد، دستکم به شک برساند.
یکی از حاضران با این شک موافق است. حاضر دیگری میگوید برای دختر مهم این است که پدر و مادرش با هم باشند و در خود فیلم نشانهای نمیبیند که دختر بفهمد رفتنش با مادرش بهتر است. او میگوید این ایده را نگه داریم و سعی میکند بعداً نشان بدهد.
او میگوید طرح خودآگاه به معنای توجیه بدنهٔ فیلم نیست؛ حرفش فقط این است که این شروع کنار آن پایان وزن دختر و مسئلهٔ مهاجرت را زیاد میکند و فیلم هزار مسئلهٔ دیگر هم دارد. اگر کسی از موضع دختر نگاه کند و به این نتیجه برسد که هر دو دارند اشتباه میکنند، اشکالی ندارد. او میگوید در مرحلهٔ آخر فیلم واقعاً نمیداند دختر کدام را انتخاب کند.
شرایط زندگی در ایران
او از حاضران میپرسد اگر فیلم را کنار بگذارند، بزرگترین مشکلات برای بزرگ کردن بچه در ایران چه چیزهایی است. حاضران از دروغ گفتن و دوگانگی میگویند. او خودش میگوید معتقد است اشکالی ندارد آدم بچهاش را اینجا بزرگ کند و بهتر است تا برود کشور دیگر، ولی مجموعهای از مشکلات هست.
در فیلم هم بلایی که سر دختر میآید این است که با حساسیت فوقالعادهای که بر راستگفتن دارد مجبور میشود دروغ بگوید. کراوات و پیانو را نشانه میداند که این خانواده در این شرایط راحت زندگی نمیکند.
او میگوید خودش احساس امنیت نمیکند و از تجربههای اطرافیانش مثال میآورد؛ در فیلم هم دستکم اشارههایی به این هست: «ما دیگر دادگستری نداریم». با مثال چک و وکیل میگوید مردم ترجیح میدهند خارج از دادگستری کار را حل کنند. خودش تصریح میکند در این بخش دربارهٔ دغدغههای شخصی خودش صحبت میکند، نه فیلم.
ترمه، حجت و پایان راضیه
به نظر او عدم امنیت در فیلم خیلی بولد است و دروغ هم انگار جزو ارکان زندگی ماست. تا دقیقهٔ ۴۰، ۵۰ به نظر نمیآید برای دختر اتفاق بدی افتاده باشد؛ بعد ترمه که به دروغ بهشدت حساس است مجبور میشود دروغ خیلی بزرگی بگوید. به نظر او از صحنهٔ نشستنش کنار مادر جدایی ترمه از نادر بهنوعی استارت میخورد.
دومین بلا حجت است: در مدرسه آبروریزی میکند و شیشهٔ ماشین را میشکند. به نظر او فیلم تأکید دارد که فاصلهٔ اشراف و مردم معمولی و آدمهایی که چیزی برای از دست دادن ندارند اوضاع را خطرناک کرده؛ حجت خطر واقعی فیلم است. او میگوید اگر کسی شروع فیلم را به حجاب ربط دهد، فیلم چیزی نشان میدهد که ربطی به حجاب ندارد، مثل امنیت و دروغگویی، و دستکم ما را به شک میاندازد؛ ولی تأکید میکند این تنها حرف فیلم نیست.
او میگوید پایان این فیلم عیناً پایان دربارهٔ الی است به یک معنا: لحظهای که باید بگوید بله یا نه. در دربارهٔ الی سپیده دروغ میگوید و اینجا راضیه خانم حاضر نیست قسم دروغ بخورد، حتی با ۱۵ میلیون. به نظر او مسئلهٔ راضیه حلال و حرام و پول است و بر دروغگویی به آن اندازه حساس نیست، ولی پایان این فیلم برعکس دربارهٔ الی حسی ستایشآمیز میدهد.
نقد صحنهها و فیلم اجتماعی
او میپرسد چرا صحنهٔ پایانی که حجت خودش را میزند کات نشده و میگوید اگر ۵ ثانیه زودتر کات میشد بهتر نبود. یکی از حاضران میگوید طولانی بودنش خندهدار است و دیگری میگوید اگر طولانی شود قشنگتر است. او میگوید این صحنه برایش آزاردهنده است و از آقای فرهادی بعید میداند.
دربارهٔ ترتیب صحنهها میگوید صحنهٔ رضایت گرفتن بهتر نبود قبل از صحنهٔ دادگاه بیاید. به نظر او زمانبندی به هم میریزد و حس حلقهٔ جابهجاشده میدهد؛ اگر توجیهی دارد پیدا نمیکند و از آقای فرهادی بعید میداند.
او میگوید در این فیلم برای اولین بار رسماً قرار است فیلم اجتماعی باشد. به نظرش، اگر چهارشنبهسوری را بهخاطر مانی حقیقی کنار بگذاریم، این اولین فیلم آقای فرهادی است که میشود گفت آقای فرهادی رفته فیلم اجتماعی بسازد و تا حدود زیادی ساخته است.
یکی از حاضران میپرسد آیا این حساسیت شدید در ایران غیرعادی نیست. او میگوید دغدغهٔ شخصی فیلمساز است و نکتهٔ اغراقآمیز بودن را درست میداند، ولی به نظر او این فیلم نقطهٔ عطف است: ماجرای عشق ازدسترفته بینهایت کمرنگ است و فضای ذهنی او باز شده، و رابطهٔ پدر و دختر در این فیلم جالب است.
→ متنِ کاملِ این جلسه